Кіріспе
Эфиопия мен Эритреядағы протестанттық топтарды атау үшін қолданылатын эндоним – П'ент'ай (геиз тілінен: ጴንጤ P̣enṭe) – бастапқыда Пятидесятниктерге қатысты амхарика-тигриния тілдерінде пайда болған термин. Бүгінде бұл термин эфиопиялық және эритреялық қоғамдардағы барлық евангелистік протестанттық дінге жататын ұйымдар мен конфессияларды білдіреді. Балама терминдерге эфиопиялық-эритреялық евангелизм немесе эфиопиялық-эритреялық евангелистік шіркеу жатады. Кейде бұл конфессиялар мен ұйымдар Венигелави (геизден: ወንጌላዊ wängelawi – "евангелистік") деп те аталады. Евангелистік христиандық дін 19 ғасырда американдық және еуропалық протестант миссионерлерінің жұмысы арқылы таныстырылды, ол әртүрлі халықтар арасында, соның ішінде православиелік Тевахедо шіркеуінен бөлінгендер, христиандықтың басқа тармақтарынан өткендер немесе христиан емес діндерден немесе дәстүрлі наным-сенімдерден ауысқандар арасында тарады. П'ент'ай шіркеулері мен ұйымдары құрылғаннан бері, олардың ішінде Пятидесятничество, баптизм, лютерандық, методизм, пресвитериандық, меннониттер және Эфиопия мен Эритреядағы, сондай-ақ эфиопиялық және эритреялық диаспорадағы шығысқа бағытталған протестанттық христиандар ең белгілі қозғалыстар болып табылады.
P'ent'ay (from Ge'ez: ጴንጤ P̣enṭe) is an originally Amharic–Tigrinya language term for Pentecostal Christians. Today, the term refers to all Evangelical Protestant denominations and organisations in Ethiopian and Eritrean societies. Alternative terms include Ethiopian–Eritrean Evangelicalism or the Ethiopian–Eritrean Evangelical Church. Sometimes the denominations and organizations are known as Wenigēlawī (from Ge'ez: ወንጌላዊ wängelawi "evangelical"). Evangelical Christianity was originally introduced by American and European Protestant missionary work, which began in the 19th century among various peoples, including Christians schismed from the Orthodox Tewahedo church, other branches of Christianity, or converted from non Christian religions or traditional faith practices. Since the creation of P'ent'ay churches and organisations, prominent movements among them have been Pentecostalism, the Baptist tradition, Lutheranism, Methodism, Presbyterianism, the Mennonites, and the Eastern oriented Protestant Christians within Ethiopia and Eritrea and the Ethiopian and Eritrean diaspora.
Этимология
Бұл термин 1960 жылдардың соңында пайда болды және Киелі Рухтың Пятидесятник тәжірибесіне және рухани сыйларына сенетін шіркеулерді кемсіту үшін қолданылды. Кейбір православие эфиопиялықтар тіпті Эфиопия мен Эритреяның шағын католик халқына да осы терминді қолданады (бірақ мұндай жағдай сирек). Көптеген басқа тілдерде осыған сай келетін аударма "Евангелистік" болып табылады; "Венігелави" термині "Евангелистік" деген мағынаны білдіреді және "Пент'ай" терминімен бірге қолданылады. Осы топтардың көпшілігі өздерінің діни амалдарын мәдени тұрғыдан шығыс христиандық деп, ал дін тұрғысынан протестанттық евангелистік деп сипаттайды.
Атаулары
Эфиопия мен Эритреядағы негізгі протестанттық конфессиялар – баптист, лютеран, пентикостал және меннонит конфессияларының өзгеше, тығыз байланысты (бір шіркеулер қауымының құрамындағы) тобы.
Бірлік және ЭКФЕ
Эфиопияның ЕВЦЕ, немесе Евангелиелік шіркеулер қауымдастығы – қайта туылған, үштікке сенетін христиандардың консорциумы. ЕВЦЕ құрамында 22 шіркеу бар, ал 2004 жылғы мәліметтерге сәйкес, мүшелер саны жыл сайын 4 миллионға артып, 11,5 миллионға жетеді. Барлық П’ентакост шіркеулері, конфессиясына қарамастан, ішкі аумақта አብያተ ክርስቲያናት (Abiate kristianat немесе ābiyate kirisitīyanati) деп аталады, бұл Амхар тілінде «христиандар қауымы» мағынасындағы «шіркеулер» дегенді білдіреді. Осы конфессиялардың көпшілігі сондай-ақ, Эфиопия теологиялық жоғары мектебі, «Алтын май» министрлігі, Евангелиелік теологиялық колледж, Эфиопия Библиялық қоғамы және Мессерете Христос колледжі сияқты қызметтерді, колледждерді және Библия қоғамдарын басқарады. Бұл шіркеулер көбінесе уағыздаушыларды алмастырып, шіркеулер конференцияларын ұйымдастыру арқылы бірлесіп жұмыс істейді.
Статистика
Дүниежүзілік христиандық деректер базасының 2005 жылғы статистикасына сәйкес, Эфиопияның пентэкосталдық/харизмалық мүшелері елдің 16 пайыздан астам бөлігін құрайды және «Эфиопияның пентэкосталдары» деп белгіленеді. Жеке топтарға Өмір сөзі шіркеуі (Кале Хейвет) шіркеуі, Мекане Иесус, Мәсіх шіркеулері, Эфиопияның Мисгана шіркеуі, Құдайдың жиналысы, Хивот Берхан шіркеуі, Эмнет Кристос, Мессерете Кристос, Өмір жарығы шіркеуі, Мулу Вонгел (Толық Ізгі хабарға сенушілер шіркеуі) және басқа да шіркеулер кіреді, олар Эфиопияда 12 миллионнан астам пентэкосталды құрайды. Алайда, World Christian Encyclopedia мәліметтері бойынша, евангелистік протестанттық қауым эфиопиялық халқының тек 13,6%-ына дейін төмендеген. 1994 жылғы мемлекеттік санақ бойынша протестант христиандары халықтың 10%-ын құрайды (қазіргі таңда шамамен 7-8 миллион). Әртүрлі шіркеулер мен конфессиялар ұсынған мүшелік және жатақтар туралы мәліметтерге сәйкес, эфиопиялық протестанттар елдің халқының 18,59%-ын құрайды, бұл АҚШ Мемлекеттік департаментінің соңғы деректерімен сәйкес келеді.
Нанымдар
Эфиопия мен Эритреядағы евангелистер күнәлары кешірілу үшін Иса Мәсіхті Құдай және Құтқарушы деп сену арқылы құтқарылатынына сенеді. Олар Әке, Ұл және Киелі Рухқа, яғни Ұш Құдайдың бір мәніне сенеді. Қасиетті Інжілдерді қабылдайтын басқа христиандық топтар сияқты, П’ентаилер де «қайта тууға» (дагем мевелед) сенуде, себебі бұл Иоанн Інжілінде көп рет жазылған және Киелі Рухта және суда шомылу арқылы көрінеді. Тілдерде сөйлеу – «Мәсіхті қабылдаудың» бір белгісі, бірақ жалғыз белгі емес, сонымен қатар жаңа өмір салты мен әлеуметтік мінез-құлықты қамтиды. Эфиопия мен Эритреядағы евангелистік протестанттық тармақтардың көпшілігінде бір-екі теологиялық айырмашылық немесе Інжілді түсіндірудегі әртүрлі көзқарас болғанымен, төрт негізгі тармақ қайта туған христиандардың ортақ сенімдерін ұстанады. Төрт негізгі конфессия пасторларды (мегаби) алмастырады және шақырылған кезде уағыздаушыларға басқа шіркеулерде қызмет етуге рұқсат береді (толық қауымдастық). Төрт негізгі шіркеу және басқалары да түрлі евангелистік әншілермен, мезум (евангелистік музыка немесе әнұран) жазатын адамдармен және хорлармен бөліседі және тыңдайды.
Тарих
Питер Хейлинг Эфиопиядағы алғашқы протестант миссионері болды және ол P'ent'ay немесе Wenigēlawī қозғалысының негізін қалаушы саналады. Эфиопиялық және Эритреялық протестанттар өз христиандығының қазіргі православиелік Тевахедо шіркеулерінің реформасы екенін, сонымен қатар оны бастапқы эфиопиялық христиандыққа қайтару екенін айтады. Олардың пікірінше, 960 жылдардан кейін, Гудит патшайымның тұсында шіркеудің мүлкі мен кітаптарының көп бөлігі жойылған және өртеліп, эфиопиялық православие христиандығы бұтқа табынуға ұшыраған. Олар бұл оқиғалардың нәтижесінде Шығыс православие шіркеулері біртіндеп бұтқа табынуға бет бұрған, қазір тек қана рәсімдерге, әңгімелерге және аңызға толы екенін мәлімдейді. P'ent'ay христиандары қазіргі эфиопиялық және эритреялық православие шіркеулерінің «әлемдік ілімдерін», православиелік жамағаттың көпшілігінің Киелі кітаптың нұсқауларына сәйкес өмір сүре алмауын және ауылдық дін қызметкерлері қолданатын deuterocanonical кітаптарды, православиелік Тевахедо ілімінің негізінен синкретизацияланғанының дәлелі ретінде келтіреді. P'ent'ay христиандары 1960 жылдарға дейінгі эфиопиялық православие христиандығының тарихын өз тарихы ретінде пайдаланады, бірақ тарихи байланыстылығы жоқ. Американдық және еуропалық миссионерлер 20 ғасырдың басында Судан ішкі миссиясы (SIM) арқылы меннониттер мен пятидесятниктер шіркеулерімен бірге протестантизмді таратты. Эфиопияның Италиямен соғысы кезінде қысқа ғана уақытқа тоқтатылғаннан кейін SIM қозғалысын жалғастырғанда, миссионерлер алғашқы миссияларының нәтижелеріне таң қалды. Протестант христиандары әлі де ауылдық аймақтарда қуғын-сүргінге ұшырап, «Шейіттердің дауысынан» көмек алып жүр; алайда, елдің қалалық аймақтарында эфиопиялық православиеліктер, мұсылмандар және өсіп келе жатқан P'ent'ay христиандары арасындағы төзімділік артып келеді. АҚШ Мемлекеттік департаментінің мәліметтеріне сәйкес, эфиопиялық православиелік Тевахедоның үстемдігі мен мұсылман халқының өсуіне байланысты P'ent'ay христиандарының саны шамамен 16,15 миллионды (жалпы халықтың 19 пайызын) құрады.
Қатыспаған серіктестермен шатастыру
Кейбір топтарды П'ент'ай деп қате атаулар жаңсақтық тудырды. Бір дауға бірлік пен Ехоба куәгерлері қатысты, оларға басқа протестанттық конфессиялар қатаң қарсылық білдіреді. Эритрея католик шіркеуінің және Эфиопия католик шіркеуінің метрополиялық шіркеулері П'ент'ай (Евангелистік протестанттар) шіркеулері емес, бірақ кейбір православиелік тевахедолықтар оларды П'ент'ай (Евангелистік протестанттар)мен біріктіріп, "өзгеше" деп санап, П'ент'ай терминін қарапайымдықпен пайдаланды. 1980 жылдардағы үкімет тарапынан протестанттарды қудалауды қолдаған мемлекет, кейбір ғалымдардың пікірінше, "көрінбейтін шіркеуді" және жер асты евангелизмін құрды, нәтижесінде қуғын-сүргін кезеңінде осы шіркеулердің мүшелері күрт өсті. 1990 жылдардың басынан бері қуғын-сүргін көбінесе тоқтады, әсіресе қалаларда және қалаларға жақын аудандарда, сонымен қатар евангелистік христиандар мен басқа діни топтар арасындағы төзімділік деңгейі артып келеді. Биліктегі партия Сенім және діни істер жөніндегі басқарманы (Қытайдағы сияқты) лицензиялар беру, адалдық талап ету және христиандық және исламдық институттардың иерархиясына ықпал ету үшін құрды. Бұл бұрынғы мемлекеттік қудалаумен салыстыруға келмейтін болса да, Эфиопиядағы П'ент'ай христиандары мұсылман басым ауылдық аймақтарда жеке тұлғалардың қудалауына әлі де тап болып жатыр. Эфиопияның діни төзімділігімен белгілі болғанына қарамастан, мәдениетке байланысты қабылдау мәселелері және кейбір евангелистік шіркеулердің өсуі де зорлық-зомбылыққа әкелді, әсіресе православиелік емес христиандар мен мұсылмандар дәстүрлі түрде жеңілдік алған православиелік христиандармен тең экономикалық және әлеуметтік мәртебеге қол жеткізуге тырысқанда. Эфиопиядағы христиандардың алдында тұрған жаңа қиындықтарға ислам фундаментализмінен туындаған қозғалыс, көбінесе радикалды исламшыл ұйымдар немесе Сауд Арабиясынан келген ваххабизмнің экстремалды түрін ұстанатын жандар, сондай-ақ олармен байланысты мұсылмандық үкіметтік емес ұйымдар мен жобалар кіреді. Эритреяда протестант христиандарына қарсы азаптаулар қолданылады, 2000-нан астам христиан тұтқындалды (2006). АҚШ Мемлекеттік департаменті діни бостандықты бұзуына байланысты осы елді ерекше назар қажет ететін ел деп атады. Барнаба қорының мәліметінше, 2010 жылдың сәуір айында 28 жастағы студент Библиялық сабаққа қатысқандығы үшін тұтқындалғаннан кейін 2 жыл бойы металл контейнерде ұсталғаннан кейін қайтыс болды.
Әндер
Музыка, дәлірек айтқанда "әндер" немесе "салдырлар" (амхари тілінде – Эфиопияның ресми тілі, сондай-ақ басқа эфиопиялық және эритрея тілдерінде "Мезмур" деп аталады) П'ента́й/Евангелистік христиандардың уағыздауында және күнделікті өмірінде маңызды рөл атқарады. Музыканың Құдайға ғана арналуы керек деген сеніммен, эфиопиялық мезумның этникалық немесе мәдени шекаралары жоқ, сондай-ақ қолданылатын стиль мен аспаптарға да шектеу қойылмайды. Дегенмен, американдық евангелистердің ықпалы коммерцияландыру мен жанрлардың араласуына (кросс-оверлерге) әкелді. CD, кассета және DVD сату қазір Эфиопияның дамып келе жатқан сирек салаларының бірі болып табылады.
П'ент'эй музыкасының тарихы
Кейбір ескі буын әншілерінің кассета шығаруға қаржысы жетпесе де, жергілікті шіркеулерде ән айту арқылы эфиопия музыкасына әртүрлі әсер етті. Алғашқы әншілердің қатарында Аддису Ворку, Леггессе Уотро және «Мисрах Димтс» радиосында ән айтқан Арайя отбасы бар. Мекане Иесус шіркеуі швед тілінен ән жинақтарын аудару және Эфиопия Православтық Тевахедо шіркеуінен бейімдеу бойынша бастама көтерді. 1970 жылдардың басында Месерете Кристос шіркеуінің хоры құрылды. «Мулу Вонгел» шіркеуінің «Цион» хорынан бірқатар адамдар жаңадан құрылған хорға қосылып, Месерете Кристос эфиопия тілдерінде әндерді дамытуды жалғастырды. Осы жылдары «Бетел» әншілері сияқты басқа да топтар эфиопиялық евангелиялық әндерді жазды.
Ерте келгендер
Алғашқылардың бірі Мүлү Вонгел және Месерете Христос хорлары болды, қазір олардың әрқайсысы Choir E және F деңгейіне жетіп, 8, 9 альбомнан шығарды. Басқа филиал қалалардағы кейбір шіркеулер хорларға бір әріппен атау қоюды тоқтатты да, олардың орнына есімдер қолдана бастады. 1970-ші жылдары Мекане Иесус шіркеуінің хоры, Мүлү Венгел шіркеуінің хоры, Месерете Христос шіркеуінің (МКК) хоры да келді. Осы және басқа да шіркеулерде жеке вокал орындаушылары тез дамыды. Аддису Ворку, Дереже Кебеде, Тамрат Валба, Тесфае Габиссо, Иерусалим Тешоме, Тамерат Хейле, Тадесе Эшете, Гизачев Ворку, Аталай Алем және Шевай Дамте осы ерте басталган тізімді толықтырады.
Қазіргі заманғы
XX ғасырдың соңындағы әншілердің қатарына Қале Хийвет шіркеуінің Калькидан Тилахуны (Лили), Ахава евангелиелік әншілер тобы, Муллу Вонгэл шіркеуінің Дагмави Тилахуны (Даги) және Ассамблеялар шіркеуінің Элиас Абебе кіреді. Басқалары – Автару Кебеде, София Шибабау, Месфин Гуту, Михирет Итефа, Леалем Тилахун (Лали), Гезахегн Мусе, Азеб Хайлу және тағы да көптеген әншілер. Пасторлық қызметпен айналысатын әншілер де бар, олардың ішінде Давит Молалинь, Касхаун Лемма және Йоханнес Гирма бар. Оромо тілінде ән салатын Кабаа Фидоо, Аббабаа Тамезген, Ийооб Яадаатаа, Баачаа Баянаа, Магарсаа Баққаллаа, Дастаа Инсармуу, Билисее Каррасаа және тағы басқалар Оңтүстік-Батыс Эфиопиядағы евангелиелік шіркеулерге қызмет еткен. Тигринья тілінде Йонас Хайле, Михрет Гебретатиос, Селам Хагос, Рут Мекурия, Йемане Хабте және Адханом Теклемариам сияқты әншілер, сондай-ақ Йонатан мен Сосуна дуеті бар. Жаңа стильдерді ұсынатын жас орындаушылардың бірі – Беркли музыкалық колледжінде білім алған Давит "Дэнни" Вольде. Fikru Aligaz және Bethel Music Ministry арқасында классикалық және аспаптық евангелиелік әндер де кеңінен дамыды. Сонымен қатар, 1998 жылдан бері Фикру Алигаз Bethel мадақтау және ғибадат хорымен бірге жергілікті христиан және христиан емес қауым мүшелеріне үн жеткізу үшін жылына екі рет үш күндік мадақтау және ғибадат қызметін өткізіп келеді. Aster & Endalkachewu немесе Geta Yawkal & Berektawit сияқты дуэттер әртараптылықты арттырады. Бұрынғы әлемдік әншілер, мысалы, Хирут Бекеле, Соломон Дисаса және Мулукен, дінге қайта оралып, жаңадан туғаннан кейін евангелиелік әндер жазды. П'ент'ай шіркеуінде Кристиан Гирма (қазір Денвер, Колорадода тұрады), Эбенизер Гирма, Энку Гирма, Натанаэль Бефикаду, Бирук Бедру, Даниэль Эвенету, Берекет Тесфае, Самсон Тамрат, Ябетс Тесема, Амеха Меконен, Эндалкачев Хауаз, Эстифанос Менгисту және көптеген музыка композиторлары қызмет етеді. Цифрлық музыка композициясы қолданылады және Эфиопияда CMM, TDS, COMNS, Sami, Nati, Langanoo, Begena, Kinnei, Albastor, Shalom, Exodus және Bethlehem сияқты жиырмадан астам христиандық музыка студиясы бар. Сонымен қатар, Волайта, Хадия Камбата, Сидама және Оңтүстік аймақтарында евангелиелік әншілер ән салады.
Қазіргі заманғы музыкадағы даулар
Эфиопияның Елияс Мелка сияқты ең танымал музыканттары евангелистік шіркеулерде ойнағаннан кейін дінсіз музыкаға көшкен. Кейбір қазіргі әншілер американдық евангелистік әртістерді еліктейді, тіпті дәстүрлі эфиопиялық евангелизмнің шынайы бейнесі емес, басқа да өмір салтын да қабылдағандары айтылады. Жергілікті шіркеу хорларының дәстүрі белгілі бір деңгейде жеке әншілермен ығыстырылды, олар өмір салтымен көбінесе дінсіз эстрада жұлдыздарына ұқсап, даулы түрде атаққа ие болды.