Фонсека шығанағы: Тарихы мен географиясы

Кіріспе

Тынық мұхитындағы Сальвадор, Гондурас және Никарагуа жағалауларында орналасқан Фонсека шығанағы (lang es; ˈɡol. fo ðe fonˈse. ka) – Тынық мұхитының бір бөлігі. Орталық Америкадағы бұл шығанақ Сальвадор, Гондурас және Никарагуа елдерімен шектеседі.

Тарих

1522 жылы Гил Гонсалес де Авила Фонсека шығанағын еуропалықтарға ашты және оны Колумбтың қатал жауы, өзінің демеушісі, архиепископ Хуан Фонсеканың құрметіне атады. 1849 жылы Э. Г. Скьер АҚШ үшін Кариб теңізінен Мексика шығанағына дейін Гондурас арқылы канал салу туралы келісім жасасты. Орталық Америкадағы британдық қолбасшы Фредерик Чатфилд Гондурастағы американдықтардың болуы британдық Москит жағалауын тұрақсыздандырады деп қорқып, өзінің флотын шығанақтың кіреберісіндегі Эль-Тигр аралын басып алуға жіберді. Бірақ көп ұзамай Скьер британдықтардың кетуін талап етті, себебі ол бұл басып алуды болжаған және аралдың уақытша АҚШ-қа берілуі туралы келісімге келген болатын. Чатфилд бұл талапқа мойынсұнуға мәжбүр болды. Шығанақ жағасында орналасқан Гондурас, Сальвадор және Никарагуа секілді үш ел шығанаққа және оның аралдарына қатысты ұзаққа созылған дауға тартысты. 1917 жылы Орталық Америка соты Фонсека ісі деп белгіленген сот процесінде шешім шығарды. Бұл дау Сальвадор мен Никарагуа арасындағы келіспеушіліктен туындады. Никарагуа Брайан-Шаморро шартына қол қойды, ол АҚШ-қа теңіз базасын құру үшін шығанақтың бір бөлігін беруді көздейді. Сальвадор бұл шығанақтағы ортақ меншік құқығын бұзады деп мәлімдеді. Сот Сальвадордың пайдасына шешім шығарды, бірақ АҚШ бұл шешімді елемеуге бейімділік танытты. Шығанаққа байланысты халықаралық шиеленіс мәселесі 1989 жылдан бастап БҰҰ-ның ОНУКА миссиясы арқылы қарастырылды, онда шығанаққа тікелей сілтеме жасалды. Мысалы, аймақтағы жердің сипаты тұрақты бақылау бекеттерінің тиімділігін шектеуі мүмкін болғандықтан, бақылаушылардың мобильді топтарын құру арқылы ең жақсы нәтижелерге қол жеткізілетіні есептелді. Олар автомобильмен, тікұшақпен және Фонсека шығанағы мен жақын жерлердегі суларда патрульдік қайықтармен және жылдам қайықтармен жүйелі түрде патрульдік бақылау жүргізді. 1992 жылы Халықаралық соттың (ХС) бір бөлімі Құрлық, арал және теңіз шекарасы туралы дауды шешті, оның құрамында шығанаққа қатысты дау да болды. ХС шешімі бойынша, Фонсека шығанағын Сальвадор, Гондурас және Никарагуа бірлесіп басқаруға тиіс болды. Сальвадор Меангуэра және Меангуэрита аралдарын алды, ал Гондурас Эль-Тигр аралын иеленді.

Fonseca Bay was discovered for Europeans in 1522 by Gil González de Ávila, and named by him after his patron, Archbishop Juan Fonseca, the implacable enemy of Columbus. In 1849, E. G. Squier negotiated a treaty for the United States to build a canal across Honduras from the Caribbean Sea to the Gulf. Frederick Chatfield, the British commander in Central America, was afraid the American presence in Honduras would destabilize the British Mosquito Coast, and sent his fleet to occupy El Tigre Island at the entrance to the Gulf. Shortly thereafter, however, Squier demanded the British leave, since he had anticipated the occupation and negotiated the island's temporary cession to the United States. Chatfield could only comply. All three countries—Honduras, El Salvador, and Nicaragua—with coastline along the Gulf have been involved in a lengthy dispute over the rights to the Gulf and the islands located within. In 1917, the Central American Court of Justice ruled in a trial which became known as the Fonseca case. It arose out of a controversy between El Salvador and Nicaragua. The latter had entered the Bryan–Chamorro Treaty which granted a portion of the bay to the United States for the establishment of a naval base. El Salvador argued that this violated its right to common ownership in the bay. The court sided with El Salvador, but the US decided to ignore the decision. International tensions over the Gulf were addressed by the United Nations ONUCA mission, starting in 1989 which included specific reference to the Gulf. For example, because the nature of the terrain in the region would have limited the efficacy of static observation posts, it was judged that the best results would be achieved by establishing mobile teams of observers, who would carry out regular patrols by road, by helicopter and, in the Gulf of Fonseca and nearby waters, by patrol boats and speedboats. In 1992, a chamber of the International Court of Justice (ICJ) decided the Land, Island and Maritime Frontier Dispute, of which the Gulf dispute was a part. The ICJ determined that El Salvador, Honduras, and Nicaragua were to share control of the Gulf of Fonseca. El Salvador was awarded the islands of Meanguera and Meanguerita, while Honduras was awarded El Tigre Island.

Физикалық география

Фонсека шығанағы шамамен аумақты алып жатыр, оның жағалауы созылады, оның ішінде Гондураста, Никарагуада және Сальвадорда бар. Шығанақтағы климат тропикалық және субтропикалық аймақтарға тән, екі ерекше маусым – жаңбырлы және құрғақ. Мамыр мен қараша аралығындағы жаңбырлы маусымда жылдық жауын-шашынның шамамен 80% түседі. Құрғақ маусым желтоқсан мен мамыр аралығында болады және жылдық булану деңгейіне ықпал етеді. Шығанаққа ағып кіретін су азайғандықтан, ағыстар Тынық мұхитынан ішке қарай бағытталады, судың тұздылығы артады және маусымдық құрғақшылық пайда болады. Шығанақтағы температура орташа есеппен ; наурыз және сәуір – ең жылы айлар, ал қараша және желтоқсан – ең суық айлар. Салыстырмалы ылғалдылық орналасқан жерге байланысты 65-86% аралығында өзгереді. Ал елдің ішкі аумағы жартылай тропикалық және салқын, орташа температурасы . Сулы-батпақты жерлер экожүйесінің өсімдіктері мангр түрлерімен басым. Шығанақта анықталған алты мангр түрінің ішінде қызыл мангр (Rhizophora mangle) ең көп тараған, көбінесе су тасқынынан тұрақты су басқан жерлерде өседі. Қара мангр (Avicennia germinans) – екінші ең кең таралған түр және әдетте өзендер маңында, жағалау бойында шөгінділер жиналатын жерлерде кездеседі. Ақ мангр (Laguncularia racemosa) үшінші басым түр, одан кейін ботонцилло (Conocarpus erectus) келеді; екеуі де көбінесе ішкі аймақта өседі және су тасқынына сирек түседі. Әр түрдің басқаларына басымдығы су тасқынының жиілігімен, су сапасымен және тұздылық деңгейімен байланысты. Шығанақтағы судың толқыны күніне орташа есеппен шамасында болады. Су деңгейі төмендеген кезде топырақта крабтар, конхтар және басқа да түрлер мекендейді. Су тасқыны кезінде мангр ормандары балық, креветка және басқа да түрлер үшін қоректену және тіршілік ету ортасы болып табылады, өйткені мангрдың тамыр жүйесі үлкен жыртқыштардан қорғаныс береді. Шығанақтың ішінде және айналасында бірнеше жанартаулар орналасқан.

The Gulf of Fonseca covers an area of about , with a coastline that extends for , of which are in Honduras, in Nicaragua, and in El Salvador. The climate in the Gulf is typical of tropical and subtropical regions, with two distinct seasons, the rainy and the dry. The Gulf receives nearly 80% of its total yearly rainfall of during the rainy season from May to November. The dry season occurs between December and May and contributes to an annual evaporation rate of As a result of less water flowing into the Gulf, the currents tend to flow inward from the Pacific Ocean, and levels of salinity in the estuaries increase, and seasonal drought occurs. Temperatures in the Gulf average between ; March and April are the warmest months and November and December the coolest. Relative humidity varies between 65 and 86% depending on location. In contrast, the interior of the country is semitropical and cooler with an average temperature of
The vegetation of the wetland ecosystem is dominated by species of mangroves. Of the six species of mangrove identified in the Gulf, red mangrove (Rhizophora mangle) is the most common, mostly occupying the areas permanently inundated by the tides. Black mangrove (Avicennia germinans) is the second most pervasive species and is generally found around the rivers where sediments are deposited along the shoreline. White mangrove (Laguncularia racemosa) is the third most dominant, followed by botoncillo (Conocarpus erectus); both are generally found further inland and are inundated by the tide less frequently. The dominance of different species over others correlates with the frequency of floods, water quality, and levels of salinity. The amplitude of tides is on average per day in the Gulf. During low tides, the soils are inhabited by crabs, conch, and other species. During the high tide, the mangrove forests serve as a feeding ground and habitat for fish, shrimp, and other species, as the root structure of mangroves provides a refuge from larger predators. A number of volcanoes lie within and around the gulf.

Танымал мәдениетте

Хорацио Хорнблоуэрдің "Бақытты қайту" ("Жағалауға дайындық") романының оқиғаларының бір бөлігі Фонсека шығанағында өтеді.