Кіріспе

Сынып, мәртебе және партияға қатысты әлеуметтік теория

Үш компонентті қабатталу теориясы, көбінесе Веберлік қабатталу немесе үш сыныптық жүйе деп аталады, неміс социологы Макс Вебермен әзірленді. Ол сынып, мәртебе және партияны ерекше идеалдық типтер ретінде қарастырды. Вебер әлеуметтік қабаттануға көп өлшемді көзқарас ұсынды, ол байлық, бедел және билік арасындағы өзара әрекеттестікті көрсетеді. Вебер биліктің түрлі формада болатынын айтты. Адамның билігі әлеуметтік тәртіпте мәртебесі арқылы, экономикалық тәртіпте сыныбы арқылы, ал саяси тәртіпте партиясы арқылы білінеді. Осылайша, сынып, мәртебе және партия – қоғамда биліктің бөлінуінің әрқайсысы. Сынып, мәртебе және билік өздерінің жеке салаларында ғана емес, сонымен қатар басқа салаларға да зор әсер етеді. Байлық: ғимараттар, жерлер, шаруашылықтар, үйлер, зауыттар және басқа да активтер сияқты мүлікті қамтиды – Экономикалық жағдай. Бедел: адамның немесе мәртебелік позицияның басқалармен қанша құрметпен қарастырылатыны – Мәртебелік жағдай. Билік: адамдардың немесе топтардың қарсылыққа қарамастан өз мақсаттарына жету қабілеті – Партиялар.

Вебердің пікірінше, биліктің екі негізгі өлшемі бар: билікке иелік ету және билікті жүзеге асыру. Бұл мақала Бірінші дүниежүзілік соғыстан аз уақыт бұрын жазылып, 1922 жылы Вебердің «Wirtschaft und Gesellschaft» еңбегінде жарияланды. Ол 1940 жылдары «Сынып, мәртебе, партия» деп ағылшын тіліне аударылды, 1978 жылы Вебер еңбегінде өзгерістермен қайта жарияланды: 926–939 беттер. Кейіннен «Қоғамдағы биліктің бөлінуі: сыныптар, топтар, партиялар» деп қайта аударылды.

Билікке иелік ету

Вебердің пікірінше, билікке ие болу қабілеті жеке адамның түрлі "әлеуметтік ресурстарды" бақылау мүмкіндігінен туындайды. "Бөліс жолы меншікті пайдалану саласынан "байлық" ретінде "капитал" саласына ауыстыру мүмкіндігіне монополия береді, яғни оларға кәсіпкерлік функциясын және капиталдан түсетін табысқа тікелей немесе жанама түрде қатысудың барлық мүмкіндіктерін ұсынады". Бұл ресурстар кез келген нәрсе болуы мүмкін: жер, капитал, қоғамдық құрмет, дене күші және интеллектуалды білім сияқты.

Билікті жүзеге асыру

Билікті жүзеге асыру қабілеті түрлі формаларда көрінеді, бірақ олардың бәрі де басқалардың қарсылығына қарамастан, өз қалауыңды іске асыру мүмкіндігін білдіреді. Мысалы, егер біз бір адамның екінші адамға қарсы өз еркімен әрекет ету мүмкіндігін қарастырсақ, онда осы мүмкіндікке адамның әлеуметтік беделі, әлеуметтік жағдайы және саяси ұйымға мүшелігі әсер етеді деп санауға болады. Билік пен әлеуметтік жіктелу арасындағы қатынасты түсіну үшін Вебер бірнеше маңызды түсініктерді пайдалана отырып, қоғамдардың иерархиялық билік және бағыныштылық жүйелерінде қалай ұйымдасқанын теориялық тұрғыдан зерттеді.

Сынып және қуат

Сабақ, мәні бойынша экономикалық ұғым; адамдардың нарықтағы орны олардың әлеуметтік жағдайын анықтайды. Ал нарықтағы жағдайы адамның өмірлік мүмкіндіктеріне тікелей әсер етеді. Бұл теория Вебердің "материалдық ресурстарға теңсіз қолжетімділік" негізінде жасалған. Мысалы, егер біреуде сізге қажет немесе керек нәрсе болса, ол сізден күшті болуы мүмкін. Ол үстемдік позицияда, ал сіз бағынышты позициядасыз, себебі ол қажетті әлеуметтік ресурсқа қол жеткізуді бақылайды. Жұмыс беруші мен жұмысшы арасындағы қарым-қатынас мұның классикалық мысалы болып табылады.

Саяси билік (партия)

Партиялар – бұл өздерінің жетекшілері үшін ұйым [немесе мемлекет] ішінде "билікті қамтамасыз етуге, белсенді мүшелеріне идеалдық немесе материалдық пайда әкелуге" бағытталған бірлестіктер. Биліктің бұл түрі қазіргі заманғы әлеуметтік жүйелерде мемлекеттің құрылымымен байланысты болуы мүмкін (мысалы, заң шығару мүмкіндігін қамтиды). Егер сіз заң шығару процесіне әсер ете алсаңыз, онда сіз потенциалды түрде ықпалды позицияда боласыз. Осылайша, шешім қабылдау процесіне әсер ету қабілетіңіз сізге билік береді, тіпті сіз оны жеке басыңызбен қолданбасаңыз да. Саяси партиялар – мемлекеттік механизм арқылы билікке ие болудың ұйымдық құралы болып табылады және оларға тек ресми түрде ұйымдастырылған партиялар ғана емес, сонымен қатар мемлекеттік аппарат арқылы биліктің заңды түрде жүзеге асырылуына ықпал ету үшін құрылған кез келген топ кіреді. "Партиялар өз бағдарламаларын дамытуға немесе қабылдануына қол жеткізуге, сондай-ақ ұйымдарда ықпалды орындарға ие болуға ұмтылғандықтан, олардың тек рационалды тәртіпте жұмыс істейтіні анық, онда осы мақсаттарға қол жеткізу мүмкін және билік үшін күрес болған кезде ғана".

Әлеуметтік іс-қимыл

Әлеуметтік іс-қимыл тікелей "саяси немесе партиялық билік" пен сыныптық жағдайға байланысты. Заңдардың ықпалы сынып мүшелерінің әлеуметтік іс-қимылына негізделген. "Сыныптық жағдайдың әсерінен туындаған әлеуметтік іс-қимылдың көп немесе аз бөлігі, тіпті олардың арасындағы бірлестік, мысалы, кәсіподақ, жеке адам өзі үшін үміткер нәтижелерді күте алатын сыныптық жағдайдан өркендегеніне байланысты мүдделердің бағыты өзгеріп отыруы мүмкін". "Бір сынып мүшелерінің жаппай мінез-құлқынан туындайтын "әлеуметтік іс-қимыл" мен мүмкін болатын қауымдастықтардың дәрежесі жалпы мәдени жағдайлармен, әсіресе интеллектуалды сипаттағы жағдайлармен байланысты. Бұл бұрын қалыптасқан қайшылықтардың мөлшерімен де салыстырылады". "Сыныптық саналы іс-қимыл ең алдымен [Вебердің айтуынша], "сыныптық жағдайдың" себептері мен салдары арасындағы байланыс түсінікті немесе анық болғанда мүмкін. Егер адамдар экономикалық жүйенің құрылымы мен өмірлік мүмкіндіктері тұрғысынан оларға не болатыны арасындағы байланысты анық көре алса, сыныптық іс-қимылға бейімділік артады". Осы сыныптық позициялардағы адамдардың саны неғұрлым көп болса, олардың іс-қимылға көтерілу ықтималдығы да соғұрлым жоғары болады.

Қозғалысты

Барлық адамның өзін тапқан сыныптық жағдайы оның мүмкіндіктерін шектейді, оны сол сыныптың ішінде ұстап тұруға бейім. Ол жоғары сыныпқа өтуге кедергі жасайды, ал төменгі сыныптарға қатысты құтқару шеңберінің ролін атқарады. Сыныптық тип, сыныптастармен қарым-қатынас, сыныптық жағдайға бейімделген сыртқы ресурстарға билік ету және т.б. Капиталистік қоғамда сыныптар арасында қозғалыс мүмкін. Сондықтан "Америкалық арман" термині адамдардың қажырлы еңбек пен тапқырлық арқасында жоғары сыныпқа көтерілу мүмкіндігін көрсету үшін қолданылады. "Сыныптық құрам үнемі өзгеріп отырады, тіпті толыққанды жаңа отбасылар жиынтығы пайда болуы мүмкін". Вебер төрт сыныпты атады: мүліктік иеленушілер, мүліктік иеленбеушілер, шағын буржуазия және қолмен еңбек ететін жұмысшылар.