Кіріспе
Лакталған бұйымдар – лакпен әсемдеп жабылған заттар. Лакталған бұйымдарға кішкентай немесе үлкен ыдыстар, дастарқан құралдары, адамдармен бірге тасымалданатын түрлі шағын заттар, сондай-ақ жиһаз және тіпті лакталған табыттар сияқты ірі заттар жатады. Лактау алдында бетіне суреттер салынуы мүмкін, қабық және басқа материалдармен безендіріледі немесе ою-өрнек түсіріледі. Лакты алтын немесе күміспен жалатуға және одан әрі сәндеуге болады. Шығыс Азия елдерінде лактаудың ұзақ тарихы бар, Қытай, Жапония және Кореяда мыңдаған жылдарға сонады. Ең танымал лак – Шығыс Азияда кең таралған урушиол негізіндегі лак, ол Toxicodendron vernicifluum ағашының кептірілген шырынынан алынады. Лактың басқа түрлері де өсімдіктер мен жәндіктерден өңделеді. Оңтүстік-Шығыс Азия, Оңтүстік Азия және Америкадағы лактау дәстүрлері де көне және дербес пайда болған. Нағыз лак Азиядан тыс жерде жасалмайды, бірақ кейбір ескі технологиялар, мысалы, Еуропадағы жапондық лактау немесе осыған ұқсас әдістер, көбінесе «лак» деп аталады.
Lacquerware are objects decoratively covered with lacquer. Lacquerware includes small or large containers, tableware, a variety of small objects carried by people, and larger objects such as furniture and even coffins painted with lacquer. Before lacquering, the surface is sometimes painted with pictures, inlaid with shell and other materials, or carved. The lacquer can be dusted with gold or silver and given further decorative treatments. East Asian countries have long traditions of lacquer work, going back several thousand years in the cases of China, Japan and Korea. The best known lacquer, an urushiol based lacquer common in East Asia, is obtained from the dried sap of Toxicodendron vernicifluum. Other types of lacquers are processed from a variety of plants and insects. The traditions of lacquer work in Southeast Asia, South Asia and the Americas are also ancient and originated independently. True lacquer is not made outside Asia, but some imitations, such as Japanning in Europe, or parallel techniques, are often loosely referred to a "lacquer."
Шығыс Азия
Ең ежелгі лак ағашы Жапониядағы Жомон дәуірінен, 12600 жыл бұрын табылған.
Қытайлық лакпен жасалған бұйымдар
Шан әулеті тұсында (шамамен б.з.д. 1600–1046 ж.б.) Қытайда лак өңдеудің күрделі техникалары дамып, жоғары көркемдік деңгейге жетті. Шығыс Чжоу кезеңінде (б.з.д. 771–256 жж.) лак бұйымдары көптеп қолданыла бастады. Бұл – лак өнімдерінің мол мөлшерде сақталған ең ерте дәуір, онда Цинь және Чу мемлекеттері ең көп лак бұйымдарын өндірді. Чу мемлекетінің географиялық артықшылығы мен жылы климаты лак ағаштарын кең ауқымда өсіруге және лак өндірісін коммерциялық салаға айналдыруға мүмкіндік берді. Осының нәтижесінде Чу мемлекеті Чжоу патшалығындағы көрші мемлекеттерге лак бұйымдарын экспорттаумен танымал болды, Чжуанцзы және Шаншу сияқты кітаптарда мұндай экспортқа сілтемелер кездеседі, сондай-ақ Чудың оңтүстік және Чжунюань мәдениеттері арасында мәдени алмасуға ықпал етті. Хан әулеті тұсында (б.з.д. 206 – 220 ж.) Қытайда кеңейіп келе жатқан лак өндірісі үшін еңбек ресурстарын ұйымдастыру және бөлу мақсатында арнайы басқармалар құрылды. Хан әулеті кезеңінде лак бұйымдарын безендіру үшін күрделі кесу өрнектері қолданылды. Мұндай техникалар көп уақыт пен қаржы талап еткенімен, бұл лак бұйымдары жоғары сапалы деп есептелді. Алтын, күміс және перленді инкрустация өнері Тан әулетінен бастап Сун әулетіне (960–1279) дейін жалғасты. Бірнеше әсемдеу техникалары 10 ғасырдан кейін біртіндеп дамыды, мысалы, диаоци (қалыпталған лак), ол лактан жасалған жұқа қабаттарды біріктіріп, үш өлшемді суреттерге айналдыруды қамтиды; цианцзинь (қалыпталған алтын), онда жіңішке сызықтар ойылып, лактан жасалған жабысқыш жағылып, алтын фольга немесе ұнтақ ойықтарға басылады; және диаотиан немесе тяньци (толтырылған), онда лак басқа түсті лакпен толтырылады. Жапонияда лак өнері 8 ғасырда Корея түбегі арқылы Қытайдан буддизм және басқа да мәдени артефакттармен бірге келді. Лак бетін безендірудің ең ерте жапондық техникаларының бірі – қарапайым суреттер салудан басқа, Нара кезеңінде (710–784) алтын және күміс фольгасын кіргізу болды. Бұл техника Тан әулеті кезінде Қытайдан жеткізілген. Жапонияда лак б.з.д. 7000 жылдары, Жомон кезеңінде қолданылған. Ең ерте лак бұйымдарының қалдықтары Хоккайдодағы Какиношима "Б" қазба орнынан табылды. Бұл заттар Жомон кезеңінің бірінші жартысына (шамамен 9000 жыл бұрын) жататын үңгірдегі қабірден табылған. Жапондық лак өңдеу технологиясын жомондар ойлап тапқан болуы мүмкін. Олар уруши (улы еменнің шырынын) тазартуды үйренді, бұл процесс бірнеше айға созылды. Қызыл лак өндіру үшін темір оксиді (колкотар) және қызыл құрыш (көкөмір сульфиді) қолданылды. Лак керамикаға да, ағаштан жасалған әртүрлі заттарға да қолданылды. Кейде қайтыс болғандарды жерлеуге арналған киімдер де лакталды. Камакура кезеңінде (1185–1333) Қытайдың Сун әулетінен ою-өрнектелген лак Жапонияға әкелінді. Алайда, көптеген жапон лак шеберлері қытайлық лак жағу және кесу әдісін қабылдамады, оның орнына ағашқа ою-өрнек жасап, содан кейін лакпен қаптау арқылы "камакурабори" әдісін жасады. Жапондық лак бұйымдары Қытайға көптеп экспортталды, онда Мин және Цин билеушілері жапондық лак бұйымдарын "шетелдік лак" (янци) деп сипаттады. Ян Мин және танымал лак шебері Чжэцзян "Лакпен безендіру туралы жазба" үшін түсіндірмелер жазды. Мин әулетінің өкілдері бір кезде: "Алтынмен қапталған лакпен безендіру өнері (маки-э) Жапониядан шыққан" деп жазған. Сюанде билігі тұсында Ян Жапонияға сапар шегіп, жапондық техниканы зерттеді, ал Мин әулеті кезінде жапондық шебер Пекиндегі қытай императорлық шеберханасына келді. Императордың жапон лагына деген қызығушылығы зор болғаны мәлім, және бұл оның билігі кезіндегі императорлық шеберханаларда жасалған көптеген жұмыстарға әсер етті. Азучи Момояма кезеңінде (1568–1600) лак бұйымдары колониялық Мексикаға (Манила галеондары) және Еуропаға Нанбан саудасы арқылы жетті. Жапондық лак бұйымдары Еуропаның аристократтары мен миссионерлерін қызықтырды, олардың сұранысына жауап ретінде батыс стиліндегі сандықтар мен шіркеу жиһаздары экспортталды. Эдо кезеңінде (1603–1868) лак ағаштарын өсіруге және қолданылатын техникаларды дамытуға көңіл бөлінді. 18 ғасырда түрлі-түсті лактар кеңінен қолданыла бастады. Экономика мен мәдениеттің дамуымен лакталған жиһаздың көркемдік сапасы жақсарды. Хонами Коэцу және Огата Корин Ринпа мектебінің суреттерін лак бұйымдарына енгізді. Эдо кезеңінің ортасынан бастап инро ерлердің аксессуары ретінде танымал болды, ал бай саудагерлер мен самурайлар жоғары эстетикалық құнды лакталған инроларды жинады. Мари Антуанетта мен Мария Тереза жапондық лак бұйымдарын жинаушылардың белгілі өкілдері болды, ал олардың жинақтары қазір Лувр және Версаль сарайларында көрсетіледі. Үкімет өнер экспорт нарығына белсенді түрде араласып, Жапонияның лактарын және басқа да әсем өнерлерін әлемдік көрмелерде насихаттады. Жапон шеберханаларынан шыққан лактар әлемнің басқа жерлерінде өндірілген лактардан жоғары сапалы деп танылды. Бүгінде Жапон үкіметі көрнекті лак шеберлерін "Тірі ұлттық қазыналар" деп таныды және оларды лак бұйымдарын жасауға ынталандыруда. Лак бұйымдары Жапон архипелігінің барлық аймақтарында өндіріледі, олардың әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері мен нұсқалары бар. Жоғарыда айтылған ескі Камакура дәстүрінен (қазір де сақталған) басқа, портты қаласы Вадзима аймақтық лак өнімдерінің жақсы мысалы болып табылады. 16 ғасырдан бері дамып келе жатқан Вадзима нури, қараға сияқты япондық зельква (кэйяки 欅), ұнтақталған топырақ және матадан жасалған нәзік элементтерді пайдаланумен сипатталады. (Толық тізім үшін жапондық мақалаға қараңыз, 輪島塗. Аймақтық лак дәстүрлерінің толық тізімі жапондық мақалада қолжетімді.)
Рюкюан лагынан жасалған бұйымдар
Рюкю лагы – Рюкю аралдарының (қазіргі Жапонияның Окинава префектурасы) ең маңызды көркем өнімдерінің бірі; ол айналасындағы мәдениеттердегі лак өнімдерінен айқын ерекшеленеді. Бірақ, қытай және жапондық әсерлері де бар.
Бірмалық лак бұйымдары
Юн де – бұл мьянмар тілінде лакталған бұйымдар, ал бұл өнер Pan yun ([[:my:ပန်းယွန်း]]) деп аталады. Лак – лак ағашының немесе Thitsee (Gluta usitata, синонимі Melanorrhoea usitata) шарбағынан алынған шырын. Бұл ағаш Мьянма (бұрынғы Бирма) ормандарында жабайы өседі. Ол сабан түсті, бірақ ауамен байланысқа түскенде қара түске айналады. Жылтыратылған немесе жабық беткейге жағылғанда, ол ылғал мен жылудың әсеріне белгілі бір деңгейде төзімді, қатты, жылтыр және тегіс бет жасайды.
Тарих
Багандан табылған ең ерте лакталған тоқу өнімдерінің фрагменттері 13 ғасырға дейін жетеді. Багандағы одан ертерек лак өнімдерінің болғанына нақты дәлелдер жоқ. 1555-1562 жылдары Байнаунның Манипур, Бамо, Зинме (Чианг Май), Линзин (Лан Шан) жерлерін жаулап алуы және Юньнаньға қарай Тапин және Швели өзендері бойында бағындыруы Бирмаға көптеген дағдылы шеберлерді әкелді. Осы кезеңде Чиангмай аймағынан келген Юн немесе Солтүстік Тай халқының шеберлері арқылы «Юн» деп аталатын бірмалық лак өнімдерінің ең жоғары сапалы түрі енгізілген деп саналады.
Өндіріс және жобалау
Лакталған ыдыстар, қораптар мен табақтар көбінесе жылқы шашымен араластырылған, орамдалған немесе тоқылған бамбук таспасынан жасалған негізге ие. Тхитси күл немесе арақ шаңымен араластырылып, тайо деп аталатын қамыр тәрізді затқа айналады, одан кейін оны пішіндендіруге болады. Зат қабат-қабат тхитси мен тайомен жабылып, тегіс бетке жеткізіледі, содан соң жылтыратылып, күрделі өрнектермен өрнектеледі. Әдетте, қызыл немесе қара фонға қызыл, жасыл және сары түстер қолданылады. Швезава – қара фонға суреттерді толтыру үшін алтын жапырақтарды қолданудың ерекше түрі. Сарай көріністері, Джатака ертегілерінен алынған көріністер және Бірма зодиагінің белгілері танымал суреттер болып табылады, ал кейбір ыдыстар алтын рельефте шыны мозаикамен немесе жартылай бағалы тастармен әшекейленуі мүмкін.
Вьетнамдық лак бояу және лак бұйымдары
Сон май – Вьетнамдағы сурет салу техникасы. Ол 1930-шы жылдары Ханой ЭБАИ суретшілерінің еңбектерінен қалыптасты және бүгінде ұлттық сурет салу стилі деп есептеледі, онда көптеген танымал суретшілер бар. 1924 жылы Ханойда Сәндік өнер мектебі құрылды. Осы мекеме жаңартылған лак өнерінің бастауы болды. 1934 жылы мектеп лак бөлімін ашты және осы бөлімнен Буй Транг Чуок, Нгуен Ван Бин, Нгуен Хан, Нгуен Дюк Нун, Нгуен Тьен Чунг және Фам Ван Дон сияқты өнерге үлкен үлес қоскан суретшілер шықты. 1930 жылдары Индокитай көркемсурет мектебінің бірінші буыны лак өнерін нағыз көркемдік деңгейге көтерді. Бұрынғы шеберлерге қарағанда сәндік элементтерге аз қызығушылық танытқан олар, тұрмыстық немесе сәндік бұйымдар жасаған шеберлерге де пайда келтірген бірқатар көркемдік жаңалықтарды бастады. Ұсақталған жұмыртқа қабығымен сурет салу, алтын және қалайы фольгаға бояу жағу, лакқа құм қосу – осы алғашқы студенттер әзірлеген техникалардың ішінде. Вьетнамдық шеберлерге әйгілі металл түсті лак бұйымдары алғаш рет көптеген инновациялық тәсілдерді тәжірибеден өткізген суретшілердің еңбегінің нәтижесінде пайда болды. Ел біріккеннен кейін Вьетнамда лак өнері біртіндеп құлдырап кетті. Бірақ 1980-ші жылдардан бастап үкімет оны маңызды мәдени және экономикалық күш ретінде мойындап, бизнес қоғамдастығын осы қолөнерге инвестиция салуға шақырды. Осының нәтижесінде лак бұйымдары қайта жанданып, Вьетнамнан лакталған өнімдердің ассортименті кеңейді.
Оңтүстік Азия
Үндістанда жәндік лагы немесе шелагы ежелгі заманнан бері қолданылып келген. Шеллак – лак жәндігінің (Tachardia lacca Kerr. немесе Laccifer lacca) өндірісі. Ол ағашқа жабын жасауға, лак өнімдеріне, теріге арналған косметикаға, әшекейлерге, маталарға бояу ретінде, сондай-ақ беттік қаптамалар үшін әртүрлі сападағы шеллак өндірісіне пайдаланылады. Атхарваведа мәтіні б.з.д. 1200–1000 жылдар аралығында «лакша» және оның түрлі қолданыстарына арналған бөлімді қамтиды.
Барниз де Пасто әдісі
Барниз де Пасто (es) – Колумбияның Пасто қаласының ерекшелігі болып табылатын, Колумбияға дейінгі дәуірде пайда болған лак тәрізді әдіс. Ол Анд тауларында өсетін мопа-мопа бұтасының (Elaeagia pastoensis) шайырынан жұқа қабаттар жасап, оларды бояп, қыздырылған тастардың көмегімен ағаш, металл, саз немесе шыны бетіне жағу арқылы дайындалады. Дәстүрлі түрде бұл әдіс ағаштан жасалған керосқа, яғни ішетін ыдыстарға қолданылған.
Мексикалық лак бұйымдары
Мексикалық испан тілінде лака немесе маке (жапон тіліндегі маки-эден шыққан) деп аталады, мексикалық лак Азия лагынан тәуелсіз дамыған. Испаниялықтар келгенге дейінгі кезеңде, аже қосқанатты жәндіктерінің дертінен алынған зат және/немесе чиа тұқымынан алынған май ұнтақталған минералдармен араластырылып, қорғау қаптамалары мен әсемдеу үшін қолданылған. Осы кезеңде, бұл әдіс көбінесе кептірілген лақтарға, әсіресе Мезоамерикалық ақсүйектер шоколад ішкен кеселерге қолданылған. Испаниялықтар жаулап алғаннан кейін, жергілікті шеберлерге осы техниканы еуропалық үлгідегі жиһазға және басқа да заттарға қолдануға рұхсат берді, бұл олардың әсемдеу мотивтері мен түс схемаларын өзгертті, бірақ өндіріс процесі мен материалдары көбінесе өзгеріссіз қалды. Азиялық лак бұйымдары және Nao de China кемесімен келген шеберлер де колониялық мексикалық лак өнімдерінің стилі мен мотивтеріне әсер етті. Бүгінде лак бұйымдарын жасаумен айналысатын шеберханалар Герреро штатындағы Олинала, Темалакатцинго және Акапеталауая, Мичоакан штатындағы Уруапан және Пацкуаро, сондай-ақ Чиапас штатындағы Чиапа-де-Корсо қалаларында ғана сақталып қалған. Қазіргі кезде ең танымал лак бұйымдары – кішкентай қораптар, олар кейде Олинала қораптары (cajitas de Olinalá) деп аталады.