Кіріспе

30-дан астам мемлекетті қолдайтын қаржы институты. Еуропалық қайта құру және даму банкі (ЕҚДБ; фр. Banque européenne pour la reconstruction et le développement, BERD) – 1991 жылы құрылған халықаралық қаржы институты. Көпжақты даму инвестициялық банкі ретінде ЕҚДБ нарықтық экономиканы құру үшін инвестицияларды құрал ретінде пайдаланады. Алғашқыда бұрынғы Шығыс блогы елдеріне бағытталған, ол Орталық Еуропадан Орталық Азияға дейінгі 30-дан астам елде дамуды қолдау мақсатында кеңейтілді. Басқа көпжақты даму банктері сияқты, ЕҚДБ-ның құрамында әлемнің барлық аймақтарынан (Солтүстік Америка, Африка, Азия және Австралия, төменде қараңыз) мүшелер бар. Ең ірі акционері – АҚШ, бірақ ол тек өз қызметін жүзеге асыратын елдерде ғана аймақтық несие береді. Бас кеңсесі Лондон қаласында орналасқан ЕҚДБ 71 ел мен екі Еуропалық Одақ институтына тиесілі, ал 2021 жылдың қазан айынан бастап Алжир соңғы акционер атанды. Мемлекеттік сектор акционерлеріне қарамастан, ол коммерциялық серіктестермен бірлесіп жеке кәсіпорындарға инвестиция жасайды. ЕҚДБ-ны Еуропалық инвестициялық банкпен (ЕИБ) шатастырмау керек, ол ЕО мүше мемлекеттеріне тиесілі және ЕО саясатын қолдау үшін пайдаланылады. Сондай-ақ, ЕҚДБ Еуропа Кеңесінің даму банкінен (ЕКДБ) де ерекшеленеді.

Мүшелік

Банктің мүшесі болу үшін ел ЕҚДБ-ның құрылымдық келісіміне сәйкес келуі керек. Бұл келісімде елдің тек Еуропадағы мемлекет немесе Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) Еуропа континентіне жатпайтын мүшесі болған жағдайда ғана мүше мемлекет бола алатыны айтылған. Еуропалық Одақ және Еуропалық инвестициялық банк (ЕИБ) сияқты ұйымдар да банк операцияларына қатысады. Құрылғаннан бері ЕҚДБ-ның мүшелерінің саны шамамен екі есеге артты. Банкке соңғы қосылған елдер Африкада орналасқан.

Акционерлер

ЕБРД акционерлері акционерлерге қосылған күні капитал үлесі 18 желтоқсан 1991 ж. €30010000 19 қазан 2021 ж. €2030000 7 желтоқсан 1992 ж. €14990000 30 наурыз 1991 ж. €300140000 28 наурыз 1991 ж. €684320000 25 қыркүйек 1992 ж. €30020000 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруіне жауап ретінде ЕБРД Басқарушылар кеңесі Ресей және Беларусь заңды тұлғаларының банк ресурстарына қол жеткізуін тоқтатты және Мәскеу мен Минск қалаларындағы банк кеңселерін жапты, бірақ екі ел де әлі де заңды акционерлер болып табылады. 10 маусым 1992 ж. €60020000 10 сәуір 1991 ж. €684320000 17 маусым 1996 ж. €50710000 28 наурыз 1991 ж. €237110000 28 наурыз 1991 ж. €1020490000 15 қаңтар 2016 ж. €29000000 15 сәуір 1993 ж. €109420000 28 наурыз 1991 ж. €30010000 1 қаңтар 1993 ж. €256110000 28 наурыз 1991 ж. €360170000 28 наурыз 1991 ж. €21010000 28 ақпан 1992 ж. €30010000 Еуропалық инвестициялық банк 28 наурыз 1991 ж. €900440000 28 наурыз 1991 ж. €900440000 28 наурыз 1991 ж. €375180000 28 наурыз 1991 ж. €2556510000 4 қыркүйек 1992 ж. €30010000 28 наурыз 1991 ж. €2556510000 29 наурыз 1991 ж. €195080000 28 наурыз 1991 ж. €237110000 29 мамыр 1991 ж. €30010000 11 шілде 2018 ж. €9860000 28 наурыз 1991 ж. €90040000 28 наурыз 1991 ж. €195080000 28 наурыз 1991 ж. €2556510000 2 сәуір 1991 ж. €2556510000 29 желтоқсан 2011 ж. €9860000 27 шілде 1992 ж. €69020000 17 желтоқсан 2012 ж. €5800000 5 маусым 1992 ж. €21010000 18 наурыз 1992 ж. €30010000 17 шілде 2017 ж. €9860000 16 шілде 2019 ж. €9860000 28 наурыз 1991 ж. €5990000 5 наурыз 1992 ж. €30010000 28 наурыз 1991 ж. €60020000 28 наурыз 1991 ж. €2100000 28 наурыз 1991 ж. €45010000 5 мамыр 1992 ж. €30010000 9 қазан 2000 ж. €2990000 3 маусым 2006 ж. €5990000 28 наурыз 1991 ж. €24640000 28 наурыз 1991 ж. €744350000 19 тамыз 1991 ж. €10500000 21 сәуір 1993 ж. €17620000 28 наурыз 1991 ж. €375180000 28 наурыз 1991 ж. €384180000 5 сәуір 1991 ж. €126050000 28 наурыз 1991 ж. €144070000 9 сәуір 1992 ж. €1200580000 7 маусым 2019 ж. €2030000 19 қаңтар 2001 ж. €140310000 1 қаңтар 1993 ж. €128070000 23 желтоқсан 1992 ж. €62950000 28 наурыз 1991 ж. €300140000 28 наурыз 1991 ж. €1020490000 28 наурыз 1991 ж. €684320000 29 наурыз 1991 ж. €684320000 16 қазан 1992 ж. €21010000 29 желтоқсан 2011 ж. €9860000 28 наурыз 1991 ж. €345150000 1 маусым 1992 ж. €2100000 13 сәуір 1992 ж. €240110000 23 қыркүйек 2021 ж. €2030000 28 наурыз 1991 ж. €2556510000 28 наурыз 1991 ж. €3001480000 30 сәуір 1992 ж. €44120000 71+2 барлығы (28 наурыз 1991 ж.) €29748890000

Мемлекеттік банктік қызмет

ЕҚДБ – мемлекеттік банк, яғни мемлекеттік мекемелер, мысалы, мемлекеттер, осы банктердің акционерлері болып табылады. Нақтырақ айтқанда, мемлекеттік қаржы институттарын мемлекеттік органдар басым бөлігін (50%-дан астам) бақылайды, ал мемлекеттік қатысы бар институттарда мемлекеттік органдар акционерлердің көпшілігін құрамайды. Мемлекеттік банктер бұрынғы Кеңес Республикалары мен Орталық және Шығыс Еуропа елдерінің экономикалық өту кезеңінде ерекше атқарыс жасады, себебі жеке банктер мен қаржыландырудың басқа да көздері сол елдердің макроэкономикалық қиындықтары және елдердің тұрақтылығына қатысты саяси себептер сияқты факторларға байланысты инвестиция салуға құлшынбады.

ЕИБ-пен қарым-қатынас

Еуроодақтың инвестициялық банкілік саласында ЕҚДБ мен ЕИБ «Еуроодақтың жетекші даму банкі» мәртебесі үшін бәсекелестікке түсті. Осы жағдайда ЕҚДБ-ға қатысты негізгі сын – Еуроодаққа мүше емес елдердің де үлесі бар акционерлер болуы, ал ЕИБ толығымен Еуроодақтың меншігінде. Соңғы кезде тағы бір бәсекелестікке себеп – жаңа «Еуропалық климат және тұрақты даму банкі» (ЕКӨДБ) болу үшін күрестің тууы.

Мемлекеттік банктер мен COVID-19 пандемиясы

Жақында, COVID-19 пандемиясы басталғаннан бері мемлекеттік банктердің ықпалы мен рөлі артты, себебі олар экономиканы жаңғыртуға жауап беруде маңызды рөл атқарушыларға айналды. Еуропалық қайта құру және даму банкі (ЕҚҚДБ) 2020-2021 жылдар аралығында 21 миллиард еуро көлеміндегі іс-шараларға міндеттелді. Нақтырақ айтқанда, оның жеке пакеті Тұрақтылық аясы, Сауданы жеңілдету бағдарламасы және Маңызды инфрақұрылымды қолдау бағдарламасы шеңберінде құрылды. 2020 жылы ғана ЕҚҚДБ 411 жоба аясында 11 миллиард еуро инвестициялады, бұл 2019 жылмен салыстырғанда 10%-ға артық. Оның инвестициясының 72%-ын жеке сектор алды. Бұл ерекше жағдайға байланысты, ЕҚҚДБ өз операцияларының бір бөлігін жасыл инвестициялардан өзге салаларға шоғырландырды, яғни инвестициясының 29%-ын ғана осы салаға жұмсады (2019 жылы 46% болғанмен салыстырғанда).

Донорлар

ЕҚҚДБ-ның 2020 жылғы тұрақтылық есебіне сәйкес, донорлар ЕҚҚДБ қызметін қолдауға гранттар, несиелер және тәуекелді азайту құралдары түрінде 589 миллион евро көмектесті. ЕҚҚДБ қаражатының басым бөлігі екіжақты донорлардан, Климаттық инвестициялық қорлардан (КИҚ), Еуропалық Одақтан (ЕО), Жаһандық қоршаған орта қордан (ЖҚҚ) және Жасыл климат қорынан (ЖКҚ) түседі.

Қаржы операциялары

ЕБҚД-ның мәліметінше, банк несиелер, акцияға инвестициялар және кепілдіктер сияқты түрлі тікелей қаржы құралдарын ұсынады. Сонымен қатар, ЕБҚД инвестицияларымен байланысты басқа банктер немесе инвестициялық және венчурлық капитал қорлары арқылы шағын және орта кәсіпорындарға көмек көрсетеді.

Қарыз алуға бағытталған қадамдар

Әрбір жоба алдымен ЕҚДБ басшылығымен талданды, содан кейін келіссөздер жүргізіліп, жоба жоспары, күтілетін шығындар және жауапкершілік туралы маңызды ақпаратты қамтитын міндеттеме хаты дайындалады және қол қойылады. Екіншіден, жоба басқарушылардың соңғы қарауынан өтеді. Одан кейін ол директорлар кеңесінің бекітуіне ұсынылады. Екі тарап қол қойғаннан кейін, ол заңды күшке енеді. Бұл ЕҚДБ-дан клиентке қаражат аударуға алып келеді, ал клиент болашақта Банктің несиесін қайтара бастайды.

Экологиялық тұрақтылық

ЕҚДБ даму банктерінің арасында екі себеппен ерекшеленеді. Біріншіден, ол 1995 жылдан бері жарғысында нақты экологиялық міндеттемесі бар алғашқы көпжақты даму банкі болды, екіншіден, қоршаған ортаға тигізетін әсеріне байланысты жылу көмірін өндіруді және көмірмен электр энергиясын өндіруді қаржыламайды. Төмендегі кестеде Париж климаттық мақсаттарын қолдау үшін "жасыл экономикаға өту" (GET) тәсіліне инвестиция көлемінің дамуы көрсетілген.

| Жыл | Жалпы инвестициялар | GET инвестициялар | Үлес | Көз |
|---|---|---|---|---|
| 2016 | 9,4 млрд EUR | 2,9 млрд EUR | 31% | |
| 2017 | 9,7 млрд EUR | 4,1 млрд EUR | 43% | |
| 2018 | 9,5 млрд EUR | 3,3 млрд EUR | 36% | |
| 2019 | 10,1 млрд EUR | 4,6 млрд EUR | 46% | |

ЕҚДБ 2015 жылғы Париж келісіміне дейін 2020 жылға дейін қаржыландыруының 40 пайызынан астамын жасыл инвестицияларға жұмсауға уәде берген. Бұл мақсат 2017 жылы алғаш рет орындалды. Банк ішіндегі қоршаған ортаны қолдау үшін NDEP қорына Ресей ең ірі донор болып табылады, жалпы үлесі 60 миллион еуроға жетеді. Ресей 2015 жылы осы қорға 5 миллион еуро бөлген.

Банктің Еуропалық институттармен және жеке тұлғалармен ынтымақтастығы

ЕҚДБ қаржыландыратын жобалар Еуропалық институттарды ғана емес, сонымен қатар жеке компаниялар мен шетелдік инвесторларды да қамтиды. ЕҚДБ-ның несие беру саясаты бойынша, капиталдың басым бөлігі жеке секторға беріледі, мемлекеттік секторға берілетін несиелердің үлесі 40%-тан аспайды.

ықпал ету

Неолибералды институт ретінде ЕҚДБ макроэкономикалық талдаулар мен экономикалық болжамдар жариялап, саяси пікірсайыстарға қатысады. Бұл талдаулар мен болжамдарды үкіметтер мен халықаралық қаржы институттары қолданады.

Медиация

Жқында, бастапқы несие беру рөлінен өзгеше, ЕҚДБ Еуропада делдалдық рөл атқарды, мысалы, 2013 жылы Молдовада және тіпті Орталық Азия аймағында (әсіресе Қырғыз Республикасы және Тәжікстан сияқты елдерде) коммерциялық дауларда үшінші тарап ретінде араласып, бұл оның маңызды қызметтерінің біріне айналды. Делдалдық агент ретінде ЕҚДБ бизнес және сауда палаталары сияқты басқа да қатысушыларды тартуға қол жеткізді. Бұдан өзге, банк өз жұмысының бір бөлігі ретінде коммерциялық делдалдық бойынша аймақтық форум құрды, ол Еуропа мен Азия елдерінен, мысалы, судьялар мен сарапшылар сияқты түрлі өкілдерді біріктірді.

Бастапқыда экономиканың дамуына баса назар аударылды

Еуропалық қайта құру және даму банкінің басты мақсаттарының бірі – Еуропалық Одақ, оның институттары және назар аударатын елдер арасындағы байланыс көпірі болу еді. Интеграция және жаңғырту процесіне баса назар берген ЕҚДБ өз жобалары аясында Орталық және Шығыс Еуропа елдеріндегі телекоммуникация сияқты маңызды салаларға елеулі инвестициялар жасады.

Қазіргі заманғы қиындықтарға

90-шы жылдардан бері ЕҚҚДБ қаржыландыру алғандардың құрамы әртараптанды. Бұрын негізінен ЕЭО елдеріне бағытталған банк, Азия құрлығына көшіп, Қытай сияқты басқа елдерге де көбірек назар аудара бастады. Жалпы алғанда, 2012 жылдан 2020 жылға дейін ЕҚҚДБ президенті болған Сума Чакрабарти 2010 жылдардың басында Банкті жаңғыртуға ұсыныс жасады. Реформалар Банктің өзінің құрылымын, мысалы, басқарушы топты жаңару арқылы, сондай-ақ оның ішкі процестерін (мысалы, саяси диалог немесе өту кезеңі тұжырымдамасы бойынша әдістеме) тиімдірек ету мақсатында қамтыды.

Тұрақты нарықтық экономикалар

2000 жылдан бері назар тұрақты нарықтық экономика мәселесіне ауысты, әсіресе 2007 жылғы қаржылық дағдарыс халыққа және олардың қаржы институттарына, демократияға және еркін нарыққа деген сеніміне ауыр соққы берді. Осының нәтижесінде ЕҚДБ-дағы транзиция тұжырымдамасы қайта қаралып, Банктің қызметіне әсер етті. Сонымен қатар, 2015 жылы ауысу концепциясы тағы да қайта қаралды. Шындығында, бұл идеалды нарықтық экономиканың жоғары бәсекеге қабілетті, төзімді және біріккен нарықтан тұратыны, ал оны тиімді жұмыс істейтін, экологиялық тұрғыдан жауапты және инклюзивті мемлекет жүргізетін жақсы басқару жүйесі толықтыратыны туралы ойға әкелді. Банктің негізгі инвестициялық бағыттары – қаржы секторы, ШОБ және тұрақты инфрақұрылым. Олар инвестициялар жасап, саясатты әзірлеуге қатысып, осы салаларды жергілікті деңгейде дамыту үшін техникалық көмек көрсетеді. ЕҚДБ жыл сайын Армения экономикасына шамамен 150 миллион еуро инвестициялайды. Оның серіктес қаржы ұйымдары сауданы, жасыл энергияны және қаржыға қолжетімділікті қолдайтын түрлі бағдарламалар арқылы жергілікті ШОБ-қа шамамен 100 миллион еуро көлемінде несие береді.

Қоршаған орта және климаттың өзгеруімен байланысты

Климаттың өзгеруі және тұрақты даму Еуропалық Одақтың назар орталығына айналды, одан кейін ЕҚДБ шешуге тиіс негізгі мәселелердің бірі ретінде маңыздылығын танытты. Бұл тұрақты нарықтық экономика құру мақсатымен байланысты болды. 2021 жылы Анастасия Обиденкованың зерттеуі оң қадамдар жасалғанын көрсетті, мысалы, ЕҚДБ несиесін алған кейбір елдердің көміртегі шығарылымы төмендеді.

Қоршаған орта

ЕҚДБ 2021–2025 жылдарға арналған жасыл экономикаға қатысты жаңа тәсілді келісіп алды және 2025 жылға қарай жасыл банктердің көпшілігіне айналу мақсатын қабылдады. 2020 жылы климаттың нашарлауын тоқтатуға, климатқа бейімделуге және қоршаған орта мәселелеріне қатысты басқа да шараларға 3,2 миллиард еуро инвестициялады. Сонымен қатар, ЕҚДБ банктер, сақтандыру компаниялары және инвесторлар үшін мұхит экономикасына тұрақты түрде инвестиция салуға бағытталған әлемдегі алғашқы жаһандық басшылық аясын білдіретін Тұрақты Көк Экономиканы Қаржыландыру Принциптеріне қол қойды. ЕҚДБ сондай-ақ Польшада (электромобильдердің аккумуляторларының тиімділігі), Түркияда (бір рет қолданылатын гигиена тауарларындағы пластиктің жойылуы) және Украинада (жасыл супермаркеттер) корпоративтік сектордың көміртегін азайтуға көшуіне, сондай-ақ жасыл инфрақұрылымды қолдауға ниеттенді.

Саяси және адам құқықтары стандарттары

ЕҚДБ қаржыландырылатын елдердегі саяси өзгерістерге үлес қосу мақсатына сәйкес, осы институт аталған мемлекеттердегі саяси трансформацияға да қолғабыс етеді. Даулы жобалардың қатарында Хорватиядағы Ombla электр станциясы, Қырғызстандағы Kumtor алтын кені, Словениядағы Šoštanj тас көмірлік электр станциясы бар, әсіресе ұлттық саябақтар мен табиғи ағысы бар өзендерге қатысты. Бұл көбінесе су электр станциялары мен жол инфрақұрылымының салынуымен немесе жобалануымен байланысты. Шындығында, 2017 жылғы есепте ЕҚДБ қаржылаған бөгеттер жобаларының экологиялық зиянын азайтуға арналған бақылау және жеңілдету шараларындағы кемшіліктер жарияланды. Ал 2018 жылдың наурыз айында сырт киім бренді Patagonia «Бөгеттің шындығы» атты науқанды бастауға көмектесті, ол ЕҚДБ-ны қоса алғандағы халықаралық банктерден «Еуропаның соңғы жабайы өзендерін құртуға инвестиция салуды тоқтатуға» тікелей шақырды. 2011 жылы ЕҚДБ Македонияның электрмен жабдықтаушы компаниясы ELEM-ге Босков Мост бөгетіне 65 миллион еуро көлемінде несие берді. Берн конвенциясының тұрақты комитеті аймақтың жоғары биологиялық әртүрлілігі мен Балқан рысының өрбу ортасы ретіндегі маңыздылығына сілтеме жасай отырып, жобаны дереу тоқтатуды сұрады.

Солтүстік Македонияда ЕҚДБ ЮНЕСКО-ның Охрид-Преспа трансшекаралық биосфералық қорығындағы Галичица ұлттық саябағын А3 тас жолымен екіге бөлу жоспарланғаннан кейін экологиялық белсенділер тарапынан сынға ілікті, бұл ұлттық саябақтағы қорғау аймақтарының белгілі бір бөлігін төмендетуді қажет ететін еді. Солтүстік Македониядан және әлемнің түкпір-түкпірінен келген ғалымдар Охрид-Преспа аймағында ұсынылған осы және басқа да жобаларға қарсы декларацияға қол қойды. Бұл хабарламаны Дүниежүзілік мұра орталығы, ICOMOS және IUCN-ның бірлескен реактивті мониторингтік миссиясы күшейтті, ол ұсынылатын А3 тас жолының учаскелерін толығымен жоюды талап етті. Бұл ұсыныс Дүниежүзілік мұра комитеті Краковта өткен 41-ші сессиясында қолдау тапты. Ақырында, 2018 жылдың ақпан айында Солтүстік Македония Республикасы жол салу жоспарларынан бас тартып, ЕҚДБ қаражатын басқа инфрақұрылымдық жобаларға жұмсады.

Мақсатты елдерге қатысты

Дегенмен, ЕҚДБ-ның басты мақсаты демократияны қолдау және адам құқықтарын сақтау болғанымен, оған жеткілікті қысым көрсетпегендігі үшін және тіпті «жылдық мәжілістерін диктаторлық режимдегі елдерде өткізгені» үшін мақсаттарға жұмыс істемейді деп айыпталып отыр.

2014 жылғы Ресейге қарсы санкциялар

ЕҚДБ 2014 жылғы 23 шілдеде Еуропалық кеңестің бұрынғы мәлімдемесінен кейін Ресейдегі жаңа инвестициялық жобаларды тоқтататынын хабарлады. Еуропалық кеңестің мәлімдемесі 2014 жылы Украинадағы Ресейшіл наразылықтар аясында жасалған. 2014 жылға дейін Ресей барлық елдердің ішінде ең көп қаржы алған ел болатын. 2013 жылы Ресей Федерациясы ЕҚДБ-дан 1,8 миллиард евро, ал ЕИБ-тен 1 миллиард евро инвестиция алды. Ресей бұл қаражатты құбыр клапандары, жылжымайтын мүлікті сатып алу және гипермаркеттер желісіне несие беру сияқты әртүрлі жобаларды қаржыландыруға жұмсады. ЕҚДБ-дан екі ресейлік жобаның қаржыландырылуы күтілуде: энергия тиімділігін арттыруға бағытталған 300 миллион евролық жоспар және ауыл және орман шаруашылығы техникасын лизингке беруге арналған 180 миллион долларлық несие. Банк Ресейдегі аяқталып жатқан жобаларды басқаруды жалғастыратынын мәлімдеді.

Әзірбайжанның мұнай-газ секторы

Оңтүстік газ дәлізін салу арқылы еуропалық елдер мен компаниялар Әзірбайжаннан газ экспортын қолдап, Әзірбайжан үкіметін қаржыландыруға үлес қосады. Көптеген үкіметтік емес ұйымдар мен бақылаушы ұйымдар Әлиев режимін қанаушылық деп санайды, ал белсенділер мен журналистер негізсіз айыптамалар бойынша тұтқындалып, түрмеге қамалады. Халықаралық Адам Құқықтары Федерациясы (FIDH) 2015 жылы былай деп жазды: "Он жылдан астам уақыт бойы Әзірбайжан ең маңызды мұнай және газ клиенттері – еуропалық үкіметтерге ұнау үшін икра дипломатиясын ұятсыз түрде пайдаланды". ЕЭК BankWatch ескертеді: "Шах Дениздің 2-ші кезеңін және Оңтүстік газ дәлізін дамыту Әлиев үкіметінің қанаушылық құрылымдарын одан әрі бекітуі мүмкін". ЕҚДБ Әзірбайжандағы 177 жобаға 3 миллиардтан астам евро (3,5 миллиард доллар) инвестициялады. ЕҚДБ Шах-Дениз газ кен орнына (200 миллион, 250 миллион және 100 миллион АҚШ доллары) үш несие, сондай-ақ Транс-Анатолиялық газ құбырына (TANAP) 500 миллион АҚШ доллары көлемінде несие берді және Транс-Адриатикалық газ құбырына (TAP) қаржылық қолдауы 1,2 миллиард евроға жетеді деп мәлімдеді.