Кіріспе
Халықаралық ғарыш станциясында (ХҒС) алғашқы ұзақ мерзімді адамдық миссия – 1-ші экспедиция болды. Үш адамнан тұратын экипаж 2000 жылдың қарашасынан 2001 жылдың наурызына дейін 136 күн станцияда болды. Бұл станциядағы адамның үздіксіз қатысуының басталуы болды, ол 2-ші экспедициядан бастап жалғасты, онда да үш экипаж мүшесі болды және ол тікелей 1-ші экспедициядан кейін жүргізілді. Экспедиция ресми түрде 2000 жылдың 2 қарашасында экипаж Ресейдің «Союз ТМ-31» ғарыш кемесімен станцияға докталғанда басталды, ол 2000 жылдың 31 қазанында Қазақстандағы Байқоңыр ғарыш айлағынан ұшырылған болатын. Миссия барысында 1-ші экспедиция экипажы станциядағы әртүрлі жүйелерді іске қосты, жеткізілген жабдықты ашты, үш ғарыш шаттлының экипаждарын және екі пилотсыз ресейлік «Прогресс» жүк тасымалдау кемелерін қабылдады. Экипаж миссия бойында өте жақсы жұмыс істеді, ол сәтті деп жарияланды. Үш ғарыш шаттлы жабдықтар, жабдықтар және ғарыш станциясының маңызды компоненттерін әкелді. Олардың біріншісі – STS-97, 2000 жылдың желтоқсан айының басында докталды және станцияның қуаттылығын бес есеге арттырған АҚШ-тың алғашқы үлкен фотоэлектрлік батареяларын жеткізді. Екінші шаттл миссиясы – STS-98, ол 2001 жылдың ақпан айының ортасында докталды және 1,4 миллиард АҚШ доллары тұратын «Destiny» зерттеу модулін жеткізді, бұл станцияның массасын алғаш рет «Мир» станциясынан басып өтті. 2001 жылдың наурыз айының ортасында экспедицияның соңғы шаттл сапары – STS-102 болды, оның басты мақсаты 1-ші экспедиция экипажын келесі үш адамнан тұратын ұзақ мерзімді экипаж – 2-ші экспедициямен алмастыру болды. Экспедиция 2001 жылдың 18 наурызында «Discovery» станциядан кеткенде аяқталды. 1-ші экспедиция экипажының құрамында американдық командир және екі ресейлік болды. Командир Билл Шепард бұрын үш рет ғарышқа ұшқан, барлығы бір аптаға дейін созылған шаттл миссияларында болған. Ресейлік Юрий Гидзенко мен Сергей К. Крикалев екеуі де бұрын «Мир» ғарыш станциясында ұзақ мерзімді ғарыш сапарларын жасаған, Крикалев бір жылдан астам уақытты ғарышта өткізген. Ресей ғарыш агенттігі Шепардтың тәжірибесінің жетіспеуіне байланысты оны миссия командирі етіп таңдау туралы сұрақтар көтерді. Ол 1998 жылы STS-88 миссиясы кезінде «Заря» модуліне (ғарыш станциясының алғашқы бөлігі) алғаш кірген адамдардың бірі болғанына қуанған және оралуға асыққан.
Expedition 1 was the first long duration stay on the International Space Station (ISS). The three person crew stayed aboard the station for 136 days, from November 2000 to March 2001. It was the beginning of an uninterrupted human presence on the station which continues as of Expedition 2, which also had three crew members, immediately followed Expedition 1. The official start of the expedition occurred when the crew docked to the station on 2 November 2000, aboard the Russian spacecraft Soyuz TM 31, which had launched on 31 October 2000 at the Baikonur Cosmodrome in Kazakhstan. During their mission, the Expedition 1 crew activated various systems on board the station, unpacked equipment that had been delivered, and hosted three visiting Space Shuttle crews and two uncrewed Russian Progress resupply vehicles. The crew was very busy throughout the mission, which was declared a success. The three visiting Space Shuttles brought equipment, supplies, and key components of the space station. The first of these, STS 97, docked in early December 2000, and brought the first pair of large U. S. photovoltaic arrays, which increased the station's power capabilities fivefold. The second visiting shuttle mission was STS 98, which was docked in mid February 2001 and delivered the US$1.4 billion research module Destiny, which increased the mass of the station beyond that of Mir for the first time. Mid March 2001 saw the final shuttle visit of the expedition, STS 102, whose main purpose was to exchange the Expedition 1 crew with the next three person long duration crew, Expedition 2. The expedition ended when Discovery undocked from the station on 18 March 2001. The Expedition 1 crew consisted of an American commander and two Russians. The commander, Bill Shepherd, had been in space three times before, all on shuttle missions which lasted at most a week. The Russians, Yuri Gidzenko and Sergei K. Krikalev, both had previous long duration spaceflights on Mir, with Krikalev having spent over a full year in space. Questions had been raised by the Russian space agency about the choice of Shepherd as mission commander due to his lack of experience. He had felt excitement to have been one of the first people to enter the Zarya module (the first component of the space station) in 1998, during STS 88, and was looking forward to returning.
Өмірбаян
1998 жылы қарашада ұшқыштарсыз ұшырылған "Заря" модулі ғарыш станциясының алғашқы құрамдас бөлігі болды. Осы ұшырудан кейін және 1-ші экспедицияға дейін бес экипажды Space Shuttle ұшақтары мен екі экипажсыз ресейлік ұшулар жасалды. Осы рейстердің кейбіреулері үлкен модульдерді, мысалы, қысыммен жабдықталған Unity және Zvezda модульдерін, сондай-ақ Интегралды Truss құрылымының алғашқы бөлігін жеткізді. Экипажды ұшулар Ғарыш станциясын (ISS) ішінара құрастыруға, сондай-ақ жеткізілген жабдықтар мен керек-жарақтарды ашуға пайдаланылды. 1-ші экспедицияға дейін Крикалев Ғарыш станциясының (ISS) компоненттерінің физикалық ұқсастығына байланысты, он жыл бұрынғы "Мир" станциясындағы тәжірибесіне ұқсас болады деп күткен. "Экспедиция-1" экипажының ұшырылуы АҚШ президенттік сайлауына бір апта бұрын орын алды, сондықтан АҚШ-та оған көп көңіл бөлмеді. Миссия кезінде станцияның 2006 жылы аяқталып, кем дегенде 2015 жылға дейін үздіксіз қоныстандырылатыны күтілді.
Миссияның басты оқиғалары
Үш адамнан тұратын экипаж 2000 жылдың қараша айының басынан 2001 жылдың наурыз айының ортасына дейін төрт жарым ай бойы Халықаралық ғарыш станциясында болды. Осы кезеңдегі маңызды оқиғалардың қатарында желтоқсан айының басында, ақпан айының ортасында және наурыз айында экспедиция аяқталған кезде болған үш апталық ғарыш кемесінің сапарлары бар.
STS-98
2001 жылғы 9 ақпанда «Атлантис» ғарыш кемесі Халықаралық ғарыш станциясына (ISS) тұңғыш рет қосылды, соның арқасында STS-98 миссиясының бес американдық экипажы уақытша станцияға жетті. Миссия бастапқыда қаңтардың ортасына жоспарланған, бірақ NASA шаттлдардағы кейбір кабельдерге байланысты алаңдауы себепті кешіктірілді. Бұл миссия АҚШ-та жасалған, 16 тонна салмақты «Дестини» зертханасын әкелді. Ол Марша Ивинс басқаратын шаттлдің роботтық манипуляторы – «Канадарм» арқылы орнатылды. Астронавттар Томас Д. Джонс және Роберт Л. Кербим ғарышқа шығу кезінде орнату жұмысына көмектесті. «Дестини» модулінің құны 1,4 миллиард АҚШ долларын құрады және негізінен ғылыми зерттеулер үшін қолданылатын болды. Ғарышқа шығу кезінде аммиак салқындатқышынан газ ағып, ластану қаупі туды, бұл Кербим «Дестиниге» салқындатқыш құбырларын қосып жатқанда болды. Қалған екі ғарыш сапары кез келген мәселесіз өтті. Шаттл қосылған кезде станцияның бағытын басқару, 2000 жылдың қыркүйегінде орнатылған электр қуатымен жұмыс істейтін гироскоптарға ауыстырылды. Гироскоптар бұрын негізгі навигациялық электрониканың жетіспеуіне байланысты қолданылмаған. STS-98 миссиясы аяқталған кезде «Экспедиция-1» экипажы станцияда үш айдан астам уақыт болды, ал Шепард «үйге қайтуға дайынмын» деді. NASA үш экипаж мүшесінің «үш айлық қабырға» психологиялық кедергісінен зардап шекпеу үшін бірнеше әдістерді қолданды, бұл бұрынғы астронавттарда депрессияға әкелді. Мысалы, олар экипажға отбасыларымен бейне телефон арқылы көбірек сөйлесуге мүмкіндік берді, сондай-ақ оларға ұнайтын фильмдер мен музыка тыңдауға ұсыныс жасады. Кеме «Экспедиция-2» миссиясына дейін қосылып тұрды, содан кейін барлық «Прогресс» ғарыш кемелері сияқты, атмосфераға қайта кірген кезде қасақана жанып кетті.
STS-102
Space Shuttle Discovery 2001 жылы 10 наурызда Халықаралық ғарыш станциясына (ISS) 2-ші экспедицияның үш адамнан тұратын ұзақ мерзімді экипажын, сондай-ақ STS-102 миссиясының төрт қысқа мерзімді экипаж мүшесін жеткізді. Бірнеше сағаттан кейін шлюз ашылып, барлығы он ғарышкер бір-бірін құттықтады, бұл Халықаралық ғарыш станциясында бір уақытта болған адамдардың саны бойынша жаңа рекордты орнатты. Қосылғаннан кейінгі күні американдық астронавттар Джим Восс пен Сьюзан Хелмс шамамен тоғыз сағатқа созылған ғарышқа шығуға қатысты, және 2010 жылдың тамызына дейін бұл ғарышқа ең ұзақ шыққан ғарышкерлердің рекорды болып қала берді. Ғарышқа шығудың ұзақтығына себеп – бірқатар қателіктер, соның ішінде Восс кішкентай құралды сәлтеуі болды. Оны қайтарып алу мүмкін болмағандықтан, NASA инженерлері құралдың орнын анықтап, 14 наурызда Discovery қозғалтқыштарын пайдаланып станцияны төрт километрге көтеруге шешім қабылдады, бұл Халықаралық ғарыш станциясының ғарыш қиындысымен соқтығыспауын қамтамасыз ету үшін жасалды. 14-і күні таңертең ғарышкерлерді ояту үшін Шеппардтың әйелінің тілегі бойынша The Clash тобының "Should I Stay or Should I Go" әні ойнатылды. Бұрынғы теңізшілер корпусының мүшесі Шеппард ауысу салтанатында: "Кемеде біздің тамаша ниеттеріміз, рухымыз және миссиялық сезіміміз сақталсын. Кемені абыроймен жүргізіңдер" деді. Discovery командирі Джим Уэзерби: "Капитан Шепард және оның экипажы, сіздерді үйге қайтаруға дайындалып жатқанда, сіздерге деген құрметімізді білдіреміз. Сіздер үшін бұл ауыр міндет болды. Бұл кеме қауіпті бейіште салынбаған, ол ашық теңізде салынған" деді. Қонудан екі күн өткен соң, сәйкес келіп, "Мир" станциясы атмосфераға қайта кіргенде мақсатты түрде өртенді, осылайша орбитадағы 15 жылдық өмірін аяқтады.
Күнделікті іс-әрекеттер
Әдеттегі күні әрбір экипаж мүшесі уақытын дене шынықтыру, станцияны құрастыру және күтіп ұстау, тәжірибелер, жердегі персоналмен байланыс, жеке уақыт және биологиялық қажеттіліктер (демалыс және тамақтану сияқты) арасында бөліседі. Экипаждың күнделікті кестесі әдетте UTC бойынша жұмыс істеді; мысалы, әдеттегі таңертең сағат 05:00 UTC шамасында электрондық ояту дыбысымен басталатын болған. Бірақ экспедиция барысында, көбінесе таңғы сағат 06:00 мен 07:00 аралығында оянып, күнін бастады. Оянудан кейін экипажға тазалануға, таңғы ас ішуге және ұшуды басқару орталығынан жіберілген электрондық поштаны оқуға уақыт берілді. Көптеген күндер ойын-сауықпен аяқталды, экипаж фильмнің толық немесе бір бөлігін тамашалады; мұның экипаж мүшелерінің арасындағы байланысты нығайтуға және олардың психологиялық денсаулығына жақсы әсер ететіні есептелді. Экипаж күнінің маңызды бөлігі – жүйелі түрде жаттығулар жасау. Олар үшін үш құрал болды: стационарлық велосипед, жүгіру жолға (TVIS) және салмақ көтеруге арналған қарсылық құрылғысы (IRED). Велосипед 2000 жылдың желтоқсан айының ортасында бұзылып, наурыз айына дейін жөнделмеді. Жүгіру жолға, экипаж мүшесін орнында ұстау үшін эластикалық баулар қолданылды, ол жүгіруден туындаған дірілді азайту үшін жасалған. Қалыпты жүгіру жолға станцияны дірілдетіп, оның ішіндегі сезімтал ғылыми тәжірибелерге әсер етуі мүмкін болатын діріл тудырар еді. Жүгіру жолға ақпан айының соңында бұзылды, бірақ ұшуды күтіп ұстау бөліміндегі мамандар бір апта ішінде мәселені жойды. Ресейлік технологияда спутниктер қолданылмағандықтан, олар тек 10–20 минутқа созылатын жер үстінен өтумен ( "comm pass" деп аталатын) шектелді. STS 97 кемесімен күн батареялары жеткеннен кейін, олар Unity модуліндегі S-диапазондағы Early Communication жабдығын іске қосты, бұл Хьюстон қаласындағы Миссияны басқару орталығымен NASA-ның бақылау және деректерді тарату спутниктері желісі арқылы үздіксіз байланыс орнатуға мүмкіндік берді. 2000 жылдың қыркүйек айында STS 106 барысында, радиостанцияға арналған жабдық станцияға жеткізілді. Экспедиция 1 экипажының жермен алғашқы "хам" байланысы 2000 жылдың 13 қарашасында Мәскеуден өтетін сәтте болды, одан кейін Мэриленд штатының Гринбелт қаласындағы Годдард ғарыш ұшу орталығымен байланыс орнатылды. Экипаж "Хам радионың дыбыс сапасы біздің басқа байланыстарымыздан әлдеқайда жақсы" деп хабарлады. Ғарыш станциясының жылдамдығына байланысты радио байланысының терезесі тек 5–10 минутқа созылды, бұл әдетте 10-20 сұраққа жауап беруге жеткілікті болды.
Ғылыми қызмет
Кейінгі экспедициялардан өзгеше, 1-ші экспедиция экипажы станция құрылысына басымдық бергендіктен, салыстырмалы түрде аз ғылыми эксперименттер жүргізді. Бұрынғы миссиялардағыдай, ғарышкерлер станциядан Жердің көптеген суреттерін түсірді – барлығы 700-ден астам, және олар тегін қолжетімді. Бұл «Жерді бақылау» (Crew Earth Observations) деп аталатын жұмыс, мақсаты – дауылдар, өрттер немесе жанартаулар сияқты Жер бетіндегі динамикалық құбылыстарды тіркеу. Мысалы, 2001 жылдың 1 қаңтарында түсірілген суретте келесі айда атқылауға дайындалып тұрған Аляскадағы Кливленд тауынан шыққан түтін көрінеді. 2001 жылдың 23 қаңтарында экипаж Мексика қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 70 шақырым жерде орналасқан белсенді жанартау Попокатепетльден шыққан жанартау күлінің ерекше көрінісін байқады. Аз күтімді қажет ететін эксперименттердің мысалы – ақуыз кристалдарын өсіру эксперименті, ол бұрынғы ғарыш кемелерінде де жүргізілген. Мақсаты – Жерде өндірілгенге қарағанда жақсы ақуыз кристалдарын жасау, соның арқасында ақуыз құрылымдарының дәлірек моделін құруға мүмкіндік беру еді. 1-ші экспедиция кезінде сынақтан өткен 23 ақуыз бен вирустың тек төртеуі ғана сәтті кристалдануға әкелді, бұл күтілген нәтижеден төмен болды. Видеожазбалардың ең қызықты бөлімдері: STS-98 миссиясы кезінде Destiny модуліне жасалған алғашқы кіру; 1-ші экспедиция экипажының гравитациясыздық жағдайында жуынуы және шашын қырқуы; STS-102 кемесінің доктанғаннан кейін 2-ші экспедиция экипажына ауысуы.