Кіріспе

Ауғанстанның Ұлттық Ынтымақтастық бағдарламасы (АҰБ) – Ауғанстан үкіметінің бастамасы, мақсаты Ауғанстандағы шамамен 5 000 ауылды жаңарту және дамыту. Бағдарлама 600 миллион АҚШ доллары көлемінде қаржыландырылды және үш жыл ішінде жергілікті деңгейде демократиялық жолмен сайланған институттарды құруға бағытталған, олар аймақтағы қайта құру жұмыстарын анықтап, жоспарлап, басқаруға жауапты болады. Жобаның бірінші жылында ең қауіпті деп танылған аймақтардың қауіпсіздік деңгейін арттыру көзделді, бұл үшін осы жылға шамамен 92 миллион доллар жұмсалды.

ҰҚЖ-ның негізі

2001 жылы билікке келгеннен кейін Ашраф Ғани ел басқаруына деген сенімін арттыратын бірнеше ұлттық даму жобаларын құруды көздеді. Бұл бағдарламаларға бүкіл елде жұмыс орындарын қамтамасыз ету үшін Ұлттық төтенше жұмыспен қамту бағдарламасы, азаматтарға негізгі денсаулық сақтау пакетін алу және балаларды мектепке қайтару үшін Ұлттық денсаулық сақтау және білім беру бағдарламасы, Ауғанстанды Оңтүстік және Орталық Азия мен Перс шығанағына құрлық көпірі ету үшін Ұлттық көлік бағдарламасы, бүкіл елде ұялы телефон желісін орнату және жеке инвестиция тарту үшін Ұлттық телекоммуникациялар бағдарламасы және жақсы қаржылық басқаруды құру үшін Ұлттық есеп беру бағдарламасы кірді (Гани және Локарт, 2008). NSP Индонезияда 1990 жылдардың соңында Дүниежүзілік банктің Скотт Гуггенхаймы бастаған қауымдастыққа негізделген бағдарлама – Кекаматан даму бағдарламасынан шабыт алды. Талибан Ауғанстандағы биліктен құтылғаннан кейін, ауыспалы билік халықтың мемлекетті қолдауы үшін ең маңызды ұлттық даму жобасы елдің ауылдық аймақтарындағы 80% халқына көрінетін болуы керектігін түсінді. Осы адамдармен байланыс орнату, оларды дамуға тарту, қайта құру процесіне қатыстыру және Ауғанстан бойынша бірыңғай тәсілді қамтамасыз ету үшін Ұлттық ынтымақтастық бағдарламасы (ҰІБ) іске қосылды. Ауған үкіметінің Ұлттық басымдық бағдарламаларының бірі ретінде NSP әлемдегі ең табысты қауымдастыққа негізделген даму бағдарламаларының бірі ретінде жарияланды. Ірі ауқымды ауылдық қайта құру және даму бағдарламасы ретінде NSP-нің екі негізгі мақсаты болды: заң үстемдігін нығайту үшін жергілікті басқаруды күшейту және қайта құру мен дамуды қамтитын, қауымдастықтар басқаратын кіші жобалардың негізін қалау. Қайта құру жұмыстары ауылдық қауымдастықтардың әлеуметтік және өндірістік инфрақұрылым мен қызметтерге қолжетімділігін жақсартуға бағытталды. 2003 жылы басталған бұл бағдарлама жұмыс орындарын ашуға және қатыгез құрғақшылық пен екі онжылдық соғыс салдарынан қираған ауылдық инфрақұрылымды қалпына келтіруге ықпал етті. Дүниежүзілік банк президенті NSP-нің экономикалық тиімділігі шамамен 20 пайызды құрайды деп есептейді (Zoellick, 2008). ҰІБ-ны Дүниежүзілік банктегі Халықаралық даму қауымдастығы және Ауғанстанды қайта құру сенім қоры қаржыландырады. Ауылдық қайта құру және даму министрлігі (MRRD) жүзеге асыратын және Дүниежүзілік банк, Ұлыбританияның халықаралық даму департаменті (DFID), Данияның халықаралық даму және көмек агенттігі (DANIDA), Канаданың халықаралық даму агенттігі (CIDA) және АҚШ халықаралық даму агенттігі (USAID) қаржылай қолдайтын NSP – Ауғанстан үкіметінің маңызды бағдарламасы болып табылады. GIZ және DAI консалтингтік фирмалары министрлікте бақылаушы кеңесшілер ретінде жұмыс істеді және жергілікті әлеуетті күшейтуге және бағдарламаны басқаруға жауапты болды.

ҰКП-ны іске асыру

ҮЕҰ-лар ҰБМ-мен (Ұлттық Бағдарламаны Іске Асыруды Қамтамасыз Ету) келісімшарт жасасқан серіктестер ретінде, бағдарламаны бастау және қауымдастықтарға техникалық және әлеуетті дамыту бойынша қолдау көрсетуге жауапты. ҰБМ операциялық нұсқаулық әзірледі, ал келісімшарт бойынша жұмыс істейтін серіктестер оны қауымдастықта іске асыру үшін пайдаланады. Серіктестер ҰБМ іске асыруда түрлі рөлдер атқарады, оның ішінде қауымдастыққа бағдарлама туралы білім беру, қауымдастықпен жұмыс істейтін жетекшілерді тарту, инфрақұрылымды жобалау және салуға техникалық көмек көрсету, CDC сайлауын өткізу үшін сайлау сарапшыларын ұсыну және жобаларды бақылау мен бағалауға көмектесу. Бағдарлама аясындағы жоба циклі 5 кезеңнен тұрады және оны аяқтау әдетте 2 жылға созылады. Біріншіден, ҰБМ серіктесі ҰБМ арқылы келісімшарт жасасу арқылы облысқа бекітіледі. Содан кейін серіктес қауымдастықпен байланысқа өтіп, оларды бағдарлама туралы хабардар етеді және қауымдастықты жұмылдыру процесін бастайды. Екінші кезеңде серіктес жергілікті деңгейдегі қоғамдық даму кеңесінің (CDC) мүшелерін сайлау үшін әділ және ашық сайлау процесін ұйымдастыруға жауапты. CDC мүшелері қауымдастықтағы сайлаушыларды анықтау арқылы, шамамен 25 отбасыдан тұратын топтар құру арқылы және әр топтан өкілдерді сайлау үшін кемінде 80% дауыс жинау арқылы сайланады. Сайланған CDC мүшелері CDC президенті, орынбасары, хатшысы және қазынашысын сайлайды. Үшіншіден, жаңадан сайланған CDC қауымдастық мүшелерімен кеңесіп, кіші жобалардың идеяларынан тұратын консенсустық тізімге келеді. Бұл тізім, Қоғамдық Даму Жоспары (ҚДЖ) деп аталады, ҰБМ қаражатымен және сыртқы қолдаусыз іске асырылатын жобаларды қамтиды. ҰБМ қаржыландыруды қажет ететін кіші жобалар CDC арқылы ҰБМ және Бақылау Кеңесшісіне ұсыныс түрінде жіберіледі. Серіктес CDC мүшелерін жобалық ұсыныстарды жазу, есептесу және сатып алу бойынша оқытуға жауапты. Төртінші кезеңде, егер ұсыныс мақұлданса, материалдарды сатып алу үшін ҰБМ гранттары бөлінеді. Қаржы бөлім-бөліммен беріліп, кіші жобаларды іске асыруға жұмсалады. CDC жобаны іске асыру процесі және бюджеті туралы ҰБМ және қауымдастыққа есеп береді. Соңында, серіктестер мен CDC аяқталған кіші жобалардың техникалық сапасын бағалайды және алынған сабақтарды жазады.

ҰҚЖ кеңейту

Ауғанстан бойынша ресми санақ деректері болмағандықтан ауылдардың санын дәл анықтау қиын. Бұрын шамамен 20000 ауылдық елді мекен немесе ауыл бар деп есептелсе, кейіннен бұл көрсеткіш 42000 ауылға дейін артты. Далалық координаторлар ауылдардың бірнешеуінде ХҚҚО-ны құру үшін қажетті 25 отбасыдан азырақ отбасы бар екенін хабарлағандықтан, МРРД шамамен 28500 NSP қауымдастығы ауылдық елді мекендер санын бағалаумен сәйкес келеді деп есептейді. Осылайша, бұл шамамен 1 NSP қауымдастығы 1.474 ауылдық елді мекенге тең. Алайда, қазіргі қолданылатын орташа көрсеткіш 1 NSP қауымдастығы 1.583 ауылдық елді мекенге тең. (Ұлттық ынтымақтастық бағдарламасының веб-сайты, 2010). МРРД толыққандай іске асырылғаннан кейін NSP арқылы Ауғанстанның барлық қауымдастықтарына жетеді деп күтеді. NSP қауымдастығының Ауғанстан бойынша кеңеюі бірнеше кезеңге бөлінген. 2003 жылдың мамыр айында басталған бірінші кезеңде әрбір провинцияның 3 ауданында алғашқы жылы 6000 қауымдастыққа қол жеткізілді. Екінші жылы бұл көрсеткіш 4500 қауымға дейін кеңейтілді, нәтижесінде бағдарламаға Ауғанстанның жартысы қатысты. 2005 жылы, яғни NSP-нің үшінші жылы, қосымша 6000 қауымдастық қамтылды. NSP-нің бірінші кезеңі 2007 жылдың наурыз айында аяқталып, шамамен 17300 қауымдастыққа қол жеткізілді. 2007 жылдың сәуірінен 2010 жылдың наурызына дейін жалғасқан екінші кезеңде Дүниежүзілік банк қосымша 4300 жаңа қауымдастықты қамтуды ұсынды, осылайша жалпы саны 21600-ге жетті. Бұл көрсеткіш Ауғанстанның шамамен 80%-ында ХҚҚО бар екенін білдіреді. 2010 жылдың 27 маусымында Дүниежүзілік банк NSP-нің үшінші кезеңін қолдау үшін 40 миллион АҚШ долларын грант ретінде бекіткенін хабарлады. Үшінші кезең NSP-нің алғашқы екі кезеңінің жетістіктерін нығайтып, Ауғанстанның барлық ауылдық қауымдастықтарына ХҚҚО-ны кеңейтуді аяқтауға бағытталған. Үшінші кезеңде Ауғанстан үкіметі ХҚҚО-ны жергілікті басқарудың тұрақты және тиімді органы ретінде құру үшін бірнеше жаңашылықтар енгізді. Бұл кеңею сонымен қатар қалған 10320 қауымдастыққа Ауғанстан бойынша толық NSP қамтуы үшін блок-гранттарды бөлуді қолдайды. Одан әрі, бастапқы даму қажеттіліктерін қолдау мақсатында, бастапқы грантын табысты пайдаланған 17400 ХҚҚО-ға екінші кезеңде гранттар беріледі. Ең маңыздысы, NSP III ХҚҚО-ның институционалдық сапасын, тұрақтылығын және басқаруын жақсартуға, сондай-ақ олардың басқа мекемелермен өзара әрекеттесу қабілетін арттыруға бағытталған.