Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көне Солтүстік герман халықтарының ғалам мен оның заңдары туралы түсінігі.
Account of the universe and its laws by the ancient North Germanic peoples
Скандинавия космологиясы – ежелгі Солтүстік герман халықтарының ғалам мен оның заңдары туралы баяндамасы. Бұл тақырыпқа скандинав мифологиясынан алынған уақыт және кеңістік туралы ұғымдар, космогония, тұлғаландыру, антропогенез және эсхатология сияқты түсініктер кіреді. Скандинавия мифологиясының басқа да аспектілері сияқты, бұл ұғымдар негізінен 13-шы ғасырда жинақталған «Ақындар Эддасы» және 13-шы ғасырда исландтық Снорри Стурлусон жазған «Проза Эддасы» сияқты ертедегі ауызша көздерден жазылған. Бұл екі көз де ғаламдық ағаш – Иггдрасилдің төңірегінде орналасқан Тоғыз Әлемнің суретін көрсетеді.
Norse cosmology is the account of the universe and its laws by the ancient North Germanic peoples. The topic encompasses concepts from Norse mythology, such as notations of time and space, cosmogony, personifications, anthropogeny, and eschatology. Like other aspects of Norse mythology, these concepts are primarily recorded from earlier oral sources in the Poetic Edda, a collection of poems compiled in the 13th century, and the Prose Edda, authored by Icelander Snorri Sturluson in the 13th century. Together these sources depict an image of Nine Worlds around a cosmic tree, Yggdrasil.
Уақыт пен кеңістік
Уақыт пен кеңістік ұғымдары көне скандинав тіліндегі деректерде скандинав космологиясын бейнелеуде маңызды рөл атқарады. Скандинавия мифологиясындағы оқиғалар белгілі бір деңгейде сызықтық дамуды көрсетсе де, ежелгі германдық зерттеулермен айналысатын түрлі ғалымдар ескі скандинав мәтіндері циклдік уақытқа деген түпкілікті сенімді меңзеуі немесе тікелей сипаттауы мүмкін екенін көрсетеді. Ғалым Джон Линдоудың сөзіне сүйенсек, "ғарыш теңіздің көтерілуі арқылы бірнеше рет жаратылып, қайта жаратылуы мүмкін".
Concepts of time and space play a major role in the Old Norse corpus's presentation of Norse cosmology. While events in Norse mythology describe a somewhat linear progression, various scholars in ancient Germanic studies note that Old Norse texts may imply or directly describe a fundamental belief in cyclic time. According to scholar John Lindow, "the cosmos might be formed and reformed on multiple occasions by the rising sea."
Космогония
Әдебиеттік Эдданың Гилфагиннинг бөлімінде ғаламның дамуы мен жаратылуы туралы айтылады: Жер пайда болғанға дейін, жарқын және жалындаған Мұспелл деген жер болған. Нифльхеймде Хвергельмир деген бұлақ болды. Бұл бұлақтан Эливагар деп аталатын көптеген өзендер ағып шықты, олар бастауынан бірте-бірте алыстады. Соңында, ағыстағы улы заттар қатып, мұзға айналды. Ағын толығымен қатып қалғанда, мұздан улы бу көтеріліп, қатқан өзеннің үстінде қына болды. Бұл қалың мұз қабаттары уақыт өте келе Гиннунгагаптың кеңістігіне тарады. Гиннунгагаптың солтүстік бөлігі өсіп жатқан заттың салмағымен және соққан бумен толып, ал оңтүстік бөлігі Мұспеллдің отына жақын болғандықтан ашық қалды. Нифльхейм мен Мұспеллдің арасында, мұз бен оттың арасында, "желсіз аспандай тыныш" жайлы жер болды. Қына мен ыстық кездескенде, сұйықтық еріп, тамшылап түсті, осы қоспадан барлық йоттардың атасы Имир пайда болды. Имир ұйықтағанда терледі. Оның сол қолынан еркек және әйел йотун өсіп шықты, "ал бір аяғы екіншісімен ұл тудырды". Имир алғашқы сиыр Аудумбланың сүтінен ағып шыққан сүт өзендерімен қоректенді. Аудумбла мұз тастарынан жалап алған тұзбен тамақтанды. Үш күннің ішінде ол әдемі әрі күшті Буриді босатты. Буридің ұлы Бор Бестла есімді йотунға үйленді, олардың үш ұлы болды: Один, Вили және Ве. Ұлдар Имирді өлтірді, ал Имирдің қаны жерге құйылып, үлкен су тасқынына себеп болды, бұл су тасқынынан екі йотун ғана (Бергельмир мен оның аты аталмаған әйелі) құтылды. Один, Вили және Ве Имирдің денесін Гиннунгагаптың ортасына алып барып, одан пішін жасады. Олар Имирдің етінен жерді, сүйектерінен тауларды, қанынан теңіз, көлдер мен мұхиттарды, ал тістерінен, тістерінен және қалған сүйек сынықтарынан тас пен құмды жасады. Олар жерді теңізбен қоршап, дөңгелек құрды. Имирдің бас сүйегінен аспанды жасады, оны жердің үстіне төрт нүктеде орналастырды, әрқайсысын дөңгелек ұстады (Солтүстік, Оңтүстік, Шығыс және Батыс). Олар Имирдің қабауларынан Мидгард деп аталатын бекініс жасады. Олар теңіз жағасында серуендеп жүргенде екі ағаш тапты және олардан адамдарды жасады. Один оларға рух пен өмір берді, Вили оларға ақыл-ой мен сезім, ал Ве оларға пішін, сөйлеу, есту және көру қабілетін сыйлады. Олар екі адамға киім және есімдер берді: еркекті Аскр, ал әйелді Эмбла деп атады. Олар Мидгардта өмір сүрген адамзаттың ата-аналары болды. Ағалар әлемнің ортасында Асгард деп аталатын қала салды, онда құдайлар тұрды.
Drawing in part on various eddic poems, the Gylfaginning section of the Prose Edda contains an account of the development and creation of the cosmos: long before the Earth came to be, there existed the bright and flaming place called Muspell—a location so hot that foreigners may not enter it—and the foggy land of Niflheim. In Niflheim was a spring, Hvergelmir, and from it flow numerous rivers. Together these rivers, known as Élivágar, flowed further and further from their source. Eventually the poisonous substance within the flow came to harden and turn to ice. When the flow became entirely solid, a poisonous vapor rose from the ice and solidified into rime atop the solid river. These thick ice layers grew, in time spreading across the void of Ginnungagap. The northern region of Ginnungagap continued to fill with weight from the growing substance and its accompanying blowing vapor, yet the southern portion of Ginunngagap remained clear due to its proximity to the sparks and flames of Muspell. Between Niflheim and Muspell, ice and fire, was a placid location, "as mild as a windless sky". When the rime and the blowing heat met, the liquid melted and dropped, and this mixture formed the primordial being Ymir, the ancestor of all jötnar. Ymir sweated while sleeping. From his left arm grew a male and female jötunn, "and one of his legs begot a son with another", and these limbs too produced children. Ymir fed from rivers of milk that flowed from the teats of the primordial cow, Auðumbla. Auðumbla fed from salt she licked from rime stones. Over the course of three days, she licked free a beautiful and strong man, Búri. Búri's son Borr married a jötunn named Bestla, and the two had three sons: the gods Odin, Vili and Vé. The sons killed Ymir, and Ymir's blood poured across the land, producing great floods that killed all of the jötnar but two (Bergelmir and his unnamed wife, who sailed across the flooded landscape). Odin, Vili, and Vé took Ymir's corpse to the center of Ginunngagap and carved it. They made the earth from Ymir's flesh; the rocks from his bones; from his blood the sea, lakes, and oceans; and scree and stone from his molars, teeth, and remaining bone fragments. They surrounded the earth's lands with sea, forming a circle. From Ymir's skull they made the sky, which they placed above the earth in four points, each held by a dwarf (Norðri, Suðri, Austri and Vestri—Old Norse 'north, south, east, and west', respectively). From Ymir's eyebrows they crafted a stronghold named Midgard. When they were walking along the seashore, they found two trees and shaped humans of them. Odin gave them spirit and life, Vili gave them wit and feeling, and Vé gave them form, speech, hearing, and sight. They gave them clothing and names: the man was called Askr, and the woman Embla. They were the ancestors of mankind who lived in Midgard. The brothers made for themselves in the middle of the world a city called Asgard, where the gods lived.
Персонализациялар
Скандинавия мифологиясында астрономиялық объектілер, уақыт және су кеңістіктері сияқты тұлғаландырулар кездеседі. Күн әйел құдай ретінде бейнеленген, Сол (Ежелгі норвег тілінде 'күн'); ай еркек тұлға ретінде бейнеленген, Мани (Ежелгі норвег тілінде 'ай'); ал Жер де тұлғаландырылған (Jörð, Ежелгі норвег тілінде 'жер'). Түн әйел жотун Нотт (Ескі норвег тілінде 'түн') ретінде тұлғаланған көрінеді; күн Dagr (Ескі норвег тілінде 'күн') ретінде тұлғаландырылған; және Dagr-дің әкесі, құдай Деллингр (Ескі норвег тілінде 'жарық'), бір түрде таңды тұлғаландыруы мүмкін. Су кеңістіктері де тұлғаландырылады, мысалы, құдайша Ран, оның жотун күйеуі Эгир және олардың толқын қыздары, Эгир мен Ранның Тоғыз қызы.
Personifications, such as those of astronomical objects, time, and water bodies occur in Norse mythology. The Sun is personified as a goddess, Sól (Old Norse 'Sun'); the moon is personified as a male entity, Máni (Old Norse 'moon'); and the Earth too is personified (Jörð, Old Norse 'earth'). Night appears personified as the female jötunn Nótt (Old Norse 'night'); day is personified as Dagr (Old Norse 'day'); and Dagr's father, the god Dellingr (Old Norse 'shining'), may in some manner personify the dawn. Bodies of water also receive personification, such as the goddess Rán, her jötunn husband Ægir, and their wave maiden children, the Nine Daughters of Ægir and Rán.
Игдрасил
Иггдрасил – ежелгі скандинавтардың космос туралы түсінігінде орталық рөл атқаратын ағаш. Ағаштың бұтақтары түрлі әлемдерге жетіп, оның үстінде және айналасында әртүрлі жаратылыстар мекендейді. Құдайлар күнделікті Иггдрасилге барып, дәстүрлі басқару жиналыстарында бас қосады. Иггдрасилдің бұтақтары көкке дейін созылады, ал ағаш үш тамырымен тіреліп тұрады, олар алыс-алысқа дейін жеткен: біреуі көктегі Урдбраунр құдығына, біреуі Хвергельмир бұлағына, ал үшіншісі Мимисбраунр құдығына. Иггдрасилде Нидхёггр жыланы, аты жоқ бүркіт және Даинн, Двалинн, Дюнейр және Дуратрор сияқты жаратылыстар өмір сүреді.
Yggdrasil is a tree central to the Norse concept of the cosmos. The tree's branches extend into various realms, and various creatures dwell on and around it. The gods go to Yggdrasil daily to assemble at their things, traditional governing assemblies. The branches of Yggdrasil extend far into the heavens, and the tree is supported by three roots that extend far away into other locations; one to the well Urðarbrunnr in the heavens, one to the spring Hvergelmir, and another to the well Mímisbrunnr. Creatures live within Yggdrasil, including the dragon Níðhöggr, an unnamed eagle, and the stags Dáinn, Dvalinn, Duneyrr and Duraþrór.
Антропогендік
Аск пен Эмбла – еркек және әйел болған – құдайлар жағада тапқан ағаш қалдықтарынан жаратқан алғашқы екі адам еді. Бұл алғашқы адамдарды құрайтын құдайлар туралы мәліметтер әртүрлі: «Поэтикалық Эдда» поэмасының «Völuspá» бөлімінде олар Хёнир, Лодур және Один деп айтылса, «Прозалық Эдда» бойынша – Один, Вили және Ве.
Ask and Embla—male and female respectively—were the first two humans, created by the gods from driftwood they encounter on a shore. The gods who form these first humans vary by source: According to the Poetic Edda poem Völuspá, they are Hœnir, Lóðurr and Odin, whereas in the Prose Edda they are Odin, Vili, and Vé.
Эсхатология
Рагнарёк – болашақтағы оқиғалар тізбегі, оның ішінде үлкен шайқас кіреді, ол көптеген маңызды тұлғалардың (соның ішінде түрлі құдайлардың) өліміне, әртүрлі табиғи апаттардың орын алуына және одан кейін әлемнің суға батып кетуіне алып келеді деп болжанады. Содан соң әлем жаңадан және құнарлы болып қайта туады, аман қалған және оралған құдайлар жиналады, ал адамзат Лиф және Лифтрасир арқылы қайтадан жаңғыртылады, олар Иггдрасилден пайда болады.
Ragnarök is a series of future events, including a great battle, foretold to ultimately result in the death of a number of major figures (including various deities), the occurrence of various natural disasters, and the subsequent submersion of the world in water. Afterward, the world will resurface anew and fertile, the surviving and returning gods will meet, and mankind will be repopulated by Líf and Lífþrasir, who will emerge from Yggdrasil.