Кіріспе
Керала штатында қабылданған даму моделі – Керала моделі, бұл Үндістанның Керала штаты адам дамуын одан әрі жетілдіру үшін қолданған тәжірибелерді білдіреді. Ол елдің қалған бөлігімен салыстырғанда жоғары әлеуметтік көрсеткіштермен сипатталады, мысалы, жоғары сауаттылық деңгейі мен өмір сүру ұзақтығы, денсаулық сақтауға қолжетімділіктің артуы, нәрестелердің өлімі мен туу көрсеткіштерінің төмендігі. Адам басына шаққандағы табысы төмен болғанына қарамастан, штат кейде дамыған елдермен салыстырылады. Осы жетістіктер және оларға себеп болған факторлар Керала моделінің ерекше белгілері саналады. Академиялық әдебиеттерде Керала моделінің табысының негізгі факторлары ретінде оның өкілеттік беруге бағытталған күш-жігері, кедейлерді саяси жұмылдыру және даму саясатын жоспарлау мен іске асыруға азаматтық қоғам ұйымдарының белсенді қатысуы талқыланады. Нақтырақ айтқанда, Керала моделі мынадайлардың жиынтығы ретінде анықталады:
Керала халқының дерлік барлығына тараған, адам басына шаққандағы табысы төмен болғанымен үйлесетін жоғары материалдық тұрмыс деңгейінің көрсеткіштері. Материалдық тұрмыс деңгейін жоғарылатуға ықпал еткен байлықты және ресурстарды қайта бөлу бағдарламаларының жиынтығы. Қарапайым халық арасындағы жоғары саяси қатысу және белсенділік деңгейі, сондай-ақ барлық деңгейдегі жауапкершілігі жоғары көшбасшылардың көп саны. Кераланың жаппай белсенділігі мен адал жақтастары үлкен демократиялық жүйеде жұмыс істей алады, ал олардың белсенділігі оны нығайтуға септігін тигізеді.
The Kerala model refers to the practices adopted by the Indian state of Kerala to further human development. It is characterised by results showing strong social indicators when compared to the rest of the country such as high literacy and life expectancy rates, highly improved access to healthcare, and low infant mortality and birth rates. Despite having a lower per capita income, the state is sometimes compared to developed countries. These achievements along with the factors responsible for such achievements have been considered characteristic results of the Kerala model. Academic literature discusses the primary factors underlying the success of the Kerala model as its decentralization efforts, the political mobilization of the poor, and the active involvement of civil society organizations in the planning and implementation of development policies. More precisely, the Kerala model has been defined as:
A set of high material quality of life indicators coinciding with low per capita incomes, both distributed across nearly the entire population of Kerala. A set of wealth and resource redistribution programmes that have largely brought about the high material quality of life indicators. High levels of political participation and activism among ordinary people along with substantial numbers of dedicated leaders at all levels. Kerala's mass activism and committed cadre are able to function within a large democratic structure, which their activism has served to reinforce.
Тарих
Керала моделі бастапқыда жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) жоғары өсуіне бағытталған дәстүрлі даму үлгілерінен ерекшеленді. Алайда, 1990 жылы Пәкістан экономисі Махбуб әл-Хақ даму экономикасының назарын ұлттық табыс есебінен адамдарға бағытталған саясатқа ауыстырды. Адам дамуы жөніндегі есептерді (АДЖ) дайындау үшін Хақ танымал даму экономистерінің тобын біріктірді: Пол Стритен, Франсис Стюарт, Густав Ранис, Кит Гриффин, Судир Ананд және Мегхнад Десай. Экономистер атап өткендей, табысы төмен болғанымен, штаттың сауаттылығы жоғары, халқы дені сау және саяси белсенді болды. Зерттеушілер Керала моделінде қандай өзгерістер болып жатқанын тереңірек зерттеуге кірісті, себебі адам дамуының көрсеткіштері табыстың аз бөлігімен дамыған елдердегі өмір деңгейімен салыстырылатын өмір деңгейін көрсетті. Кераланың даму стандарты көптеген дамыған елдермен салыстыруға болады және сол кезде Үндістандағы ең жоғары стандарт деп есептелді. Адам дамуының жоғары деңгейіне қарамастан, Керала моделі өнеркәсіптік және экономикалық даму тұрғысынан төмен деңгейде. Аймақтағы білім берудің жоғары деңгейі көптеген азаматтардың жұмыс іздеу үшін әлемнің басқа бөліктеріне көшіп кетуіне себеп болды. Кераладағы жұмыс нарығы көптеген адамдарды басқа жерлерге қоныс аударуға мәжбүр етеді.
Адам дамуының индексі
Біріккен Ұлттар Ұйымы 1990 жылы елдерді "адам дамуы" деңгейі бойынша саралауға арналған жиынтық статистика ретінде Адам дамуы индексін (АДИ) жасады, осы арқылы дамыған (жоғары даму), дамушы (орта даму) және дамымаған (төмен даму) елдерді бөліп көрсетеді. АДИ БҰҰ Даму бағдарламасының жылдық Адам дамуы жөніндегі есептерінде қолданылады және ұлттық деңгейде жиналған өмір сүру ұзақтығы, білім және жан басына шаққандағы ЖІӨ (тұрмыс деңгейінің көрсеткіші) туралы деректерді пайдаланатын формула негізінде құрастырылады. Бұл индекс, елдердегі адам дамуын салыстыру үшін ең беделді және кеңінен қолданылатын индекстердің біріне айналды, АДИ пайда болғаннан бері Керала үнемі дамыған елдерге тең нәтижелер көрсеткендіктен, Керала үлгісіне халықаралық деңгейде танылды. 2021 жылы Global Data Lab мәліметтері бойынша, Керала 0.782 көрсеткішпен Үндістан штаттары арасында АДИ бойынша жетекші орынды иеленді.
Жынысы
Кераланың Гендерлік даму индексі бойынша ең жоғары көрсеткіштері бар, бұл салыстырмалы түрде жоғары сауаттылық деңгейі, жыныс қатынасы және әйелдердің некеге тұрудың орташа жасы, сондай-ақ елдің қалған бөлігімен салыстырғанда төменгі туылу және нәресте өлімі көрсеткіштерімен дәлелденеді. Шындығында, Кераладағы әйелдер штаттағы сауаттылық деңгейін арттыруда маңызды рөл атқарды, 1990 жылғы сауатсыздықпен күресу науқанына қатысқан ерікті мұғалімдердің үштен екісі білімді, жұмыссыз әйелдерден құралды. Мүлік әйел желісі арқылы ұжымдық түрде мұраға берілетін матрилиния, негізінен индуист Наир кастасы, сондай-ақ Ежавалар сияқты басқа жоғары каста индуистер және тіпті Үндістанның басқа аймақтарында толығымен патриархалдық болатын кейбір мұсылмандар тарапынан кеңінен таралған. Бұған қоса, Кералада әйелдердің экономикалық қатысуы мен жұмыстың үлесі төмендеп келеді, ал еркек жұмысшылар әйелдерге қарағанда шамамен екі есе көп табыс табады. Дегенмен, Махатма Ганди атындағы Ұлттық ауылдық жұмыспен қамтуды кепілдік беру схемасы (MGNREGS) және Кудумбашри микрокәсіпорындары сияқты кейбір саясаттар әйелдердің кәсіпкерлігін қолдады, әйелдердің экономикалық мүмкіндіктерін арттырды және гендерлік сезімтал саясатты талдаған академиялық зерттеулерге сәйкес, Кераладағы гендерлік теңсіздікті азайтты.
Мемлекеттік саясат
1957 жылы Керала штатында ЕМС Намбутирипад басқаратын коммунистік үкімет сайланды және революциялық жер реформасы туралы жарлық қабылданды. Жер реформасын кейінгі үкімет іске асырды, ол жалға алуды жойды және 1,5 миллион кедей отбасыға пайда әкелді. Бұл жетістік Кераланың шаруалар бірлестіктерінің ондаған жылдық күресінің нәтижесі болды. 1967 жылы екінші мерзімінде бас министр болып қайта сайланған ЕМС тағы да реформаларды ілгерілетуге тырысты. Жер реформасы бастамасы жалға алушылықты және жер иелерінің қанауын жойды, табысы төмен отбасыларға субсидияланған күрішпен қамтамасыз ететін тиімді мемлекеттік азық-түлік тарату жүйесін құрды, ауыл шаруашылығы жұмыскерлерін қорғайтын заңдарды, зейнеткер шаруаларға зейнетақы тағайындауды және бұрынғы төмен дәрежелі касталардың мүшелері үшін мемлекеттік қызметке жұмысқа орналасудың жоғары деңгейін қамтамасыз етті. Үндістан – көпұлтты мемлекет, әртүрлі саясаттарды ұстанатын провинциялық штаттарға ие, ал Кераланың осы федеративтік жүйедегі орны оның саяси режимінің талдауы арқылы көрінеді. Керала штатында жалғызүнділік үнді партияларын қамтитын екі коалиция кезекпен билікке келіп отырды – бұл жағдай көршілес Оңтүстік Үндістан штаты Андхра-Прадеш штатындағы жағдайға ұқсас. Кераладағы күшті солшыл қозғалыс Үндістандағы дәстүрлі феодалдық касталық жүйедегі өзгерістерге үлкен үлес қосты. Штаттың демократиялануы әлеуметтік көмектің маңызды элементтерін арттырды және 20 ғасырдың басынан бері үлкен әлеуметтік трансформацияға әкелді. Керала мен Тамил Надуда әлеуметтік дамудың өсуі салыстырмалы түрде бірдей, бірақ Кералада бұл көрсеткіш әлдеқайда жоғары. Алайда, Тамил Надуда жарты ғасырдан астам уақыт бойы тамил ұлтшылдары билікте. Салыстырарлық жағдайда, Батыс Бенгалия Кералаға қарағанда солшыл қозғалыс және мемлекеттік саясат тұрғысынан күштірек болып көрінеді, бірақ ауылдық және қалалық аймандардағы, сондай-ақ жоспарлы касталар мен тайпалардағы теңсіздіктер көрсеткіштері бойынша әлдеқайда төмен. Бұдан өзге, Кералада мұсылмандар мен индуистер арасындағы жан басына шаққандағы тұтыну шығындары мен сауаттылық деңгейінің айырмашылығы өте аз, ал Тамил Наду, Батыс Бенгалия және жалпы Үндістанда екі басты діни топ арасындағы теңсіздік деңгейі жоғары.