Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Португалиялық саясаткер (1934–1980)
осы атпен аталатын әуежай
Portuguese politician (1934–1980)
the airport of the same name
Франсиско Мануэль Лумбралес де Са Карнейро (фɾɐ̃ˈsiʃku sa kɐɾˈnɐjɾu; 19 шілде 1934 – 4 желтоқсан 1980) – португалиялық саясаткер, Социал-демократиялық партияның (бұрын Халықтық Демократиялық партия деп аталған) негізін қалаушылардың бірі және тұңғыш басшысы. 1980 жылы 4 желтоқсанда Камарат қаласынан ұшқан ұшақ апатында қаза болғанға дейін он бір ай бойы Португалияның премьер-министрі қызметін атқарды.
Francisco Manuel Lumbrales de Sá Carneiro (fɾɐ̃ˈsiʃku sa kɐɾˈnɐjɾu; 19 July 19344 December 1980) was a Portuguese politician, who was one of the founders and the first leader of the Social Democratic Party (then known as the Popular Democratic Party). He served as Prime Minister of Portugal for eleven months during 1980, until his death in a plane crash in Camarate on 4 December 1980.
Өмірбаян
Са Карнейро Порту қаласындағы Виторияда, адвокат Хосе Гуальберто Чавес Маркес де Са Карнейроның (1897–1978) және Испаниядағы Лумбралес графының ұрпағы Мария Франсиска Джудит Пинто да Коста Лейтенің (1908–1989) сегіз баласының арасында бесінші болып дүниеге келді.
Sá Carneiro was born in Vitória, Porto, the fifth of the eight children of lawyer José Gualberto Chaves Marques de Sá Carneiro (1897–1978) and Maria Francisca Judite Pinto da Costa Leite (1908–1989) of the Counts of Lumbrales in Spain.
Мансап
Са Карнейро 1969 жылы Ұлттық Ассамблеяның мүшесі болды және, өз кезегінде, Марсело Каэтаноның диктатурасын Батыс Еуропалық либералды демократияға біртіндеп өзгертуге ұмтылған "Либералдық қанаттың" (Ala Liberal) көшбасшыларының біріне айналды. 1974 жылдың мамыр айында, Гвоздика революциясынан бір ай өткен соң, Са Карнейро Франсиско Пинто Балсемао, Жоаким Магалхаес Мота, Карлос Мота Пинто, Жоао Боско Мота Амарал, Альберто Жоао Жардим, Антонио Барбоса де Мело және Антонио Маркес Мендеспен бірге Халықтық Демократиялық партияны (ХДП) құрды және оның бас хатшысы болды. ХДП жақын арада Социал-демократиялық партия (PSD) деп атала бастады; Са Карнейро бастапқыда орталық-солшыл партияны басқаратынын мәлімдегенімен, ол және партия тез арада оңға қарай бет бұрып, елдің басты орталық-оң күшіне айналды. Ол бірнеше уақытша үкіметтерде портфелі жоқ министр болды және келесі жылы Конституциялық Ассамблеяға депутат болып сайланды. 1976 жылы Республика Ассамблеясына сайланды. 1977 жылдың қараша айында партия президенті лауазымынан қанағаттану себептерімен кетіп, келесі жылы қайтадан сол лауазымға сайланды. 1979 жылдың соңында өткен жалпы сайлауда ол өзінің Социал-демократиялық партиясы, оңшыл Демократиялық және әлеуметтік орталық партиясы және екі кіші партиядан құралған Демократиялық Альянсты жеңіске жеткізді. Альянс сайлаушылардың дауысының 45,2 пайызын алып, Республика Ассамблеясындағы 250 орынның 128-ін жеңіп алды, олардың 75-і PSD-дан болды. Президент Антонио Рамалхо Эанес 1980 жылдың 3 қаңтарында үкімет құруға шақырды, нәтижесінде Португалия 1974 жылғы Гвоздика революциясынан бергі алғашқы көпшілік үкіметін құрды. Сол жылдың қазан айында өткен екінші жалпы сайлауда Демократиялық Альянс өзінің көпшілігін арттырды. Альянс сайлаушылардың дауысының 47,2 пайызын және 134 орынды алды, олардың 82-сі PSD-дан болды. Са Карнейроның жеңісі екі айдан кейін өтетін президенттік сайлауға жақсы белгі берді, онда Са Карнейро Антонио Соарес Карнейроны қолдады (туыс емес).
A lawyer by training, Sá Carneiro became a member of the National Assembly in 1969 and, in turn, one of the leaders of the "Liberal Wing" (Ala Liberal) which attempted to work for the gradual transformation of Marcelo Caetano's dictatorship into a Western European liberal democracy. In May 1974, a month after the Carnation Revolution, Sá Carneiro founded the Popular Democratic Party (PPD), together with Francisco Pinto Balsemão, Joaquim Magalhães Mota, Carlos Mota Pinto, João Bosco Mota Amaral, Alberto João Jardim, António Barbosa de Melo and António Marques Mendes, and became its secretary general. The PPD was soon renamed the Social Democratic Party (PSD); despite Sá Carneiro's original claims to be leading a left of centre party, he and the party soon drifted to the right, becoming the country's main centre right force. He was minister without portfolio in a number of provisional governments, and was elected as a deputy to the Constitutional Assembly the next year. In 1976, he was elected to the Assembly of the Republic. In November 1977, he resigned his office as president of the party, only to be reelected to that office the next year. In the general election of late 1979, he led the Democratic Alliance, a coalition of his Social Democratic Party, the right wing Democratic and Social Centre Party, and two smaller parties, to victory. The Alliance polled 45.2 percent of the popular vote and gained 128 of the 250 seats in the Assembly of the Republic; 75 of these were from the PSD. President António Ramalho Eanes subsequently called on him to form a government on 3 January 1980, and formed Portugal's first majority government since the Carnation Revolution of 1974. In a second general election held in October that year, the Democratic Alliance increased its majority. The Alliance received 47.2 percent of the popular vote and 134 seats, 82 of them from the PSD. Sá Carneiro's triumph appeared to augur well for the presidential election two months later, in which Sá Carneiro was supporting António Soares Carneiro (no relation).
Өлім
Алайда оның жеңісі ұзаққа созылмады. 1980 жылдың 4 желтоқсанында Портуда президенттік сайлау митингісіне бағыт алғанда, ол отырған Cessna 421 ұшағы Лиссабон әуежайынан ұшып шыққаннан кейін көп ұзамай Лурестің Камарат ауданындағы ғимаратқа құлады. Көзі куәгерлері ұшақ көтерілгеннен кейін бірден одан бөлшектер түсіп жатқанын көргендерін айтты. Авиакатастрофаның ішінде кісі өлтіру болған деген әңгімелер күні бүгінге дейін тарап жүр, бірақ нақты дәлелдер табылмады. Мұндай қастандықтың нысаны кім болуы мүмкін деген түрлі теориялар да болды, себебі Франсиско де Са Карнейро Қорғаныс министрі Аделино Амаро да Костамен бірге жолға шыққан еді, ол қазан айындағы жағдайға байланысты құпия ақпараттары бар екенін және оларды Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясына жеткізуді жоспарлап отырғанын мәлімдеген. Парламенттік тергеу 2004 жылы 1995 жылғы тергеуде саботажға қатысты деректер бар деген қорытынды жасалғаннан кейін, ұшақта бомба болған деген дәлелдердің бар екенін көрсетті. Са Карнейроның жеке беделіне көп еңбек еткен Демократиялық альянс оның қазасынан кейін бұрынғы қарқынын сақтай алмады. Елдік дағдарысқа тап болған халық қолдауын қазіргі президент Антонио Рамалхо Эанеске білдірді, ол бірнеше күннен кейін өткен президенттік сайлауда Альянстың үміткерін оңай жеңіп шықты. 1990 жылы Са Карнейроның бағыт алған Педра Рубрас әуежайына оның есімі берілді, ұшақ апатында қаза тапқан адамның есімін әуежайға қою – жаман дәстүр болар деген қарсылықтарға қарамастан, ол Франсиско де Са Карнейро әуежайы деп аталды.
His victory was short lived, however. On 4 December 1980, while on his way to a presidential election rally in Porto, the Cessna 421 he was on crashed into a building in Camarate, Loures, soon after takeoff from Lisbon Airport. Eyewitnesses claimed they saw pieces falling from the plane just moments after it took off. Rumours have continued to fuel conspiracy theories that the crash was in fact an assassination, but no firm evidence has come to light. There were even different theories as to who might have been the target of such an assassination, as Francisco de Sá Carneiro was travelling with the Defence Minister, Adelino Amaro da Costa, who had said he had documents relating to the October surprise conspiracy theory and was planning on taking them to the United Nations General Assembly. A parliamentary inquiry said in 2004 that there was evidence of a bomb in the aircraft, after a 1995 inquiry had concluded there was evidence of sabotage. Dependent to a considerable extent on Sá Carneiro's personal popularity, the Democratic Alliance was unable to maintain its momentum in the wake of his death. Faced with a national crisis, the public rallied behind the incumbent president, António Ramalho Eanes, who easily defeated the Alliance candidate in the presidential election a few days later. The Pedra Rubras airport where Sá Carneiro was heading has been named after him as Francisco de Sá Carneiro Airport, in 1990, despite objections that it would be in bad taste to name an airport after someone who died in a plane crash.
Идеологиялық бағалау және мұра
Са Карнейро өзінің саяси өмірін Acção Católica (Португалия католик әрекеті) жастарынан бастады, ал азаматтық өмірдегі алғашқы қадамы – Портудың демократиялық көзқарасты қолдайтын, елден қуылған епискобы Антонио Феррейра Гоместің оралуын сұрап, Марсело Каэтаноға хат жазу болды. Ол, мүмкін, католик синдикалистік ұйымдарымен және жалпы христиандық социализммен байланыста болған. Оған католиктік персонализм мен гуманизм (әсіресе оның христиандық түрі) зор әсер етті. Са Карнейро Эдуард Бернштейн және 1945 жылдан кейінгі Германияның Социал-демократиялық партиясы (СДПК) сияқты социал-демократиялық идеяларды Португалияның мәдени ортасына және оның дәстүрлі католик қоғамына бейімдеуге тырысты. Годесберг бағдарламасы оның социал-демократиялық ой-санасында маңызды рөл атқарды, себебі ол оның партиясы үшін үлгі болды және марксистік социализмтен жаңарды. Өзінің бағдарламасында жеке құқықтар мен міндеттерге баса назар аударатын, антиколлективистік және антимемлекеттік партиясы бар болғанына қарамастан, революциялық кезеңде мемлекеттік меншікке алынған өнеркәсіптік секторларды жекешелендіруді жүзеге асырды. Сонымен қатар, өкілеттік мерзімінде әлеуметтік жұмсалымдарды арттырды, жер реформасын және оның Алентежудағы қайта бөлінуін қолдады. Партиясының жұмысшы табы, орта таптың жұмысшылары мен кішігірім табы бар жұмысшылар тарапынан қабылдануын мақтан тұтты және партиясы "еркіндікте социалистік қоғам құруды" қорғайтынын айтты. Осы ерекшеліктеріне байланысты партиясының идеологиясын "Португалиялық социал-демократия" деп атады. Оны қолдаушылары, қарсыластары және бейтарап сарапшылар популист деп таныды.
Sá Carneiro started his political life in the youth of the Acção Católica (the Portuguese Catholic Action), being his first activity in civic life to write a letter to Marcelo Caetano requesting the return of the António Ferreira Gomes, the exiled pro democracy bishop of Oporto. He probably had links with the Catholic syndicalist organizations and Christian socialism in general. He was very influenced by Catholic personalism and humanism (especially its Christian version). Sá Carneiro tried to adapt the social democratic ideas of the likes of Eduard Bernstein and the post 1945 SPD to the cultural context of Portugal and its traditionally Catholic society. The Godesberg Program had a very important influence in his social democratic thought as it became the model for his party and its cut with Marxist socialism. Despite having an anti collectivist and anti statist party with an emphasis on personal rights and duties that was responsible for privatizing the industrial sectors nationalized during the revolutionary period, he increased social spending during his term, supported land reform and its redistribution in Alentejo and he was proud that his party had been adopted by the working, middle class blue collar worker and middle low class workers and that his party defended "the construction of a socialist society in liberty". Due to all these specificities, he called his party's ideology "Portuguese Social Democracy". He was recognized as populist by supporters and opponents, as well as neutral analysts.