Кіріспе
АҚШ федералды заңы
1982 жылғы Жұмыспен қамту және оқыту серіктестігі туралы заң (JTPA, және т.б.) – 1982 жылғы 13 қазанда Конгресс қабылдаған, ал Рональд Рейган әкімшілігі кезінде АҚШ Еңбек министрлігі ережелерімен толықтырылған АҚШ федералды заңы. Бұл заң бұрынғы федералды жұмыс орындарына оқыту туралы заң, яғни Жалпы жұмыспен қамту және оқыту туралы заңның (CETA) жалғасы болды. Ол президент Билл Клинтон басқаруы кезінде 1998 жылғы Жұмыс күшін дамыту туралы заңмен күшін жойды.
Мақсаты
Заң жастарды және біліктілігі жоқ ересектерді еңбекке дайындау, сондай-ақ экономикалық тұрғыдан қиын жағдайдағы және жұмысқа орналасуда елеулі кедергілерге тап болған адамдарға жұмыс дайындығын ұсыну мақсатында федералдық көмек бағдарламаларын құру үшін қабылданды. Осы мақсатын іске асыру үшін заң 1983 жылғы қаржы жылына және одан кейінгі әрбір қаржы жылына ересектер мен жастарға арналған бағдарламаларды, федералдық басқарудағы бағдарламаларды, жазғы жастарды жұмыспен қамту және оқыту бағдарламаларын, сондай-ақ жұмысынан айырылғандарға жұмыспен қамту және оқыту көмегін көрсету үшін қаражат бөлуді бекітті.
Қаулылар
Осы заңның мақсаты федералдық қаржыландыру қажет болатын төрт негізгі бағдарламаны қамтиды.
Ересектер мен жастар бағдарламалары
Жұмыспен қамтуға бағытталған білім беру бағдарламасын көздейді, оның аясында оқу орталықтарының желісі сақталады, студенттерге ыңғайлы орындарда жеке оқыту ұсынылады және олар мемлекеттік және жергілікті жалпы білім беру дипломының, сондай-ақ негізгі білім беру деңгейінің талаптарына сай болуына дайындық жасалады. 14-ден 21 жасқа дейінгі жастарға жұмысқа орналасуға дайындық курстары ұсынылады, мұнда академиялық үлгерімдері төмен және мектепті бітіргеннен кейін толық жұмыс күшіне қатысуды жоспарлаған жастарға басымдық беріледі. Белгілі бір талаптарға сай келетін жастар үшін жұмыс тәжірибесі бағдарламасы қарастырылады. Экономикалық қиын жағдайдағы және мектепті тастаған жоғары сынып оқушыларына мектептен жұмысқа өтуге көмектесу бағдарламасы қамтамасыз етіледі.
Федералды басқарудағы бағдарламалар
Заңда жеті түрлі федералдық басқарылатын бағдарламалар көзделген.
Американың түпкүллі тұрғындары мен көшіп-қонушы және маусымдық ауыл шаруашылығы жұмысшылары үшін жұмыспен қамту және оқыту бағдарламалары
Американың түпкілікті тұрғындарының жұмысқа орналастыру және оқыту бағдарламаларына қатысты ережелер белгіленеді. Мемлекеттік хатшыға осы Заңға сәйкес, Американың түпкілікті халықтарының жұмыспен қамту және оқыту бағдарламаларын, сондай-ақ көшпенді және маусымдық жұмыспен қамту және оқыту бағдарламаларын іріктеу, басқару, бақылау және бағалау үшін әкімшілік процедуралар мен құралдарды (оның ішінде осы салада ерекше біліктілігі бар персоналды) құру үшін қажетті шаралар қабылдау тапсырылады. Көшпенді және маусымдық шаруашылық жұмысшыларының жұмысқа орналастыру және оқыту бағдарламаларына қатысты ережелер белгіленеді. Бағдарламалық қызметтерді жүзеге асыратын мемлекеттік органдар мен жеке коммерциялық емес ұйымдардың көшпенді және маусымдық шаруашылық жұмысшылары үшін әртүрлі жұмыспен қамтуды дамыту бағдарламасын тиімді басқару тәжірибесін бұрын көрсеткені талап етіледі. Мемлекеттік хатшыға ұлттық шаруашылық жұмысшыларының бағдарламаларын басқару кезінде тиісті мемлекеттік және жергілікті лауазымды тұлғалармен кеңесу тапсырылады.
Жұмыс корпусы
Экономикалық тұрғыдан қиын жағдайдағы жастарға арналған Жұмыс корпусын ұстап тұрады, ол тек жекелеген ұлттық бағдарлама ретінде жұмыс істейді. Мемлекеттік хатшыға үміткерлерді іздеу, тексеру және іріктеуге байланысты шығындарды жеке тұлғалар мен ұйымдарға төлеуге құқық береді. Мемлекеттік хатшыға Корпустың таңдалған мүшелері үшін Корпусқа қатысу мерзімін бір жылға дейін ұзартуға болатын, жоғары деңгейдегі кәсіби дайындық бағдарламаларын ұйымдастыруға өкілеттік береді. Мұндай бағдарламаларды жоғары білім беру мекемелері немесе бизнес және кәсіби одақтар ұсынуы мүмкін. Мемлекеттік хатшыға Корпусқа қатысушыларға жәрдемақы мен қолдау көрсетуді ұсынады. Мемлекеттік хатшыға Жұмыс корпусы бағдарламасының тәжірибесінен алынған, басқа да бағдарламаларға көмектесетін ақпаратты таратуды тапсырады. Мемлекеттік хатшыға Қорғаныс министрімен бірлесіп, жастарды әскери қызметке дайындау үшін Жұмыс корпусы орталықтарында пилоттық жобаларды жүргізуге рұқсат береді. Мемлекеттік хатшыға тиімділігі дәлелденген қоғамдық ұйымдарды пайдалана отырып, Жұмыс корпусы орталықтарын басқару бойынша пилоттық жобаларды жүргізуге рұқсат береді. Мемлекеттік хатшыға Жұмыс корпусының атынан қайырымдылық көмектерін қабылдауға өкілеттік береді.
Ардагерлерді жұмыспен қамту бағдарламалары
Министрге әскери қызметте мүгедек болған, Вьетнам соғысының ардагерлері және жақында әскери қызметтен босатылған ардагерлердің жұмыспен қамту және оқыту қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін бағдарламалар жүргізуді міндеттейді.
Ұлттық іс-шаралар
Осы Заңның барлық тарауларында рұқсат етілген қызметтерді ұсыну үшін белгіленген қаражатты пайдалануды талап етеді. Министрге жұмыспен қамту және оқыту саласындағы зерттеулердің жан-жақты бағдарламасын және тәжірибелік, дамыту және демонстрациялық жобалар бағдарламасын құруды міндеттейді. Министрге ерекше көмекке мұқтаж адамдардың жұмысқа орналасуына кедергі келтіретін жасанды және басқа да тосқауылдарды жоюға көмектесетін пилоттық жобаларды қаржыландыруға құқық береді. Министрге тиісті лауазымды тұлғалармен кеңесе отырып, осы Заң бойынша бағдарламалар үшін персоналды оқытуды және тиісті техникалық көмек көрсетуді (көшіп-қонушы және маусымдық шаруаларға арналған тұрғын үйлерді даярлау бағдарламаларына техникалық көмек көрсетуді қоса алғанда) міндеттейді.
Жұмыспен қамту саясаты жөніндегі ұлттық комиссия
Министрге осы тақырып бойынша бөлінген қаржының әрбір қаржы жылына 2 000 000 долларын Жұмыспен қамту саясаты жөніндегі ұлттық комиссияны қаржыландыру үшін резервте ұстауды тапсырады. Комиссияны құрады және оның құрамын, мүшелерінің санын 15-ке дейін азайту және оларды Президент тағайындау ережелерін белгілейді. Мына талаптарды қояды: (1) мүшелердің бірі кәсіптік білім беру жөніндегі Ұлттық кеңес өкілі болуы керек; және (2) комиссия мүшелігі еңбек күшінің маңызды сегменттерін, соның ішінде әйелдерді және аз ұлт өкілдерін көрсететін болуы керек. Комиссия төрағасының белгілі бір мемлекеттік қызмет ережелеріне қарамастан тағайындауға болатын қосымша кәсіби қызметкерлер санын беске дейін көтереді.
Жақсылықпен әрекет ету бойынша міндеттерді орындау үшін оқыту
Келісімшарт жасасушыларға белгіленген оң әрекет міндеттемелерін орындауға көмектесу үшін құрылған, талаптарға сай келетін тұлғаларға арналған оқу бағдарламаларын құруға немесе оларға қатысуға рұқсат береді. Мұндай оқу бағдарламаларының талаптарын белгілейді. Федералдық келісімшарттарды сақтау бағдарламаларының директорына осындай оқу бағдарламаларының оң әрекетке сәйкестігін тексеру үшін қағидаларды жариялауға тапсырма береді. Мұндай мердігерлерге қысқартылған жазбаша оң әрекет бағдарламасын сақтауға мүмкіндік береді. Мұндай оқу бағдарламасын сәтті жүзеге асыру немесе іске қосу оң әрекет міндеттемелерін орындауға жақындық танытқан деген презумпция тудырады.
Жастарды жазғы жұмыспен қамту және оқыту бағдарламалары
Жазғы жастар бағдарламалары үшін белгілі бір аумақтар мен штаттарға қаржы бөлінеді. Осы тарау бойынша қолжетімді қаражатты жұмысқа орналасуға немесе жұмысқа даярлауға, сондай-ақ жұмысқа орналастыруға және бағдарламаға қатысу мен жұмысты сақтап тұруға көмекші қызметтерге бағытталған іс-шараларға жұмсауға рұқсат етіледі. Осы тарау бойынша бағдарламалар жаз айларында жүргізілуі тиіс. Бұл бағдарлама 22 жасқа дейінгі экономикалық жағдайы нашар адамдарды қатысуға құқылы етеді, бірақ 14 немесе 15 жастағы экономикалық жағдайы нашар адамдарға да қатысуға рұқсат етіледі, егер оларға қатысу орынды деп танылса және жұмыс оқыту жоспарында көрсетілген болса.
Makes economically disadvantaged persons under the age of 22 eligible for such programs, but permits economically disadvantaged individuals aged 14 or 15 to be eligible, if appropriate and set forth in the job training plan.
Жұмысқа орналасу және жұмыстан шығарылған жұмысшыларға оқыту бойынша көмек
Министрге осы тақырыптағы қаражаттың 25 пайызын штаттарға жұмысқа оқыту, қайта даярлау, жұмыс іздеуге көмектесу, орналастыру, көшіруге көмек көрсету және басқа да көмек (соның ішінде белгіленген уәкілетті іс-қимылдар) алу үшін өтініш білдірген штаттар пайдалануына рұқсат береді. Бұл көмек жаппай жұмыстан босату, табиғи апаттар, федералды үкіметтің шаралары (мысалы, федералды мекемелерді көшіру немесе жоғары жұмыссыздық деңгейі бар немесе белгіленген кәсіпорын аймақтарында тұратын) салдарынан зардап шеккен адамдарға арналған. Штаттарға мынадай шарттарға сай келетін үлкен топтарды анықтау үшін процедуралар құруға рұқсат беріледі: 1) жұмыстан босатылған немесе жұмыстан босату туралы хабарлама алған, жұмыссыздық жөнелтуге құқығы бар немесе оның мерзімі бітіп, бұрынғы саласына немесе мамандығына оралуы екіталай болғандар; 2) өсімдік немесе мекеменің тұрақты жабылуына байланысты жұмыстан босатылған немесе жұмыстан босату туралы хабарлама алғандар; немесе 3) ұзақ мерзімді жұмыссыздыққа тап болған және тұрғылықты жерінде сол немесе ұқсас мамандық бойынша жұмысқа орналасу немесе қайта жұмысқа орналасу мүмкіндігі шектеулі адамдар (жасының кедергісіне байланысты жұмысқа орналасуда қиындықтарға тап болған егде жастағы азаматтарды қоса алғанда). Осы тарау бойынша қаржыландырылатын және осындай еңбек ұйымының көптеген мүшелеріне қызмет көрсететін кез келген көмек бағдарламасын құру алдында осы еңбек ұйымымен толық кеңесуді талап етеді. Штаттардан осы бөлім бойынша көмекті пайдалану жоспарын Министрге ұсынуды талап етеді, оның ішінде бағдарламаларды үйлестіру, төмен кірісті азаматтарға арналған жылыту және басқа да энергияны үнемдеу бағдарламалары және әлеуметтік қызметтер туралы ережелерді қамтуды талап етеді.
JTPA-ны талдау және сын
JTPA-ның мақсаты – экономикалық жағдайы нашар халыққа жұмысқа орналасуға көмек көрсету. JTPA-ға бөлінетін қаржы II-тарауда баяндалған формула бойынша анықталады. Қаржының үштен бірі аумақтық жұмыссыздардың санына пропорционалды түрде, үштен бірі жұмыссыздардың артық санына пропорционалды түрде, ал үштен бірі экономикалық жағдайы нашар адамдардың санына пропорционалды түрде бөлінеді. JTPA-ның тағы бір талабы – ешбір штаттың жалпы соманың кемінде 1/4 пайызынан кем алуға құқығы жоқ. Аталған критерийлерге сәйкес қаржы штат ішінде де бөлінеді. (8) Осы саясатты әзірлеу кезінде формулаға саяси факторлардың ықпалы тигендіктен, қарама-қайшылықтар туындауы мүмкін. Бұл факторларға штаттың өкілдерінің заң шығару билігі, штаттың басқа штаттардағы заң шығарушылардың сайлаушыларына әсер ету мүмкіндігі және атқарушы биліктің мүдделері жатады. Сворный жүргізген зерттеудің нәтижелері штаттың саяси күшінің өкілдердің дауыс беруіне әсер етудегі маңыздылығын нақты көрсетеді (8). Зерттеулер көрсеткендей, АҚШ-та экономикалық жағдайы нашар халықтың саны мен нақты көмек алатын адамдардың саны арасында айырмашылық бар және бұл көрсеткіш АҚШ бойынша әртүрлі. 1985 жылы бұл мәселе көтеріліп, АҚШ Еңбек департаменті 1985 жылдың шілдесінде қолданыстағы формуламен байланысты мәселелерді зерттеу үшін зерттеу жүргізуге тапсырыс берді. Зерттеу нәтижесінде негізгі мәселелердің үлестірудің әділдігі, қаржыландырудың тұрақтылығы, деректердің сапасы және формуланың қарапайымдылығы екені анықталды. Қаржыны бөлуді зерттегенде, зерттеушілер кейбір аймақтар, мысалы, Орта Батыс, артық қаржыландырылса, ал басқа аймақтар, мысалы, Оңтүстік, жеткіліксіз қаржыландырылғанын анықтады (7). Жылдар бойы JTPA-ның әсерін бағалауға бағытталған зерттеулер жүргізілді. Ұлттық JPTA зерттеуі JTPA-ның уақыт өте келе ұсынатын қосымша қызметтердің әсерін өлшеуге бағытталған. 1986 жылы Ұлттық Еңбек департаменті тапсырысымен жүргізілген зерттеуде елдің 16 аймағындағы 21000 адам тексерілді. Бұл зерттеу ересек ерлер мен әйелдерге оң әсерін көрсетті, бірақ мектептен тыс жастарға қатысты қарама-қайшылықтарды анықтады. Бағдарламаның ең көп әсерін әлеуметтік жәрдемақы алатын аналар көрді. Сонымен қатар, JTPA орта мектепті бітірушілердің үлесін арттырды, бірақ мақсатты топтың мүшелерінің тек бір бөлігі ғана орта мектепті бітіргендер еді (1). Дегенмен, Ұлттық JTPA зерттеуінің зерттеу жоспары мен әдістері сынға түсті. Ең басты мәселе – зерттеу орындарының таңдалуы кездейсоқ болмауы. Зерттеу орындары еңбек нарығының жағдайы және JTPA жобасының нәтижелері сияқты кейбір жағынан ұлттық жүйеге ұқсас болды. Сонымен қатар, зерттеуге қатысқан адамдардың жасы, жұмыс тәжірибесі және ұлты JTPA ұлттық деңгейде қызмет көрсететін адамдарға ұқсас болды. Зерттеудегі негізгі кемшілік – ірі қаланың болмауы және аз адамдарға қызмет көрсететін орындардың қатыстырылмауы; қатыстырылған орындар ұлттық орындардың көпшілігіне қарағанда жұмыс орындаларына арналған оқытуды аз ұсынды (4). JTPA-ны сынға алудың бір мысалы 1991 жылы Мемлекеттік операциялар комитетінің жұмыспен қамту және тұрғын үй жөніндегі кіші комитетінің нәсілдік және жыныстық кемсітушілікке қатысты отырысында айтылды. Конгрессмен Лантос нәсілге байланысты қызмет көрсету мен жұмысқа орналасудың әртүрлі үлгілерін көрсететін дәлелдер келтірді. 1988 жылғы Чикаго қалалық лигасының есебінде афроамерикалықтар тұрақты түрде төменгі жұмыс орындары мен жалақы алатыны көрсетілді. Сонымен қатар, 1991 жылғы Жұмыспен қамту және тұрғын үй жөніндегі кіші комитет отырысында айтылғандай, 1988 жылғы "Әйелдер ісі альянсы" баяндамасында JTPA әйелдерді кедейліктен шығаруда тиімсіз екені және кәсіби бөліну кең таралғаны айтылды, бұл әйелдердің көпшілігі кеңседе және сату мен қызмет көрсету саласында жұмыс тапқанынан көрінеді (6). JTPA-ны тағы да сынға алудың себебі, оның құрылымына байланысты жеке тұлғалар жүйеден пайдалана алады. Крэггтің пікірінше, Жұмыспен қамту және оқыту серіктестік туралы заңдағы шаралар мемлекеттік бағдарламаларда өнімділікті ынталандыруды пайдаланудан туындайтын "адамгершілік қауіп" проблемасына әкеледі. Жұмыспен қамту және оқыту серіктестік туралы заң қатысушының табысына және әлеуметтік қамсыздандыруға тәуелділікті азайтуға бағытталған "жұмыспен қамту жүйесіне" ақы төлеуді ұсынады. Крэггтің пікірінше, оқуға түсуге мұқтаж болмаған қатысушылар жоғары оқу орнынан кейінгі табысқа қол жеткізе алады. Сондықтан кейбір қатысушылар үкіметтік ресурстарға шын мұқтаждық болмаса да, ынталандыру бағдарламасынан пайда көреді (3). 1993 жылы Еңбек департаменті төмен кірісті, мектептен тыс жастардың зерттеуінде JTPA бағдарламасына қатысқан еркектердің табысы осы сипаттағы бағдарламаға қатыспаған еркектерге қарағанда 10 пайызға төмен екенін көрсетті. Зерттеу жарияланғанға дейін Еңбек департаментінің инспекторы жас оқушылардың JTPA-ға қатысқаннан кейін азық-түлік талондарына тәуелді болу ықтималдығы екі есе жоғары екенін мәлімдеді, себебі оқыту оларға азық-түлік талондарына қалай өтініш беру керектігін көрсетті (2).
Жою
Бұл акт 1998 жылғы «Жұмыс күшін дамыту туралы» заңның I тармағы, 199(b)(2) бөлігімен күштен жойылды. Кейбір шаралары жаңа заңға бейімделді, ал кейбіреулері алынып тасталды. 1901-2001 жылдар аралығында қабылданған АҚШ федералдық заңнамасының хронологиялық тізімін қараңыз.