Кіріспе

Bombardier Global Express – Bombardier Aviation компаниясы жасаған және өндірген үлкен кабиналы, ұзақ қашықтықты бизнес-джет. 1991 жылғы қазанда жарияланған, алғаш рет 1996 жылғы қазанда ұшты, 1998 жылғы шілдеде Канаданың типтік сертификатын алды және 1999 жылғы шілдеде пайдалануға берілді. Бастапқыда екі BMW/Rolls Royce BR710 қозғалтқышымен жабдықталған, ол Canadair Regional Jet және Challenger 600 ұшақтарымен фюзеляждың қимасын, жаңа қанаттары мен құйрығымен бөліседі. Global 5000 қысқа қашықтықтағы нұсқасы сәл кішірек. XRS – Global Express-тің жетілдірілген түрі, ал Global 6000 – ескі авиониканы алмастырған XRS-тің жаңартылған нұсқасы. Ұзақ қашықтықтағы Global 5500/6500 Rolls Royce Pearl жаңа қозғалтқыштарымен жабдықталған, ол отынды аз жұмсайды және 2018 жылғы мамыр айында таныстырылды. Global 7500/8000 үлкен және созылған нұсқалары ұзағырақ қашықтыққа ұша алады.

Жобаның анықтамасы

1986 жылы Canadair компаниясын және оның Challenger 600 бизнес-джетін сатып алғаннан кейін Bombardier ұзақ қашықтыққа ұшатын бизнес-ұшақты зерттеді. Оның мақсаты – сегіз жолаушы мен төрт экипаж мүшесін 12 000 км (6 500 nmi) қашықтыққа Mach 0.85 жылдамдығымен тасымалдау болатын. Осы мақсатқа жету үшін 1990-шы жылдардың басында компанияның Монреальдегі базасында бірлескен жобалау тобы құрылды. 1994 жылға қарай топқа 200 инженер кірді, олардың жартысы Canadair компаниясының, ал қалғаны түрлі серіктестердің, соның ішінде жапондық Mitsubishi Heavy Industries және ағылшын-неміс қозғалтқыш өндірушісі BMW Rolls Royce компанияларының қызметкерлерінен тұрды. Бұл серіктестер ұшақтың жеке элементтерін дербес жобалап, бағдарламаға үлестік қатысты. Жеткізушілерді таңдау ұшақ жобасына әсер етті, оның түрлі жүйелері егжей-тегжейлі жобалау кезеңінен бұрын іріктелді. CATIA CAD (компьютерлік жобалау) бағдарламалық комплексі кинематиканы есептеу үшін, құрылымдық жобалауға арналған шекті элементтер талдау бағдарламалық комплексін және аэродинамиканы есептеу үшін гидродинамикалық есептеулер бағдарламалық комплексін пайдалануға мүмкіндік берді, соңғысы жел тоннеліндегі сынақтармен расталды.

Ұшыру және ұшу сынақтары

1991 жылдың қазан айында Global Express ұшағы Ұлттық іскерлік авиация қауымдастығының (NBAA) конвенциясында таныстырылды. 1993 жылдың желтоқсан айында бағдарлама іске қосылды. 1994 жылдың маусымында жоғары жылдамдықты конфигурациясы бекітілді, ал төмен жылдамдықты конфигурациясы 1994 жылдың тамызында қалыптастырылды. Осы кездегіге дейін ең маңызды жобалық шешімдер қабылданды және көбінесе барлық жеткізушілер таңдалды. 1995 жылдың маусымына қарай, 40-тан астам ұшаққа тапсырыс берілді, олардың бәрі 2000 жылға дейін сатылып кетті, бұл Bombardier компаниясын алғашқы өндіріс жоспарларын кеңейтуге мәжбүр етті. Бастапқыда, ұшу қашықтығы бәсекелес Gulfstream ұшағынан басып өту үшін ұзартылды. Bombardier компаниясы Gulfstream компаниясының сын-ескертпелеріне жауап ретінде бос салмақ пен ұшу қашықтығына кепілдік берді. Даму шығындарын өтеу үшін шамамен 100 ұшақ сату қажет болды. 1995 жылдың қазан айында алғашқы прототиптің құрастырылуы басталды. Алғашқы бөлімдері де Гавиландта (Торонто) желтоқсан айында күтілді, ал соңғы құрастыру 1996 жылдың наурыз айында басталуға тиіс болды. 1996 жылдың маусымында прототип аяқталды және ұшуға дайындығын тексеруден өтті, содан кейін сынаққа шығарылып, алғашқы ұшуға дайындалды. 1996 жылдың 13 қазанында алғашқы прототип Торонтодан жоспарланған мерзімнен бір ай кешігіп, 2 сағат 46 минутқа созылған алғашқы ұшуын жасады, биіктігі 11 000 фут (3350 м) және жылдамдығы 210 теңіз шақырымы (390 км/сағ) болды. Ұшу сынақ бағдарламасында 4 прототип пайдаланылып, 2200 сағатқа жуық ұшу уақыты жинақталды. Wichita, Kansas қаласындағы Bombardier ұшу сынақ орталығы сынақ бағдарламасы үшін 9100 м2 (100 000 фут2) кеңейтілді. 1997 жылдың ақпан айында екінші прототип алғашқы ұшуын жасады, ал үшінші прототип 1997 жылдың мамырында ұшты. 1995 жылдың соңында типтік сертификаттау 1998 жылдың наурызына жоспарланған болатын. Алғашқы 15 ұшақ 1999 жылдың қаңтарына дейін тапсырылуға тиіс еді. Global Express 1999 жылдың шілдесінде пайдалануға берілді.

Өндіріс

2023 жылдан бастап Global Express Торонтодағы Миссиссаугадағы Торонто Пирсон халықаралық әуежайында құрастырылады, бұрын Торонтодағы Даунсвью әуежайында құрастырылған. 2012 жылдан бері жапондық Mitsubishi Heavy Industries компаниясы канатын және орталық фюзеляж бөлімдерін Торонтодағы әуежайдың шығысына қарай орналасқан Northwest Drive-дағы зауытында, ал бұрын 2007 жылдан 2012 жылға дейін 2025 Meadowvale Boulevard мекенжайында салады. Bombardier компаниясының еншілес кәсіпорындары: Canadair – дизайнды әзірлеуші және мұрын бөлігін өндіруші; Short Brothers (Белфаст) – қозғалтқыш қаптамаларын жобалау және өндіру, көлденең стабилизатор және алдыңғы фюзеляж; де Гавиленд Канада – артқы фюзеляж, тік құйрық және соңғы құрастыру. Dowty қону шассин, Sextant Avionique – ұшуды басқару жүйесін, Parker Bertea Aerospace – отын жүйесін, Honeywell – негізгі авиониканы, AlliedSignal – қосымша электр қуат көзі (APU), Lucas Aerospace – электр жүйесін, ал ABG Semca – ауа басқару жүйесін өндіреді. 2015 жылдың мамыр айында Латын Америкасы, Ресей және Қытай нарықтарындағы экономиканың жайлауы және геосаяси жағдайларға байланысты сұраныс төмендегендіктен өндіріс көлемі қысқартылды. 2018 жылдың қазанына қарай Bombardier компаниясының 14,1 миллиард канад долларына (11 миллиард доллар) бағаланған 202 ұшақтан тұратын тапсырыс портфелі болды, оның ішінде 128 Global Express ұшағы: 67 Global 5000/6000 және төрт Global 5500/6500. Ұшақтың ең жоғары биіктігі және 14 сағатқа дейін ұшуға арналған жанармай қоры бар. Жартылай монококк конструкциясы жеңіл алюминий қорытпаларынан және композиттік материалдардан жасалған. Онда төменгі қанат, үш дөңгелекті қону шассисі және фюзеляжға орнатылған қозғалтқыштар бар. Жаңа дизайн бұрынғы Canadair CL 600 және Bombardier CRJ ұшақтарының тәжірибесіне негізделген. Алғашқыда ұшақ FADEC жүйесімен басқарылатын екі BMW Rolls Royce BR710 турбожелдеткішімен жабдықталған. Оның кабинасы Global 6000-нан 1,80 метрге қысқа, ал техникалық талаптарға байланысты ең жоғары ұшу салмағы (MTOW) төмендеу. LRC (ұзақ қашықтықтағы круиздік режимде) ұшу қашықтығына ие. Икемді қанаты және қанат жүктемесі, бәсекелестерінен жоғары, турбулентті ауа райында жолжуды ыңғайлы етеді. Бұл модель бұрынғы ұшақтарына қарағанда жақсартылған дыбыстық оқшаулауға ие. 2018 жылы бір ұшақтың құны 62,31 миллион АҚШ долларын құрады. Gulfstream G650ER бәсекесінің нәтижесінде 2016 жылы 62 миллион доллар болған құны 40 миллион долларға дейін төмендеді.

Глобал 5500/6500

2018 жылдың мамыр айында Bombardier компаниясы Global 5500 және 6500 модельдерін таныстырды. Олар 2019 жылдың соңында пайдалануға беріледі деп күтілді. Олардың жоғарғы жылдамдығы 0,90 Мах болатын оңтайландырылған қанаты, Global 7500 үлгісіндегі жаңартылған кабинасы, Nuage креслолары және жаңартылған Rolls Royce BR710 Pearl қозғалтқыштары бар, бұл жанар майын 13%-ға дейін үнемдеуге және пайдалану шығындарын жақсартуға мүмкіндік береді. Олар ыстық және биік билікте жақсы жұмыс істейді және тиісінше қосымша ұшу қашықтығын қамтамасыз етеді. Қозғалтқыштардың тартымды күші 9%-ға артты. 2018 жылдың қазанына қарай ұшу сынақтарының 70%-ы аяқталды. Бағдарламаға екі Global 6500 сынақ ұшағы қатысты, себебі 5500 үлгісі – бұл қарапайым түрде кішілендірілген нұсқа. Желтоқсан айына қарай ұшу сынақ бағдарламасы үштен екі бөлігіне жуық аяқталды. 2019 жылдың мамырына дейін екі модификацияланған 6000 және бір модификацияланған 5000 ұшағымен ұшу сынақтарының 90%-ы аяқталды. 2019 жылдың қыркүйегінде Bombardier екі модельдің де Transport Canada типтік сертификатын алғанын жариялады, одан кейін 2019 жылдың соңында пайдалануға беру және FAA/EASA мақұлдауы болды. Bombardier 1 қазанда Global 6500 ұшағының пайдалануға берілгенін хабарлады. Екі үлгінің де EASA типтік сертификаты 2019 жылдың қазан айында жарияланды. Содан кейін Global 5500 ұшағының ұшу қашықтығы 0,85 Мах жылдамдығында артты. Екі нұсқаның да FAA типтік сертификаты 2019 жылдың желтоқсан айында жарияланды. Bombardier 2020 жылдың маусым айында Global 5500 ұшағының пайдалануға берілгенін хабарлады. Бірінші Global 5500 2020 жылдың шілдесінде Флорида штатының Орландо қаласында орналасқан, Bombardier компаниясының көп жылдық тұрақты тапсырыс берушісі Unicorp National Developments компаниясына тапсырылды. 2023 жылы Global 5500 ұшағының құны 47,4 миллион доллар, ал Global 6500 ұшағының құны 58 миллион долларды құрайды.

Сипаттамалар

Модель Global 5000 Global 5500 Global 6000 Global 6500 Кокпит экипажы Екі жолаушы 16 16 17 17 Ұзындығы 96 фут 10 дюйм (29.5 м) 99 фут 5 дюйм (30.3 м) Қанаттың ұзындығы 94 фут (28.7 м), 1,021 шаршы фут (94.8 м2) ауданы, қанат ені Биіктігі 25 фут 6 дюйм (7.8 м) Кабина ұзындығы 40 фут 9 дюйм (12.41 м) 43 фут 3 дюйм (13.18 м) Кабина секциясы 7 фут 11 дюйм (2.41 м) ең үлкен ені, 6 фут 6 дюйм (1.98 м) еден ені, 6 фут 2 дюйм (1.88 м) ең үлкен биіктігі Максималды ұшу салмағы 92,500 фунт (41,957 кг) 99,500 фунт (45,132 кг) Жұмыс істемейтін салмағы 50,861 фунт (23,070 кг) 52,230 фунт (23,691 кг) Максималды отын 39,250 фунт (17,804 кг) 45,050 фунт (20,434 кг) Максималды жүк 7,139 фунт (3,238 кг) 5,770 фунт (2,617 кг) Қозғалтқыштар BR700 710A2 20 BR700 710D5 21 BR700 710A2 20 BR700 710D5 21 Тартымды күш 14,750 фунт (65.6 кН) 15,125 фунт (67.3 кН) 14,750 фунт (65.6 кН) 15,125 фунт (67.3 кН) Ең жоғары жылдамдық Мах 0.89 Мах 0.90 Мах 0.89 Мах 0.90 Круиздік жылдамдық Мах 0.88 (504 түйін; 934 км/сағ; 580 миль/сағ) жоғары жылдамдық, Мах 0.85 (487 түйін; 902 км/сағ; 560 миль/сағ) стандартты жылдамдық Қашықтық Ұшу қашықтығы 5,540 фут (1,689 м) 5,490 фут (1,674 м) 6,476 фут (1,974 м) 6,370 фут (1,942 м) Қону қашықтығы 2,207 фут (673 м) 2,236 фут (682 м) Биіктік 51,000 фут (15,545 м) максималды, 41,000 фут (12,490 м) бастапқы круизде MTOW кезінде

Апаттар мен оқиғалар

2020 жылдың 27 қаңтарына дейін 6 Global Express ұшағы корпус жоғалуынан қалпына келтірілмейтіндей зақымдалды. Күні Модель Операторы Орналасқан жері Қаза болғандар саны Оқиға 11 қараша 2007 Global 5000 Jetport Inc. Канада, Нова-Скотия, Фокс-Харбор әуежайы 0/10 Ұшу-қону жолағына жетпей қонды, бөгеттерге соқтығысты, қону доңғалағы құлады, ұшақ корпусымен ұшу-қону жолағында сырғып, далаға тоқтады. 17 қаңтар 2015 Global 5000 Challenger Aero Corporation Metro Manila Филиппин, Таклобан әуежайы 0/16 Жоғары жылдамдықпен ұшу-қону жолағының сол жағынан шығып кеткеннен кейін ауыр зақымдалды. 16 сәуір 2019 Global 5000 Германия Әуе күштері Германия, Берлин Шёнефельд әуежайы 0 Дұрыс емес техникалық қызмет көрсету салдарынан басқару жүйесінде ақау туындағаннан кейін мәжбүрлі қону кезінде ауыр зақымдалды. 27 қаңтар 2020 Northrop Grumman E 11A АҚШ Әуе күштері Ауғанстан, Газни провинциясы, Дих Як ауданы 2/2 2020 жылы АҚШ Әуе күштерінің E 11A ұшағы Талибан бақылауындағы аймақта құлады. Сол жақ қозғалтқыштың істен шығуынан кейін экипаж жұмыс істейтін оң жақ қозғалтқышты өшіріп, екі қозғалтқыштың тоқтауына себеп болды. Экипаж Кабул әуе диспетчеріне екі қозғалтқышты жоғалтқанын және E 11A ұшағының ұшу қабілетінен тыс Кандагарға ұшуға ниеттенгенін хабарлады. Бұл экипаждың бір немесе екі қозғалтқышты қайта іске қоса алатынына сенімді болғанын көрсетеді. Ұшу деректерін тіркеу құрылымынан (DFDR) қозғалтқышты қайта іске қосуға тырысқандығын нақты растайтын мәліметтер жоқ. Экипаж екі қозғалтқышты да іске қоса алмағандықтан, ұшақ Кандагарға дейінгі қалған қашықтықты ұша алмады. Басқа мүмкіндіктердің аздығынан экипаж ұшақты Шарана алдыңғы операциялық базасына (FOB) қарай бағыттап, бірақ қалған қашықтықты жүру үшін жеткілікті биіктігі мен жылдамдығы болмады. Экипаж Шарана әуе базасынан шамамен 21 морлық мильдей қашықтықтағы далаға қонуға тырысты. Техникалық деректер көрсеткендей, және симуляция растайды, бастапқы оқиғадан кейін шамамен үш-бес минут ішінде экипаж Баграм немесе Кабул әуежайларына қарай ұшып, қонуға мүмкіндігі болған.