Кіріспе
Гесу шіркеуі (, ˈkjɛːza del dʒeˈzu) – Иса қоғамының (иезуиттердің) аналық шіркеуі, католик діни ордені. Ресми түрде Чиеса дель Сантиссимо Номе ди Гесу деп аталатын оның фасады – "барроко стилін сәулетке енгізген тұңғыш нағыз барокколық фасады". Бұл шіркеу бүкіл әлемдегі көптеген иезуит шіркеулеріне үлгі болды, әсіресе Орталық Еуропада және кейін португалдық колонияларда. Оның негізгі зал, айқас және бүйірлік капеллалардағы суреттері Италия мен Еуропадағы иезуит шіркеулері үшін, сондай-ақ басқа да ордендер үшін үлгі болып табысқан. Гесу шіркеуі Римдегі Иса алаңында орналасқан. 1551 жылы Иса қоғамын негіздеуші Әулие Игнатий Лойола алғашқы жобасын жасаған, протестанттық реформация және одан кейінгі католик контрреформация кезеңінде салынған Гесу, 1773 жылы орден таратылғанға дейін Иса қоғамының Бас басшысының резиденциясы болды. Шіркеу кейіннен иезуиттерге қайтарылғаннан кейін, іргелес сарай қазір Григориан университетінде діни қызметке дайындықтан өтетін әлемнің түкпір-түкпірінен келген иезуит ғалымдарының жатақханасы болып табылады.
Тарих
Микеланджело испандық кардинал Бартоломео де ла Кюеваның өтініші бойынша, ықыласпен, шіркеудің дизайнын тегін жасауға келіскенімен, бұл жобаны Иса қоғамын құруға рұқсат берген Папа Павел III-нің немересі, кардинал Алессандро Фарнезе қаржыландырды. Құрылысқа тікелей қатысқан бас сәулетшілер – Фарнезе әулетінің сәулетшісі Джакомо Бароцци да Виньола және Джакомо делла Порта болды. Шіркеу бұрынғы Санта-Мария-делла-Страда шіркеуі орналасқан жерде салынды, онда Әйя Игнатий Лойола бір кезде Киелі Марияның бейнесі алдында дұға жасаған екен. Қазір зергерлік тастармен әшекейленген бұл бейне шіркеудің сол жағындағы Игнатий капелласында сақталған. Ғимараттың құрылысы Виньоланың жобасы бойынша 1568 жылдың 26 маусымында басталды. Виньолаға 1571 жылы оның орнына келген иезуит Джованни Тристано көмектесті. 1575 жылы Тристано қайтыс болғаннан кейін, оның орнын иезуит сәулетшісі Джованни де Розис иеледі. Джакомо делла Порта крест қабаттарының, күмбездің және апсиданың құрылысына қатысты. Делла Портаның Виньоланың қасбет дизайнын өңдеуі сәулет тарихшыларына Виньоланың үш қабаттан тұратын тепе-теңдік композициясы мен Делла Портаның күшті тік элементтерімен байланысты динамикалық біріктірілген кернеуін мұқият салыстыруға мүмкіндік берді. Виньоланың қабылданбаған дизайны 1573 жылғы гравюрада сақталған. Бұл шіркеудің дизайны жиырмасыншы ғасырға дейін сақталған иезуит шіркеулері үшін үлгі болды, оның инновацияларын атау қажет. Католик шіркеуінің эстетикасына Трент соборының үлкен әсері болды. Собордың өзі шіркеу сәулеті туралы көп айтпаса да, қарапайымдылыққа шақыруы Чарльз Борромеоға шіркеу құрылысын реформалауға түрткі болды. Оның жазбаларына назар аударылғанын Гессу шіркеуінде көруге болады. Кіреберіс жоқ, келуші бірден шіркеудің негізгі бөлігіне, дәліздері жоқ жалғыз кемеге кіреді, осылайша қауым жиналып, назар бас алтарьға шоғырланады. Дәліздердің орнына аркалы ашылған жерлердің артында бір-бірімен байланысқан бірдей капеллалар қатарласып орналасқан, кіреберістері әсем балюстрадалармен және есіктермен бақыланады. Трансепттер олардың соңғы қабырғаларындағы алтарьларды ерекшелендіретін қысқа бөліктерге дейін қысқартылған. Жоспар жоғары Ренессанстың орталық жоспарлауын біріктіреді, бұл күмбездің үлкен көлемімен және кесілісетін жерлердегі көрнекті тіреулермен көрінеді, сонымен қатар францискандықтар мен доминикандықтар XIII ғасырдан бері пайдаланған уағыздық шіркеулерге тән кеңейтілген кеме де бар. Иезуиттер шіркеудің акустикасына үлкен мән берді, олар адалдардың уағыз сөздерін анық естуін қалады. Сондықтан шіркеу бір кемелі және кемедегі күмбезбен, трансепт қиылысында салынды. Барлық жерде көп түсті мәрмәрмен қапталған қабырғалар алтынмен әшекейленген, фрескамен боялған цилиндрлі төбелер төбеге әсемдік сыйлайды, ал ақ штукатурка мен мәрмәрден жасалған мүсіндер құрылымдық шеңберден шығып тұрады. Гессу шіркеуінің мысалы дәстүрлі дәліздері бар базиликалық шіркеулерді жойған жоқ, бірақ оның үлгісінен кейін барокколық шіркеулердің еден жоспарларындағы тәжірибелер, сопақ немесе грек кресі түріндегі жоспарлар көбінесе кішкентай шіркеулер мен капеллалармен шектелді. Шіркеуді 1584 жылдың 25 қарашасында Папа Григорий XIII-нің өкілі, кардинал Джулио Антонио Санторио киеледі.
Қалқа
Шіркеудің қасбеті кейіннен Джакомо Делла Портамен өзгертілді. Біз екі негізгі бөлімді көреміз, олар пилястралар мен бағаналардың капительдерінде акант жапырақтарымен әсемделген. Төменгі бөлім алты жұп пилястралармен бөлінген (негізгі есіктің екі жағында бағаналар мен пилястралардың араласуымен). Бас есік төменгі бейнелеумен, Папаның гербімен және осы шіркеуді Рим халқымен тығыз байланыстыратын SPQR инициалы бар қалқанмен безендірілген. Бас есіктің үстінде қисық сызықты тимпан және одан жоғары, Христограмманы және періште бейнелейтін IHS әріптері бар үлкен медальон орналасқан. IHS әріптері – бұл Иса есімінің грекше жазылуының алғашқы үш әріпінің латынша нұсқасы, христиан дінінің орталық тұлғасын және иезуиттердің ресми атын – Иса қоғамын көрсетеді. Қалған екі есіктің үшбұрышты фронтондары бар, ал бірінші қабаттың жоғарғы бөлігінде әрбір есіктің бойында екі мүсін орнатылған. Қасбеттің оң жағында Әйіпті Франциск Ксавьердің мүсіні тұр, сол аяғы адам денесінің үстінде. Екінші жағында – Игнатий Лойоланың мүсіні. Жоғарғы бөлім төрт жұп пилястралармен бөлінген және мүсіндерден бос. Жоғарғы және төменгі бөліктер екі жағынан волюталармен біріктірілген.
Ішкі безендіру
Алғашқы бас құрбандық үстелінің дизайнын Джакомо делла Порта жасаған деп саналады. Ол 19 ғасырдағы жөндеу жұмыстары кезінде алынып тасталды, ал оның киелі табанағы кейіннен архиепископ Патрик Лихи өзінің жаңа соборына сатып алды, онда ол бірнеше ұсақ өзгерістерден кейін орнатылды. Қазіргі бас құрбандық үстелі Антонио Сарти (1797–1880) жобалаған, ол 19 ғасырдың ортасында салынды. Ол неоклассикалық фронтон астындағы төрт бағанамен ерекшеленеді. Сарти апсиданы мәрмәрмен қаптады және киелі табанақтың суретін жасады. IHS нұрының айналасындағы періштелерді Ринальдо Ринальди (1793–1873) мүсіндеді. Нұрдың екі жағында тізе бүгіп отырған екі періште Франческо Беналья мен Филиппо Гначкаринидің (1804–1875) еңбегі. Исаның сүндеттелуін бейнелейтін алтарь суретін Алессандро Капальти (1810–1868) салған. Апсида төбесінде Бачиччаның (Джованни Баттиста Голли) «Мистикалық қошқардың даңқы» картинасы ілулі тұр. Ішкі безендірудің ең көрнекті ерекшелігі – Джованни Баттиста Голлидің (1678–1679) «Иса есімінің ұлы жеңісі» фрескасы. Гаули сондай-ақ фонарь мен салғыштар, орталық күмбез, терезелер мен трансепт төбелерін қоса алғанда, күмбезді фрескамен безендірді. Кеменің оң жағындағы бірінші шіркеу – Cappella di Sant'Andrea, себебі бұл жердегі бұрынғы шіркеу иезуит шіркеуіне орын беру үшін бұзылуға тиіс болды және ол Әулие Андрейге арналған. Суреттердің барлығын флоренциялық Агостино Чампелли аяқтады. Аркадағы фрескалар ер қасиеттілер Панкрацио, Цельсо, Вито және Агапитоны бейнелейді, ал пилястраларда әйел қасиеттілер – Кристина, Маргарита, Анастасия, Цецилия, Люси және Агата бейнеленген. Төбесінде Марқұмның даңқы бейнеленген, оның айналасында Марқұм қасиеттілер Климент, Игнатий Антиохиялық, Киприан және Поликарптар орналасқан. Лунеттерде Әулие Агнес пен Люси дауылға қарсы тұрғанда және Әулие Степан мен диакон Әулие Лоуренс бейнеленген. Алтарьда Әулие Андрейдің шейіт болуы бейнеленген. Оң жақтағы екінші шіркеу – Cappella della Passione, онда ғазап шегу көріністерін бейнелейтін фрескалар бар: Гетсиманидегі Иса, Яһуданың сүйеуі және пилястралардағы алты кенеп: бағанадағы Мәсіх, күзетшілер алдындағы Мәсіх, Ирод алдындағы Мәсіх, Ecce Homo, Голгофаға шығу және айқышқа шегелену. Баласымен бірге Мадонна мен сәтті иезуиттердің алтарь суреті Сципионе Пулзоне жасаған түпнұсқа алтарь суретінің орнына қойылды. Суреттер бағдарламасы Джузеппе Валерианоға қарыз және Гаспар Челио салған. Алтарьда 18 ғасырғы иезуит қасиеттісі Джузеппе Пигнателлидің сүйектері бар қола урнасы бар, ол 1954 жылы Пий XII қанонизациялады. Қабырғадағы медальдар Иса қоғамының 21-ші және 28-ші генерал-останайлары П. Ян Рутхан (1785–1853) және П. Педро Аррупе (1907–1991) есімдерін еске алады. Оң жақтағы үшінші шіркеу – Cappella degli Angeli, оның төбесінде Мәриямның тажына отырғызылуының фрескасы және Федерико Зуккаридің Үштікке табынатын періштелердің алтарь суреті бар. Ол сондай-ақ қабырғаларда «Бұзылған періштелердің жеңілуі» және «Пұргаторийден жандарды азат ететін періштелер» суреттерін салған. Басқа фрескаларда Көк, Тозақ және Тазалау орны бейнеленген. Пилястралардың нишаларындағы бұрыштарды Силла Лонги мен Фламинио Вакка аяқтады. Оң жақтағы трансепттегі үлкен Сант-Франциск-Ксавьер шіркеуі Пьетро да Кортонаның жобасымен салынған, бастапқыда кардинал Джованни Франческо Негрони тапсырған. Полихромды мәрмәрлердің ішінде періштелер көкке көтерілген Франциск Ксавьер бейнеленген. Алтарьда Карло Мараттаның «Шанчуань аралындағы Франциск Ксавье өлімі» суреті бар. Аркалар әулие өмірінен алынған көріністермен безендірілген, соның ішінде ортада әулие Апофеозы, Крестке шегелену, теңізде жоғалған әулие және сол жақта Джованни Андреа Карлоне салған үнді принцессасының шомылдыру рәсімі. Күміс реликвиарда әулиенің оң қолының бір бөлігі сақталған (ол арқылы ол 300 000 адамды шомылдыру рәсімінен өткізді), оның қалған сүйектері Гоадағы иезуит шіркеуінде жерленген. Кеме сотының соңғы шетіндегі бас құрбандық үстелінің оң жағында орналасқан Сакро Куор (Исаның қасиетті жүрегі) шіркеуі орналасқан. Сахна оң жақта. Пресвитерияда кардинал Роберт Белларминнің Бернинидің бюсі орналасқан. Мүсінші күнделікті шіркеуде дұға еткен. Сол жақтағы бірінші шіркеу, бастапқыда елшілерге арналған, қазір Каппелла ди Сан Франческо Борджиа, бұрынғы испан герцогы Гандия, иезуит орденіне кіру үшін өзінің атағынан бас тартты және оның үшінші «Preposito generale» болды. Алтарьда Поццоның «Дұғадағы Әулие Франческо Борджиа» суреті және Гальярдидің еңбектерімен қоршалған. Төбе фрескалары (Пентекост) және лунеттерде (сол жақта Әулие Петрдің шейіт болуы, екі жақта Иман және Үміт, оң жақта Әулие Павелдің шейіт болуы) Николо Чирчиньянидің (Il Pomarancio) еңбектері. Пьер Франческо Мола қабырғаларды суреттеді, сол жақта Әулие Петр түрмеде Процессо мен Мартиниано қасиеттілерін шомылдырды, оң жақта Әулие Павелдің дінге келуі. Маркези Ферраридің төрт ескерткіші бар. Сол жақтағы екінші шіркеу Тууға арналған және Cappella della Sacra Famiglia деп аталады, ол Барберини отбасы үшін жұмыс істеген кардинал Черри тапсырыс берген. Туудың алтарь суреті Чирчиньяни салған. Төбеде Мәсіхтің тууына арналған Көк мерекесі, қондырмаларда Давид, Ишая, Захария және Барух, сол жақтағы лунетте Шопандарға хабарлау, ал сол жақта Нәрестелердің қырғыны бейнеленген. Сондай-ақ, Исаны ғибадатханаға ұсыну және патшалардың табынуына арналған фрескалар бар. Төрт аллегориялық мүсін Ынтымақтылықты, Ақылдылықты оң жақта, ал Батылдықты және Әділеттілікті бейнелейді. Сол жақтағы үшінші шіркеу – Cappella della Santissima Trinità, бастапқыда діни меценат Пирро Таро тапсырыс берген, ол бас алтарь суретінің авторы Франческо Бассано кіші болғандықтан осылай аталды. Фрескалардың көп бөлігі үш суретші мен көмекшілерімен 1588–1589 жылдары аяқталды; нақты авторлығы белгісіз, бірақ шығармашылық, періштелер және кейбір фрескалардың дизайны флоренциялық иезуит суретшісі Джованни Баттиста Фиаммериге тиесілі деп айтылады. Оң қабырғадағы Христианның шомылдырылуы суреті көмекшілермен бірге салынды. Сол қабырғадағы Трансфигурация және оң жақтағы овалдағы үш періштемен бірге Ибраһимды суреттеуі Дуранте Альберти салған. Сол овалдағы Құдай Әке періштелер хорының артында және қондырмалардағы Құдайдың атрибуттарымен періштелерді Вентура Салимбени аяқтады. Алтарьдағы реликвиар поляк иезуиті Әулие Андрей Боболаның оң қолының бөлігін сақтайды, ол 1657 жылы шейіт болды және 1938 жылы Пий XI қанонизациялады. Иезуит шіркеуінде оның қалған сүйектері жерленген. Сол жақтағы трансепттегі әсерлі және сәнді Әулие Игнатий шіркеуі – шіркеудің шедеврлерінің бірі, Андреа Поццо 1696–1700 жылдары аралығында жобалаған. Поццоның алтарында Жерді бейнелейтін лазурит үстіндегі Үштік бейнеленген, бірақ ол әдеттегі мәрмәр емес, лазуритпен әшекейленген цемент. Төрт лазуритпен қапталған бағаналар Пьер Легроның әулие статуясын қоршайды. Бұл көшірме, мүмкін Антонио Канова студиясында жұмыс істеген Адамо Тадолини салған. Пий VI түпнұсқа күміс статуяны Толтентино шарты бойынша Наполеонға соғыс өтемақысын төлеу үшін балқытқан. Бастапқыда жобаны Джакомо делла Порта, содан кейін Кортона жасаған, бірақ ақырында Поццо алтарьды жобалау бойынша қоғамдық сайысты жеңіп алды. Поццоға жатқызылатын «Әулие Иса есімінің монограммасын аспаннан келген қайта тірілген Христианнан алады» атты сурет бар. Әулие Игнатийдің саркофагы Алгарди жасаған қола саркофаг, ол әулиенің денесін сақтайды, төменде екі топ мүсін бар, онда Дің оң жақта Лютер, Кальвин және Цвинглидің кітаптарын жыртып алатын ересімен жеңіп отыр, ал Иман сол жақтағы Жан Баптист Теодоның жасаған бейнесімен зұлымдыққа қарсы жеңіске жетеді.
Ықпал
Гесу шіркеуі – Мюнхендегі Киелі Михаил шіркеуі (1583–1597), Ниасвиждегі Корпус Кристи шіркеуі (1587–1593), Краковтағы Киелі Петр мен Пауыл шіркеуі (1597–1619), Кордова (Аргентина) соборы (1582–1787), сондай-ақ Буэнос-Айрестегі Лойланың Киелі Игнатий шіркеуі (1710–1722), Тбилисидегі Киелі Петр мен Пауыл шіркеуі (1870–1877) және Филадельфиядағы Гесу шіркеуі (1879–1888) сияқты әлем бойынша Иезуиттер қоғамының көптеген шіркеулері үшін үлгі болды. Римдегі Гесу шіркеуінің атын көптеген приходтар да бөліседі.