Кіріспе

Дагбон патшалығының билеушісі, қаза болған [[Гушегу

Шолу

Үш күндік тәртіпсіздік пен үдемелі зорлық-зомбылықтан кейін патшаның резиденциясы – Гбеуа сарайы және оны қоршаған отыз үй өртенді. Оның үй ішіндегі отыз адам мен қауымның басқа да мүшелері қаза тауып, бірнеше адам жарақат алды. Патша өлтірілген соң денесі бөлік-бөлік етіліп, басы кесілді және өртеліп жіберілді. Оның басы найзаға ілініп, денесінің бөліктері қала көшелерімен көрсетілді. Осы оқиғаға байланысты ешкім қамалмады (2014 жылғы қаңтар). Мемлекеттік министр Джейк Обецеби Ламптей оның қайтысын 2002 жылғы 27 наурызда жариялады. Оның өлімі туралы жаңалық елдің барлық аймағын дүр сілкіндірді және одан бері Ганадағы дагомбалардың өміріне түрлі әсер етіп, әсіресе олардың саяси бағыттарына өзгеріс енгізді. Дагбон азаматтары, үкіметте маңызды лауазымдарды иеленгендер, бұл дауға қатысудан қашып құтыла алмады. Кейбір министрлер мен үкіметтік тағайындалғандар даудың қызуына байланысты отставкаға шықты. Ал Гананың сол кездегі вице-президенті Алиу Махама бұл мәселе бойынша ешқандай пікір білдірмеді. Якубу II-нің өлімі көптеген дагомбаларды Джон Агьекум Куфуордың (2002 жылы билікке келген) үкіметіне қарсы қойды, бұл дагомбалардың Ұлттық демократиялық конгреске Жаңа патриоттық партиядан гөрі көбірек жақындығын көрсетуіне себеп болды. Көптеген ганалықтар үкіметті Яа На Якубу II-ге жеткілікті қолдау көрсетпегендігі үшін айыптап, оның қазасына мүмкіндік жасады. Бұрынғы президент Джерри Джон Роулингс өзінің сөздерін растайтын дәлелдері бар екенін және оның өлтірушілерін әшкерелеу үшін оған платформа берілуін қалайтынын мәлімдеді. Бір кезде Бас штабтың орынбасары болған Алекс Сегбефия осы қақтығысқа Жаңа патриоттық партияның кінәлі екенін айтты. Алайда, сол кездегі елдің президенті және Жаңа патриоттық партияның жетекшісі Джон Агьекум Куфуор әрқашан өзін осындай айыптаулардан алшақ ұстады. Осы жағдайға қарамастан, Джон Агьекум Куфуор 2004 жылғы 7 желтоқсанда қайта сайланды, Абуду Корольдік қақпасының жақтастары көп дауыс берген Йенди және Гушиегу сайлау округтерінде үлкен жетістікке жетті, ал Дагбонның қалған бөлігі мен Солтүстік Гананың көп бөлігі Ұлттық демократиялық конгреске басымдық беріп, Жаңа патриоттық партияның бірнеше сайлау округтерін тартып алды.

Ерте өмір

Yaa Naa Yakubu II (1945–2002) 1945 жылдың тамызында қазіргі Солтүстік Ганадағы Тамале қаласының маңындағы Сагнаригу ауылында дүниеге келген. Оның әкесі – 1968-1969 жылдары билік құрған Дагбонның бұрынғы патшасы Андани Золикугули, ал анасы – Савелугудан шыққан Фаати Махама. Ол өзінің ұлы атасы Яа На Якубу I (1824–1849) есімімен аталыпты. Ол әкесінің үлкен ұлы және анасының жалғыз баласы еді. Йенди бастауыш және орта мектептерін бітірген соң, бірнеше жыл оқушы-мұғалім болып жұмыс істеді. Оған да, оның әкесіне де Дагомба дәстүріне сәйкес құрметті лауазымдар берілді. Ол 103 баласын қалдырды, олардың ішінде Кампакуя На Абдулай Якубу Андани болды – оның үлкен ұлы және Дагбонның уақытша басқарушысы.

Ендидегі қырғын оқиғалары

Бұл қылмыстың жасалуына Либериялық жалдамалы сарбаздардың қатысы бар деп күдіктелді. Олар Яа Наа мен оның күзетшілерін қауырсыздандыру үшін Йендиге әкелінді, содан кейін Абуду тайпасының жергілікті жасақтары оны аяқтап жіберуі керек болды. Көзі куәгерлерінің айтуынша, олардың саны шамамен 50-ге жуық болған, қолында автоматтары, мылтықтары және қол гранаталары болған. Оқиға болған күні Йендиге барлық байланыс жолдары тоқтатылды. Гбеваа сарайының басып алынуы және жалдамалы кісі өлтірушілер мен Абуду отбасының мүшелерінің Яа Наа Якубу II-ге жасаған шабуылы ауыр артиллерия атысы кезінде бірнеше сағатқа созылды деп барлығы ойлады. Яа Наа, 2 минуттық қашықтықтағы полиция бөліміне жағдайды бақылауға алу үшін үнемі өтініш жасады, бірақ оның өтініші қабылданбады. Сарайдағылардың кейбіреуі қорғаныш іздеп полиция бөліміне қашып келсе, полиция оларды кері қайтарды. Кейбір адамдар полиция қорқытып, Абудуларға ату үшін тапсырды. Электрмен немесе телефон арқылы басқа елдермен байланысқа кедергі келтіру арқылы Яа Наа өз тағдырына қалдырылды. Король өзінің сарайында көрнекті басшыларымен, отбасы мүшелерімен және достарымен бірге мақсатты түрде қоршалып алынды. Ол қарулы кісі өлтірушілер тарапынан атылып-төбелеп, гранаталармен бомбаланды, оның күзетшілері мен оны қорғауға ант берген жас жігіттерінің барлығы да жойылды. Осыдан кейін, жалдамалы сарбаздар өздерінің міндеттерін орындап, із-түзсіз жоғалып кетті. Оның сарайы мен айналасындағы үйлер өртеніп, қирады. Осы кезде Абуду отбасының жергілікті жасақтары билікке келді. Яа Наа Якубу II және оның бірнеше ағалары өлтіріліп, мүжіліске ұшырады. 22 Андани отбасының мүшесі қатылды, ал қалғандары ауыр түрде жарақат алды. Кісі өлтірушілер оның денесінің бөліктерін, соның ішінде кесілген басын алып кетті. Абуду тайпасының мүшелері барабан соғып, билеп, Дагомба соғыс жеңісі туралы әндер шырқап, қуанышпен тойлады. Абуду басшысы Болин Лана Махамаду Абдуллаидың үйінен әйгілі жеңіс ырғағы Бангуманга үлкен барабаннан естілді, онда Яа Нааның кесілген басы оған табыс етілді. Дагомба барабандары патшалықтың астанасы (Йенди) және одан тыс жерлерде де естіледі.

Яа-Наа Якубу ІІ-нің өлімінен кейін

Дагбонның жаңа билеушісі оның бұрынғы билеушісі жерленгенге дейін таңдала алмайды. 37 әскери ауруханасының патологоанатомы Яа На Якубу II-нің денесі толық емес екенін растады; оның басы, қолы немесе аяғы денесінің қалған бөлігінен бөлініп кеткен. Бірақ, патшаның кесілген басы мен қолы белгісіз біреудің қолымен Йенди аудандық ауруханасының моргына қайтарылды, онда дене сақталып тұрған. Патша 2006 жылдың 10 сәуірінде Андани мен Абудус арасында оның мұрагері туралы келісімге қол жеткеннен кейін жерленді. Патша Ендедегі Гбеуа сарайындағы патшалық мазарда мемлекеттік жерлеу рәсімімен жерленді. Патшаның үлкен ұлы (Зуу) 2006 жылдың 21 сәуірінде Дагбонның регенті етіп тағайындалды, ол жаңа Яа Наа тағайындалғанша патшалықтың істерін басқарады. Регенттің дәстүрлі атағы – Кампакуя На Абдулай Якубу Андани. Оның орнын Yaa Naa Abdulai Yakubu басады. 2011 жылдың 29 мамырында Аккрадағы сот Я Нааны өлтірген деген айыппен 15 адамды ақтап жіберді. Бұл Дагбонда және елдің басқа аймақтарында наразылық көтерілуіне әкеп соқты. Кейіннен қайтыс болған Дагбон патшасының 103 баласы болған.

Конфликтке қатысты аты-жөні

Идана Сугри. Ол бөлінген қолды мойнына іліп, оны шешіп алуға біреудің батылы бар ма деп қиындық тудырды. Констебль Ньяркотей Адджетей. Ол және оның әріптестері атысқа түскен сарайдан қашқандарды ұстап, оларды зорлап, Абуду жасақтарына ату үшін тапсырды. Сау Билла. Гбеуа сарайына бірінші болып оқ атқан адам. Майор (отставкада) Абубакар Сулеймана, Йенди қырғынынан аман қалғандардың кейбіреуі майор Сулеймананың Яа Наа сарайына шабуыл жасаған ондаған қарулы либериялық жалдамалы сарбаздарды басқарғанын айтты. Министрлер Малик Аль Хасан Якубу мен Иморо Андани осы оқиғаның нәтижесінде отставкаға кетті.

Табысы мен елеулі еңбектері

Якубу II 2 миллионнан астам адамды биледі, сонымен қатар Дагбон патшасының дәстүрлі түрде Конкомба, Бимоба, Чекоси, Басаари, Чамба, Ваала, Зантанси және тағы да басқа басшысыз халықтарға қатысты әкімшілік жауапкершіліктері де болды.

Өмірлік мектеп

Яа На Якубу II Солтүстік аймақтағы азаматтардың көпшілігі оқи да, жаза да білмейтін жағдайды жақсарту үшін сауаттылық деңгейін көтеруге тырысты. Ол доктор Абубакари Алхасанмен бірге Дания үкіметінен қолдау сұрады. Осы шақыруға жауап ретінде 1995 жылы «Өмір мектебі» деп аталған үкіметтік емес ұйым құрылды, ол бастапқыда Гана-Дания қауымдастығы ретінде пайда болған. «Өмір мектебі» 8-14 жас аралығындағы мектепке бармайтын балаларға арналған тегін білім беру бағдарламасын жасады. Бағдарлама Солтүстік Гананың 20 ауданын қамтыды және содан бері 109 000-нан астам балаға (2004) көмек көрсетті, әйтпесе олар білім алу мүмкіндігінен айырылар еді.

Дамуды зерттеу университеті

Яа На Якубу II сонымен қатар Солтүстік Ганада Дамуды зерттеу университетінің құрылуына зор үлес қосты. Гананың солтүстігінде университет құру жоспарлары генерал Игнатиус Куту Ачеампонгтың билік кезінде (1972–1978) жасалған болатын, бірақ ешқашан іске аспады. Якубу II университет құру үшін ұлттық үкіметке қысым көрсетуде табандылық танытты. Ол бірнеше наразылық делегациясын жетектеп, ел басшыларымен кездесу үшін Аккраға барды. Гананың 10-шы мемлекет басшысы, Якубу II-нің жақын досы президент Джерри Джон Роулингс 1992 жылы университет құрылысын бастау үшін негіз салды. Якубу II сол тарихи сәтте Тамаледе болды. Қазіргі таңда Дамуды зерттеу университетінің Тамале, Нянкапала, Ва және Навронго қалаларында кампустары бар. Университет жыл сайын алты мыңнан астам студентті қабылдайды.

Сабали көпірі

Енді мен Забзугу аралығында Сабали өзені (Ақ Вольтаның саласы) жиі тасып, жағаларын су басатын, бұл адамдарға өзеннің арғы жағында сауда жасауды немесе шаруашылық өнімдерін нарыққа жеткізуді қиындататын. 1990 жылы Яа На Якубу II ПНДК үкіметінен өзенге көпір салуды өтінді. Оның өтініші қабылданды және өзенге көпір салынды.

Жоғары басшыларды көтеру

Яа На Якубу II өзінің қарауындағы дивизия басшыларын жоғары дәрежелі басшылар статусына көтеру қажеттігін түсінді. Жоғары дәрежелі басшылар үлкен аумақты немесе провинцияны басқарса, дивизия басшылары кішкентай аумақты, мысалы, ауданды немесе ауылды басқарды. Сондықтан, 1991 және 1993 жылдар аралығында ол осы мақсатқа жету үшін көп күш сарп етті. Бұл жұмысты бастамас бұрын, Яа На Якубу II Дагомба дәстүрлі аймағындағы жалғыз жоғары дәрежелі басшы болды. Сол кездегі солтүстік аймақтағы төрт жоғары дәрежелі басшының ішінде ол осы шараны алғашқы болып жүзеге асырды. Якубу II-нің өзінің мәртебесі де патша дәрежесіне көтерілді. Күні бүгінге дейін Яа Нааның тырыстықтарының нәтижесінде Дагомба дәстүрлі аймағында елу бес жоғары дәрежелі басшы бар.

Конкомба соғысы

Ең басты басшылардың құрылуы Яа Наа билігіндегі Конкомбаларды Сабобада өздерінің ең басты басшылар жүйесін құруға ұсынуға жетеледі. Бастапқыда Яа Наа Якубу II олардың бұл өтінішін қабылдаудан бас тартты, және бұл Конкомбалар мен Дагомбалар арасындағы қақтығыстардың біріне айналды, соңынан 1994 жылғы Конкомба-Нанумба қақтығысына әкелді. Соғыс Нанумба дәстүрлі аймағындағы Накпаилиде басталды және Дагомба мен Гонджа дәстүрлі аймақтарына тарады. Осы соғыста екі мың адам қаза тауып, көптеген үйлер мен мүліктер қирады. Кейін Яа Наа Конкомбаларға үш ең басты басшы тағайындады.