Ричард Фрэнсис Бёртон: Саяхатшы, аудармашы және ғалымның өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Британдық зерттеуші, аудармашы, жазушы және лингвист (1821–1890)

Ричард Фрэнсис Бертон (19 наурыз 1821 – 20 қазан 1890) – британдық зерттеуші, жазушы, шығыстанушы ғалым және әскери шенді. Ол Азия, Африка және Американы саяхаттап, зерттеулер жүргізгенімен, сондай-ақ тілдер мен мәдениеттерді терең білуімен әйгілі болды. Бір мәлімет бойынша, Бертон 29 тілде сөйлеген. Бертонның ең белгілі жетістіктері: Мұсылман емес адамдарға өлім жазасымен тыйым салынған кезде, Меккеге жасырын түрде саяхат жасауы; Антуан Галландтың француз тіліндегі нұсқасының алғашқы аудармаларынан кейін ағылшын тілінде «Араб түндері» деп аталатын «Мың бір түн» кітабының толыққанды аудармасы; «Кама-сутраны» ағылшын тіліне аударуы; «Араб Кама-сутрасы» деп аталатын «Иісті бақ» кітабының аудармасы; және Джон Ханнинг Спекемен бірге Нилдің бастауын іздеу мақсатымен Африканың Ұлы көлдерін зерттеген алғашқы еуропалықтардың бірі болуы. Оның еңбектері мен хаттары британ империясының отаршылдық саясатын қатаң сынап, тіпті оның мансабына кері әсер етті. Университеттегі оқуын аяқтамаса да, ол өнімді және білімді авторға айналып, адамның мінез-құлқы, саяхат, бүркітшілік, қоршау, жыныстық қатынас және этнография сияқты тақырыптарда көптеген кітаптар мен ғылыми мақалалар жазды. Оның кітаптарының ерекшелігі – едәуір байқайтын тұжырымдар мен ақпараттарды қамтитын кең көлемді түсіндірмелер мен қосымшалар. Уильям Генри Уилкинс былай деп жазды: «Мен білгендерімнің бәрінен Бертонның «Иісті бақ» кітабының басты құндылығы оның аудармасында емес, әрине, керемет орындалғанында, бірақ кітапқа түсініктеме беру үшін жинаған көптеген жазбалар мен түсіндірмелерінде болды. Ол осы тақырыпты жылдар бойы зерттеді. Ол кітаптың жазбаларын жинау үшін отыз жыл бойы материал жинады, бірақ оны аударуға тек он сегіз ай уақыт жұмсады». Бертон Шығыс Үндістан компаниясының әскерінде капитан болып, Үндістанда қызмет етті, кейін Қырым соғысында қысқа уақытқа қатысты. Осыдан кейін ол Корольдік географиялық қоғаммен Африканың шығыс жағалауын зерттеу үшін жұмыстың алдына тұрды, онда ол жергілікті тұрғындардың басшылығымен экспедиция ұйымдастырды және Танганьика көлін көрген алғашқы еуропалық болды. Өмірінің соңғы жылдары ол Фернандо Пода (қазір Биоко, Экваторлық Гвинея), Бразилиядағы Сантоста, Дамаскте (қазір Сирия) және соңында Триесте (қазір Италия) британдық консулы болып қызмет етті.

Sir Richard Francis Burton ('/b//ɜr//t//ən/; 19 March 1821 – 20 October 1890) was a British explorer, writer, orientalist scholar, and soldier. He was famed for his travels and explorations in Asia, Africa, and the Americas, as well as his extraordinary knowledge of languages and cultures. According to one count, Burton spoke 29 languages. Burton's best known achievements include: a well documented journey to Mecca in disguise, at a time when non Muslims were forbidden access on pain of death; an unexpurgated translation of One Thousand and One Nights (commonly called The Arabian Nights in English after early translations of Antoine Galland's French version); the publication of the Kama Sutra in English; a translation of The Perfumed Garden, the "Arab Kama Sutra"; and a journey with John Hanning Speke as the first Europeans to visit the Great Lakes of Africa in search of the source of the Nile. His works and letters extensively criticised colonial policies of the British Empire, even to the detriment of his career. Although he aborted his university studies, he became a prolific and erudite author and wrote numerous books and scholarly articles about subjects including human behaviour, travel, falconry, fencing, sexual practices, and ethnography. A characteristic feature of his books is the copious footnotes and appendices containing remarkable observations and information. William Henry Wilkins wrote: "So far as I can gather from all I have learned, the chief value of Burton’s version of The Scented Garden lay not so much in his translation of the text, though that of course was admirably done, as in the copious notes and explanations which he had gathered together for the purpose of annotating the book. He had made this subject a study of years. For the notes of the book alone he had been collecting material for thirty years, though his actual translation of it only took him eighteen months." Burton was a captain in the army of the East India Company, serving in India, and later briefly in the Crimean War. Following this, he was engaged by the Royal Geographical Society to explore the east coast of Africa, where he led an expedition guided by locals and was the first European known to have seen Lake Tanganyika. In later life, he served as British consul in Fernando Pó (now Bioko, Equatorial Guinea), Santos in Brazil, Damascus (now Syria), and finally in Trieste (now Italy).

Ерте өмір және білім (18211841)

Бертон 1821 жылғы 19 наурызда сағат 21:30-да Девон штатының Торквей қаласында дүниеге келді. Автобиографиясында ол Гертфордширдегі Эльстридегі Бархам үйінде туғанын қате айтқан. 1821 жылғы 2 қыркүйекте Гертфордширдің Борэмвуд қаласындағы Элстри шіркеуінде крещениеден өтті. Оның әкесі, лейтенант-полковник Джозеф Неттервилл Бертон, 36-шы полк офицері, британдық армиядағы ағылшын-ирландтық тегінен шыққан. Анасының туыстары – Туамнан шыққан Кэмпбеллдер арқылы ол лейтенант-полковник Генри Пирд Дрисколл мен Ричард Грейвстің әйелімен бірінші туыс болды. Ричардтың анасы Марта Бейкер, Гертфордширдегі Бархам үйінің бай ағылшын землевладельці Ричард Бейкердің (1762–1824) қызы және мұрагері болды, оның құрметіне оған ат қойылған. Бертонның екі бауырласы болды: Мария Кэтрин Элизабет Бертон (генерал-лейтенант сэр Генри Уильям Стистедке үйленген) және Эдвард Джозеф Неттервилл Бертон, олар 1823 және 1824 жылдары дүниеге келді. Бертонның отбасы балалық шағында көп саяхаттап, оны оқыту үшін түрлі тәлімгерлерді жалдады. 1825 жылы олар Францияның Тур қаласына көшті. 1829 жылы Бертон Ричмонд, Суррейдегі Ричмонд Гриндегі дайындық мектебінде ресми білім алуын бастады, оны пастор Чарльз Делафос басқарды. Оның отбасы Англия, Франция және Италия арасында саяхат жасады. Бертон тілдерді үйренуге бейімділігін көрсетті және француз, итальян, неаполитан және латын тілдерін, сондай-ақ бірнеше диалекттерді тез үйренді. Жастық шағында ол рома қызына ғашық болып, рома тілінің негіздерін үйренген. Жастық шағындағы көшпенділік Бертонның өмірінің көп бөлігінде өзін сырттан қараушы сезінуіне ықпал еткен болуы мүмкін. Ол былай деді: "Адамыңның талабын орында, ешкімнен мақтау күтпе". Бертон 1840 жылғы 19 қарашада Оксфордтың Тринити колледжіне қабылданды. Колледжде бөлме алғанға дейін ол Уильям Александр Гринхиллдің үйінде қысқа уақыт тұрды, ол сол кезде Редклиф ауруханасының дәрігері болды. Онда ол Джон Генри Ньюманмен танысты, оның шіркеу сақшысы Гринхилл болды. Бертон зиялылығы мен қабілетіне қарамастан, оның оқытушылары мен әріптестерімен қарым-қатынаста қиындықтар туды. Бірінші семестрде ол Бертонның мұртына келеке қылғаннан кейін басқа студентті дуэльге шақырған деген қаңтар бар. Бертон араб тілін оқып, тілдерге деген құмарлығын қанағаттандырды; сонымен қатар ол бүркітшілік пен фехтованиені де үйренді. 1842 жылғы сәуірде ол колледж ережелерін қасақана бұзып, кедергілер арқылы жүгірген жарысқа қатысты және кейіннен колледж басшыларына студенттерге мұндай шараларға қатысуға рұқсат беру керектігін айтуға батылдық танытты. Жаза ретінде тек "азаматтыққа" – яғни, қайта қабылдау мүмкіндігімен тоқтатуға – үміттенгеніне қарамастан, одан бұрынғы жарысқа барған басқа студенттер де осы жазаны алған болатын, оны Тринити колледжінен тұрақты түрде шығарып жіберді. Эд Райс Бертонның университет жылдары туралы айтқанда: "Ол Англияға тән жасанды емес, римдік латын тілінде сөйлеп, профессорлардың ашуын тудырды, және ол грек тілінде римдікше, Афина акцентімен сөйледі, оны Марсельдегі грек саудагерінен үйренген, сондай-ақ классикалық формаларды қолданды. Мұндай тілдік қабілет Бертонның есту және есте сақтау қабілетіне куәлік болды, өйткені ол Италия мен Оңтүстік Францияда болған кезде әлі жасөспірім еді".

Burton was born in Torquay, Devon, at 21:30 on 19 March 1821; in his autobiography, he incorrectly claimed to have been born in the family home at Barham House in Elstree in Hertfordshire. He was baptised on 2 September 1821 at Elstree Church in Borehamwood, Hertfordshire. His father, Lt. Colonel Joseph Netterville Burton, of the 36th Regiment, was an Irish born British Army officer of Anglo Irish extraction who through his mother's family—the Campbells of Tuam—was a first cousin of Lt. Colonel Henry Peard Driscoll and Mrs Richard Graves. Richard's mother, Martha Baker, was the daughter and co heiress of a wealthy English squire, Richard Baker (1762–1824), of Barham House, Hertfordshire, for whom he was named. Burton had two siblings, Maria Katherine Elizabeth Burton (who married Lt. General Sir Henry William Stisted) and Edward Joseph Netterville Burton, born in 1823 and 1824, respectively. Burton's family travelled extensively during his childhood and employed various tutors to educate him. In 1825, they moved to Tours in France. In 1829, Burton began a formal education at a preparatory school in Richmond Green in Richmond, Surrey, run by Reverend Charles Delafosse. His family travelled between England, France, and Italy. Burton showed a talent to learn languages and quickly learned French, Italian, Neapolitan and Latin, as well as several dialects. During his youth, he allegedly had an affair with a Roma girl and learned the rudiments of the Romani language. The peregrinations of his youth may have encouraged Burton to regard himself as an outsider for much of his life. As he put it, "Do what thy manhood bids thee do, from none but self expect applause". Burton matriculated at Trinity College, Oxford, on 19 November 1840. Before getting a room at the college, he lived for a short time in the house of William Alexander Greenhill, then doctor at the Radcliffe Infirmary. Here, he met John Henry Newman, whose churchwarden was Greenhill. Despite his intelligence and ability, Burton was antagonised by his teachers and peers. During his first term, he is said to have challenged another student to a duel after the latter mocked Burton's moustache. Burton continued to gratify his love of languages by studying Arabic; he also spent his time learning falconry and fencing. In April 1842, he attended a steeplechase in deliberate violation of college rules and subsequently dared to tell the college authorities that students should be allowed to attend such events. Hoping to be merely "rusticated"—that is, suspended with the possibility of reinstatement, the punishment received by some less provocative students who had also visited the steeplechase—he was instead permanently expelled from Trinity College. According to Ed Rice, speaking on Burton's university days, "He stirred the bile of the dons by speaking real—that is, Roman—Latin instead of the artificial type peculiar to England, and he spoke Greek Romaically, with the accent of Athens, as he had learned it from a Greek merchant at Marseilles, as well as the classical forms. Such a linguistic feat was a tribute to Burton's remarkable ear and memory, for he was only a teenager when he was in Italy and southern France."

Әскери мансап (18421853)

Өз сөздерімен айтқанда, "күнде алты пенске оқ атудан басқа ештеңеге жарамайтын" Бертон бұрынғы колледж сыныптастарының ықпалымен Шығыс Үндістан компаниясының әскеріне қабылданды. Ол бірінші Ауған соғысына қатысуды үміттенеді, бірақ ол Үндістанға келгенге дейін соғыс аяқталып кеткен еді. Ол Гуджараттағы 18-ші Бомбей тума әскеріне, генерал Чарльз Джеймс Непиердің басшылығымен бекітілді. Үндістанда ол хиндустани, гужарати, панджаби, синди, сараики және маратхи тілдерін, сондай-ақ парсы және араб тілдерін еркін меңгерді. Оның индуизм мәдениетін зерттеуі соншалықты тереңдеген еді, "менің индуист ұстазым джанео (брахмандық жіп) киюге ресми түрде рұқсат берді". Оның ұстазы, Нагар брахманы Хим Чанд, діннен тайып кеткен болуы мүмкін. Бертон Үндістан мәдениеттері мен діндеріне қызығушылық танытты және оларға белсенді қатысты. Бұл оны басқа сарбаздардан ерекшелендіретін ерекшеліктерінің бірі болды. Әскерде ол тілдерді үйрену үшін қолға үйретілген маймылдардың үлкен тобын ұстады, алпысқа жуық "сөзді" жинады. Эд Райсқа сәйкес, "Бертон Үндістандағы жеті жылды уақытты босқа өткізгені ретінде қарастырды". Дегенмен, "ол алты тіл бойынша ресми емтиханды сәтті тапсырған, тағы екеуін оқып жатқан және толыққанды білікті болған". Оның діни тәжірибесі де сан алуан болды: католиктік шіркеуге бару, Нагар брахманы болу, сикхизмді қабылдау, исламға кіру және Қадири суфизмі үшін чилладан өту. Бертонның мұсылмандық сенімдері туралы Эд Райс былай деді: "Осылайша ол сүндеттелді, мұсылман болды, мұсылманша өмір сүрді, дұға етті және осы діннің қағидаларын сақтады". Сонымен қатар, Бертон "өзін хафиз деп атауға құқылы болды, яғни Құранды жатқа айта алатын адам". Бёртон хаж жасаған алғашқы еуропалық емес (Людовико ди Вартема 1503 жылы, ал Иоганн Людвиг Буркхардт 1815 жылы хаж жасаған), бірақ оның қажылығы сол кездегі ең танымал және жақсы құжатталған қажылық саналады. Ол сөйлеу ерекшеліктерін жасыру үшін паштун сияқты түрлі кейіптерге кірді, бірақ ислам дәстүрлерін терең түсінуді және шығыс әдептері мен этикетімен таныс болуды көрсетуге мәжбүр болды. Бертонның Меккеге сапары қауіпті болды, кербуаны қарақшылар шапты (сол кезде жиі кездесетін жағдай). Оның айтуынша, "Құран да, Сұлтан да қасиетті жердің шекарасына енген еврей немесе христианды өлтіруге рұқсат бермейді, бірақ халықтың көзіне түскен еуропалық немесе қажылықтан кейін өзін сенбеуші деп жариялаған адамды ешқандай нәрсе құтқара алмайды". Бұл қажылық оған хажжи атағын және жасыл бас киім кию құқығын берді. Бертон өзінің саяхаты туралы "Әл-Мәдина мен Меккеге жасаған қажылық туралы жеке баяндама" атты кітабында баяндаған.

In his own words, "fit for nothing but to be shot at for six pence a day", Burton enlisted in the army of the East India Company at the behest of his ex college classmates who were already members. He hoped to fight in the first Afghan war, but the conflict was over before he arrived in India. He was posted to the 18th Bombay Native Infantry based in Gujarat and under the command of General Charles James Napier. While in India, he became a proficient speaker of Hindustani, Gujarati, Punjabi, Sindhi, Saraiki and Marathi as well as Persian and Arabic. His studies of Hindu culture had progressed to such an extent that "my Hindu teacher officially allowed me to wear the janeo (Brahmanical Thread)". Him Chand, his gotra teacher, a Nagar Brahmin, could have been an apostate. Burton had a documented interest (and actively participated) in the cultures and religions of India. This was one of many peculiar habits that set him apart from other soldiers. While in the army, he kept a large menagerie of tame monkeys in the hopes of learning their language, accumulating sixty "words". According to Ed Rice, "Burton now regarded the seven years in India as time wasted." Yet, "He had already passed the official examinations in six languages and was studying two more and was eminently qualified." His religious experiences were varied, including attending Catholic services, becoming a Nāgar Brāhmin, adopting Sikhism, conversion to Islam, and undergoing chillá for Qadiri Sufism. Regarding Burton's Muslim beliefs, Ed Rice states, "Thus, he was circumcised, and made a Muslim, and lived like a Muslim and prayed and practiced like one." Furthermore, Burton, " was entitled to call himself a hāfiz, one who can recite the Qur'ān from memory." Although Burton was certainly not the first non Muslim European to make the Hajj (Ludovico di Varthema did this in 1503 and Johann Ludwig Burckhardt in 1815), his pilgrimage is the most famous and the best documented of the time. He adopted various disguises including that of a Pashtun to account for any oddities in speech, but he still had to demonstrate an understanding of intricate Islamic traditions, and a familiarity with the minutiae of Eastern manners and etiquette. Burton's trek to Mecca was dangerous, and his caravan was attacked by bandits (a common experience at the time). As he put it, though " neither Koran or Sultan enjoin the death of Jew or Christian intruding within the columns that note the sanctuary limits, nothing could save a European detected by the populace, or one who after pilgrimage declared himself an unbeliever". The pilgrimage entitled him to the title of Hajji and to wear the green head wrap. Burton's own account of his journey is given in A Personal Narrative of a Pilgrimage to Al Madinah and Meccah.

Ертедегі зерттеулер (1854-55)

1854 жылдың мамыр айында Бертон Корольдік географиялық қоғамның қолдауымен Сомалиленд экспедициясына дайындық мақсатында Аденге барды. Басқа мүшелерге Г. Э. Херн, Уильям Строян және Джон Ханнинг Спек кірді. Бертон Харарға экспедицияны ұйымдастырды, Спек Вади Ногалды зерттеді, ал Херн мен Строян Берберада қалды. Бертонның айтуынша, "Харар алғашқы [ақ] христианның кіруімен құлайды деген дәстүр бар". Бертонның кіруімен "Қорғау сиқыры" бұзылды. Алайда, бұл экспедицияның сәтсіздігі билік тарапынан қатаң сынға алынды және Бартонның осы оқиғаға қаншалықты кінәлі екенін анықтау үшін екі жылдық тергеу басталды. Ол көбінесе кінәсіз деп танылса да, бұл оның мансабына көмектеспеді. Ол бұл қауіпті шабуылды "Шығыс Африкадағы алғашқы қадамдар" (1856) еңбегінде сипаттады. Олардың керуені Рамжи бастаған 36 жүк тасушы, барлығы 132 адамнан тұрды, олардың барлығын керуен басшысы Саид бин Салим басқарды. Бастапқыда Бертон мен Спекке ауру, безгек, қызба және басқа да аурулар кедергі келтірді, кейде екеуін де гамақта тасымалдауға тура келді. Мал өлді, жергілікті тұрғындар жабдықтарымен қашып кетті. Дегенмен, 7 қарашада олар Казехке жетіп, 14 желтоқсанда Уджижиге жолға шықты. Спек солтүстікке қарай бағытталғысы келді, олар Нилдің бастауын кейін Виктория Ньянза деп атаған жерде табатынына сенімді болды, бірақ Бертон батысқа қарай баруға талап етті. Бертонның жақтастары Спек Бертонның басшылық рөлін жек көретінін айтады. Спектің жеке қағаздарына қол жеткізген Тим Джил, Спек Бертонның басшылығына қызғанышпен қараған және оған реніш білдірген болуы мүмкін екенін ұсынады. "Жылдар өте келе, [Бертон] Спектің географиялық теорияларын және жетістіктерін мазақтаудың және әлсіретудің кез келген мүмкіндігін пайдаланды". Спек бұрын Тибет таулары арқылы саяхаттап, өзінің батылдығын көрсеткен, бірақ Бертон оны араб немесе африка тілдерінде сөйлей алмағандықтан кемсіз деп есептеді. Еуропалық емес мәдениеттерге қызығушылық танытқандығына қарамастан, кейбіреулер Бертонды ақ нәсілдің тарихи және интеллектуалдық басымдығына сенетін талғамсыз империалист ретінде бейнелейді, оның Антропологиялық қоғамға қатысуын, ғылыми расизм доктринасын қалыптастырған ұйымды мысалға келтіреді. Спек кездескен африкалықтарға мейірімдірек және аз бұзушылық жасаған сияқты көрінеді, ал кейінірек экспедицияда африкалық әйелге ғашық болған. Екеуі де үйлеріне бөлек-бөлек қайтты. Спек алдымен Лондонға оралып, Корольдік географиялық қоғамда лекция оқыды, Виктория көлін Нилдің бастауы деп мәлімдеді. Бертонның айтуынша, Спек екеуінің алғашқы ресми сөз сөйлеуі туралы келісімді бұзған. Бертонның сөзінен басқа, мұндай келісім болғанын дәлелдейтін ешқандай мәлімет жоқ, және қазіргі зерттеушілердің көпшілігі оның болмағанын күдіктенеді. Тим Джил жазбаша дәлелдерді бағалап, "Спек бұрынғы басшысына уәде бергеніне қарсы" деген пікірде. Спек капитан Джеймс Грант пен Сиди Мубарак Бомбеймен бірге Виктория көлі Нилдің нағыз бастауы екенін дәлелдеу үшін екінші экспедицияға аттанды. Бертонмен болған мәселелерді ескере отырып, Спек Грантқа "Капитан Спек немесе [Корольдік географиялық қоғам] мақұлдамайынша, [экспедиция туралы] менің есебімді жариялау құқығымнан бас тартамын" деген мәлімдемеге қол қоюға мәжбүр етті. 1864 жылдың 16 қыркүйегінде Бертон мен Спек Нилдің бастауын талқылау үшін Британдық ғылымды дамыту қауымдастығының отырысында дебат өткізуге жоспарланған. Дебат күнінен бұрын Бертон мен Спек лекция залында бір-біріне жақын отырды. Бертонның әйелінің айтуынша, Спек тұрып, "Мен мұны көтере алмаймын" деп, кенеттен залдан шығып кеткен. Сол күні Спек жақын маңдағы туысының поместьесінде аң аулауға барды. Ол тас қабырғаның жанында, аң аулауға арналған мылтығынан алған оқ жарақатынан қаза тапқан күйінде табылды. Бертон Спектің өлімі туралы келесі күні дебаттың басталуын күтіп отырғанда білді. Төрешілер Спектің өлімін апатқа байланысты деп шешті. Некрологта Спек қабырғаға көтерілгенде, абайсызда мылтықты өзіне қарай бағыттап, атып өлтіргені болжалды. Спектің жалғыз биографы Александр Мейтланд осымен келіседі.

In May 1854, Burton travelled to Aden in preparation for his Somaliland Expedition, supported by the Royal Geographical Society. Other members included G. E. Herne, William Stroyan, and John Hanning Speke. Burton undertook the expedition to Harar, Speke investigated the Wady Nogal, while Herne and Stroyan stayed on at Berbera. According to Burton, "A tradition exists that with the entrance of the first [white] Christian, Harar will fall." With Burton's entry, the "Guardian Spell" was broken. However, the failure of this expedition was viewed harshly by the authorities, and a two year investigation was set up to determine to what extent Burton was culpable for this disaster. While he was largely cleared of any blame, this did not help his career. He describes the harrowing attack in First Footsteps in East Africa (1856). their caravan consisting of Baluchi mercenaries led by Ramji, 36 porters, eventually a total of 132 persons, all led by the caravan leader Said bin Salim. From the beginning, Burton and Speke were hindered by disease, malaria, fevers, and other maladies, at times both having to be carried in a hammock. Pack animals died, and natives deserted, taking supplies with them. Yet, on 7 November 1857, they made it to Kazeh, and departed for Ujiji on 14 December. Speke wanted to head north, sure they would find the source of the Nile at what he later named Victoria Nyanza, but Burton persisted in heading west. Burton's sympathizers contend that Speke resented Burton's leadership role. Tim Jeal, who has accessed Speke's personal papers, suggests that it was more likely the other way around, Burton being jealous and resentful of Speke's determination and success. "As the years went by, [Burton] would neglect no opportunity to deride and undermine Speke's geographical theories and achievements". Speke had earlier proven his mettle by trekking through the mountains of Tibet, but Burton regarded him as inferior as he did not speak any Arabic or African languages. Despite his fascination with non European cultures, some have portrayed Burton as an unabashed imperialist convinced of the historical and intellectual superiority of the white race, citing his involvement in the Anthropological Society, an organization that established a doctrine of scientific racism. Speke appears to have been kinder and less intrusive to the Africans they encountered, and reportedly fell in love with an African woman on a later expedition. The two men travelled home separately. Speke returned to London first and presented a lecture at the Royal Geographical Society, claiming Lake Victoria as the source of the Nile. According to Burton, Speke broke an agreement they had made to give their first public speech together. Apart from Burton's word, there is no proof that such an agreement existed, and most modern researchers doubt that it did. Tim Jeal, evaluating the written evidence, says the odds are "heavily against Speke having made a pledge to his former leader". Speke undertook a second expedition, along with Captain James Grant and Sidi Mubarak Bombay, to prove that Lake Victoria was the true source of the Nile. Speke, in light of the issues he was having with Burton, had Grant sign a statement saying, among other things, "I renounce all my rights to publishing my own account [of the expedition] until approved of by Captain Speke or [the Royal Geographical Society]". On 16 September 1864, Burton and Speke were scheduled to debate the source of the Nile at a meeting of the British Association for the Advancement of Science. On the day before the debate, Burton and Speke sat near each other in the lecture hall. According to Burton's wife, Speke stood up, said "I can't stand this any longer," and abruptly left the hall. That afternoon Speke went hunting on the nearby estate of a relative. He was discovered lying near a stone wall, felled by a fatal gunshot wound from his hunting shotgun. Burton learned of Speke's death the following day while waiting for their debate to begin. A jury ruled Speke's death an accident. An obituary surmised that Speke, while climbing over the wall, had carelessly pulled the gun after himself with the muzzle pointing at his chest and shot himself. Alexander Maitland, Speke's only biographer, concurs.