Сусанна Сентливр: Англияның сахнасындағы әйел драматургінің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

1669–1723 жылдары өмір сүрген ағылшын актері және жазушысы.

Сусанна Фримен (шамамен 1669 жылы крещение алған) – 1 желтоқсан 1723 жылы қайтыс болған, кәсіби тұрғыда Сусанна Кэрролл ретінде танымал болған, ағылшын ақыны, актриса және "он сегізінші ғасырдың ең табысты әйел драматургы". Centlivre-дің пьесалары "театр менеджерлері оның көптеген замандастарын ұмытқаннан кейін де сахнада қойылды". Театр Корольдік театрындағы (Drury Lane) ұзақ мансабында ол Афра Беннен кейін ағылшын сахнасының екінші әйел актері ретінде танылды.

Өмір

Сентливердің ерте өмірі туралы негізгі мәліметтерді Гилз Джейкоб берген, ол одан тікелей естігенін мәлімдеді. Бұл 1719 жылғы «Поэтикалық тізімде» жарияланды, бірақ оның жас шағы туралы ақпарат аз. Сентливер, мүмкін, 1669 жылдың 20 қарашасында Линкольнширдегі Уэплодта Сусанна Фримен болып шомылдырылды, ол Холбичтен Уильям Фрименнің және оның әйелі, Норфолк графтығының Линн Регис қаласының мырзасы Мархамның қызы Энннің қызы еді. Оның әкесі діннен шыққан және парламенттік болған; нәтижесінде, отбасы қалпына келтіру кезінде қуғынға ұшырады. Оның актерлік өнерге қалай келгені және Лондонға қалай келгені туралы екі әңгіме бар. Романтикалық нұсқасында Сентливерді жол жиегінде жылап отырғанда Кембридж қаласындағы Сент-Джон колледжінің студенті Энтони Хаммонд табады. Оның әдептілігі мен сұлулығына тәнті болған ол оны колледжіне жасырын түрде алып кіреді, онда ол өзінің ағайынды жігіті Джек болып маскиралады. Ол бірнеше ай бойы жасырын өмір сүрді, грамматиканы оқыды және «логика, риторика және этика терминдерінің кейбіреулерін» үйренді, содан кейін «тынышсыздық тудырып», Лондонға баруды шешті. Көбірек сенімді нұсқада ол Стэмфордтағы (Холбичтен шамамен 25 миль қашықтықта) саяхаттап жүретін актерлер труппасына қосылды, онда ол «сол жақ көзінің қабағында кішкентай дөңгелек болғандықтан, оған еркектік сыртқы түрі берген» рөлдерде танымал болды. Сентливердің осындай рөлдердегі шеберлігі көптеген еркектерді, әсіресе мырза Фоксты таң қалдырды, ол он алты жасында Сентливердің бірінші күйеуі болды. Бірақ ол бір жылдан кейін қайтыс болды. Фокс қайтыс болғаннан кейін, Сентливер Кэрролл есімді әскери офицерге үйленді, ол олардың некесінен бір жарым жыл өткен соң дуэльде қайтыс болды. Ол келесі некеге дейін Кэрролл есімін сақтады. Оның жас кезі туралы көп нәрсе болжамға негізделгенімен, өмірбаян жазушылар Сюзаннаның білімі негізінен оқу және әңгімелесу арқылы өздігінен алғанын келіседі. Оның француз драмасын қолдануын қарастыратын болсақ, Сентливердің француз тілін де жақсы білгенін көру қиын емес. Күйеуінің қайтысынан кейін Сентливер уақытының көп бөлігін Лондонда өткізді, онда ол ішінара қаржылық қолдау үшін жазуға кірісті. 1706 жылға қарай Сентливер өзінің атын шығарды; алайда, ол әлі де саяхаттап жүретін актерліктен қаржылық қолдауға тәуелді болды. Ол Натаниел Лидің «Бәсекелес патшайымдар» трагедиясында Александр Македонский рөлін ойнаған кезде, Виндзор сарайының соты үшін Жозеф Сентливердің назарына ілікті. Ол төменгі әлеуметтік топқа жатса да, тек «Анна патшайымының аузындағы [аспаз]» болғандықтан, олар 1707 жылдың 23 сәуірінде үйленді. Олардың некедегі алғашқы жеті жылында олар қайда тұрғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Ақырында, 1712 жылдың соңында немесе 1713 жылдың басында Сентливерлер Букингем сотының Спринг Гарденсқа көшіп, Адмиралтейство кеңсесінен кейін ең жоғары жалға төледі. Ұзақ және сәнді мансабын аяқтағаннан кейін, өлеңдер, хаттар, кітаптар және, ең танымал, пьесалар түрінде жазған Сусанна Сентливер 1723 жылдың 1 желтоқсанында 1719 жылғы ауыр аурудың салдарынан қайтыс болды. «Evening Post», «London Journal», «British Journal» және «Weekly Journal» газеттерінде оның қайтысы туралы қысқаша хабарлар жарияланды. Сентливердің денесі оның қайтысынан үш күн өткен соң Ковент-Гардендегі Сент-Полс шіркеуіне жерленді. Бір жылдан кейін оның күйеуі де солай болды. 1700 жылдың шілдесінде Абель Бойер (басқа жазушылардың арасында) Сентливердің хаттарының екінші жинағын жариялады. Бұл жолы Сентливер хаттарды Астра деген атпен жариялады, бұл псевдонимді бұрын Афра Бен қолданған, бұл қадамды көпшіліктің назарына аудару ниетімен жасаған. Хаттарда Астрея мен Селадон (капитан Уильям Айлофф) арасындағы алмасу ерекше қызығушылық тудырады, өйткені олардың романтикалық ұсыныстары бар. Алайда, өмірбаян жазушылар бұл тек әдеби тәжірибе болғанын келіседі. Біз Сентливердің поэзиясын Джордж Фаркуармен хат алысуында да көреміз, ол кейде Селадон атымен жарияланады. Тағы да, Фаркуар мен Сентливердің арасындағы нақты романтикалық қарым-қатынасты болжау қиын; хаттар көпшіліктің назарына арналған болуы мүмкін. Сентливер 1700 жылдың қыркүйегінде «Риторика туралы» өлеңін «Полумния» деген атпен «Тоғыз муза» жинағына жариялады. Ол Сюзаннаның атымен басылды, ал алғы сөз әйел авторлығын мақтан тұтты. Келесі пьесасы «Джентльменнің дуэлі» 1702 жылдың маусымында қойылды. Өзінің жеке басынан жақсы қабылданып, пьеса ұзақ сахналық өмірді көрмеді. Келесі бес жылдың ішінде Сентливердің жұмысы аз табысқа ие болды. Нәтижесінде, оның келесі екі пьесасы, «Ұрланған мұрагер» (1702 жылдың желтоқсаны) және «Махаббаттың хитролығы» (1703 жылдың маусымы) автордың жынысын жасыруға бағытталған әрекеттермен қойылды. Жақсы қабылданып, Сентливердің осы уақытқа дейінгі барлық пьесалары маусымның қолайсыз уақытында қойылды. «Махаббаттың хитролығы» ғана актерлердің тәжірибесі мен беделі үш түндік көрсетілімге (кейінгі өндірістермен және оның қайтысынан үш жыл өткен соң қайта жаңғыртумен) мүмкіндік берді. Сентливердің келесі комедиясы «Құмар ойыншы» 1705 жылдың ақпанында алғаш рет қойылды. Мұнда ол құмар ойыншыларды реформалау ниетін білдірді. Бұл пьеса Сентливердің осы күнге дейінгі ең табысты пьесасы болды және кейінгі жылдары жиі қайта қойылды. 1705 жылы Сентливер, театрдан қысқа үзіліс жасап, Сара Фиге Эгертонның жинағы үшін мақтау өлеңін жазды. Сентливер келесі пьесасында, «Бассет үстелі» (1705 жылдың қарашасы) құмар ойыншылар тақырыбын жалғастырды. Авторлығы туралы тікелей айтылмаса да, пьесаның эпилогы оны әйелге жатқызады. «Бассет үстелімен» жеткен табысынан кейін Сентливер «Махаббат тәуекелде» пьесасын жазып, 1706 жылы қойды. Сентливер өте табысты кәсіби драматур болды. Сол сияқты танымал драматур Колли Сиббер «Махаббат тәуекелінен» бөліктерді өз пьесасын жазу үшін алғанын айыптады. Алайда, айқын келісімге келгенін көрсете отырып, ол Сентливердің келесі пьесасында, «Платондық ханымда» (1706 жылдың қарашасы) рөлге келісті. Анонимді авторлықтан шаршаған Сентливер «Платондық ханымның» алғы сөзін қоғамның әйел жазушыға деген көзқарасына наразылығын білдіру үшін пайдаланды. Пьеса он үш түн қойылды, сол кезге қарағанда ерекше көрсетім, және келесі маусымда қайта қойылды. Соңғы нәрсе Сентливердің саяси мүддесін көрсетеді, атап айтқанда вигтер мен торилер арасындағы күрес. Содан кейін Сентливер Ньюкасл герцогының қызының жазылуына арналған мақтау өлеңімен айналысты. Бұл қазіргі оқырмандарға қызықсыз көрінуі мүмкін болғанымен, Сентливер демеушілік алу үшін дәстүрлі протоколды сақтады. Келесі комедиясы «Жаңылған махаббатшылар» (1712 жылдың қаңтары) Сентливердің саяси ұстанымында айқын болды. Келесі бес жылдың ішіндегі оның көптеген пьесалары вигтер мен Гановер үйінің дамуымен тікелей байланысты болды. Пьесаның сәттілігі шектеулі болды және ол үш түн ғана қойылды. Театр менеджерлері наразылық тудырудан қорқып, эпилогты тыйым салды. 1713 жылы Букингем сотындағы жаңа үйіне көшкеннен кейін Сентливер екі өлең жазды. Бірінші өлең - Энн Олдфилдтің пьесадағы керемет өнеріне жауап. Екіншісі, «Маскарад» деп аталады, Франциядан келген елші, д’Омон герцогіне арналған. Сентливердің келесі пьесасы «Ғажайып» (1714 жылдың сәуірі) комедиясы болды. Ол пьесаны сол кездегі Кембридж герцогіне арнады. Гановер үйіне адалдық танытудың бұл саяси қадамы тәуекелді болды, бірақ ақырында Сентливер үшін герцог таққа отырғанда, I Георг патша болғанда өтеді. Ол «Әйелдің жағдайы» атты ирониялық автобиографиялық өлеңде қуанышын білдіреді. Бұл екі пьеса Сентливердің театрдың әлеуметтік проблемаларын бейнелеу арқылы одан бұрынғыларға қарағанда оқшауланғанын көрсетеді. ...

The main source of information on Centlivre's early life is Giles Jacob, who claimed he had received an account of it directly from her. This was published in The Poetical Register of 1719, yet it includes little information about her early life. Centlivre was probably baptised Susanna Freeman at Whaplode, Lincolnshire on 20 November 1669, as the daughter of William Freeman of Holbeach and his wife, Anne, the daughter of Mr Marham, a gentleman of Lynn Regis, Norfolk. Her father was a dissenter and a parliamentarian; as a result, the family certainly faced persecution at the Restoration. There are two stories that tell of her transition to acting and eventual arrival in London. The romanticized version has Centlivre found weeping by the roadside by Anthony Hammond, a student at St John's College, Cambridge. Enraptured by her manners and good looks, he smuggled her into his college, where she was disguised as a male cousin, Jack. There she remained hidden for some months studying grammar and acquiring "some of the terms of logic, rhetoric, and ethics" before "attracting too much attention" and deciding to head to London. The more believable scenario has her joining a company of strolling actors in Stamford (about 25 miles from Holbeach), where she gained popularity acting in breeches roles, for which she was suited due to a "small Wen on her left Eye lid, which gave her a Masculine Air." Centlivre's skill in such roles charmed many men, especially Mr Fox, who would soon become Centlivre's first husband when she was sixteen. However, he died less than a year later. Following Fox's death, Centlivre is claimed to have married an army officer named Carroll, who died in a duel a year and a half after their union. She kept the name Carroll until her next marriage. Although much of her early years is speculation, biographers agree that Susanna's knowledge was predominantly self acquired through reading and conversation. Looking at her use of French drama, it is not hard to see that Centlivre also had a sound knowledge of the French language. After her husband's death, Centlivre spent much of her time in London, where she turned to writing partly for financial support. By 1706, Centlivre had made a small name for herself; however, she still relied on financial support from strolling (acting). It was during a performance when she played the role of Alexander the Great in Nathaniel Lee's tragedy The Rival Queens, or the Death of Alexander the Great for the court at Windsor Castle that she caught the eye of Joseph Centlivre. Though he was of a lower social class, a mere "yeoman of the mouth [cook] to Queen Anne," they were married on 23 April 1707. There is no evidence to suggest where they resided for the first seven years of their marriage. Eventually, in late 1712 or early 1713, the Centlivres moved into residence at Buckingham Court, Spring Gardens, paying the highest rent second only to the Admiralty Office. After a long, illustrious career in high literary esteem with writings in the form of poems, letters, books, and, most famously, plays, Susanna Centlivre died on 1 December 1723, from lingering effects of a serious illness contracted in 1719. The Evening Post, London Journal, British Journal, and Weekly Journal had brief notices of her death. Centlivre's body was buried three days after her death in St. Paul's, Covent Garden. A little over a year later, her husband followed. In July 1700, Abel Boyer published a second set of Centlivre's letters (among other writers). This time, Centlivre published the letters under the name of Astrea, a pen name previously used by Aphra Behn, a move that was most likely motivated by a wish for public attention. In the letters, the exchange between Astrea and Celadon (Capt. William Ayloffe) are of particular interest due to their intense romantic suggestions. However, biographers generally agree that this was merely practice for the epistolary fiction form. We also get a glimpse of Centlivre's poetry in her correspondence with George Farquhar, who also sometimes published under the name Celadon. Again, it is hard to suggest a definitive romantic relationship between Farquhar and Centlivre; the letters may have been intended for the public eye. Centlivre continued in September 1700, when she contributed a poem, "Of Rhetorick," under the name Polumnia, to The Nine Muses, an elegiac poetry collection left on the grave of John Dryden. It was published under Susanna's own name, and the prologue made a point of pride out of its female authorship. Her next play, The Beau's Duel, was performed in June 1702. Well received in its own right, the play did not see a lengthy stage life. Over the next five years or so, Centlivre's work was less successful. As a result, her next two plays, The Stolen Heiress (December 1702) and Love's Contrivance (June 1703), were performed under attempts to conceal the sex of the author. Although received well, all of Centlivre's plays up to this point had been performed at inopportune times in the season. It wasn't until Love's Contrivance that the experience and reputation of the cast allowed for a three night run (in addition to some later productions and an eventual revival, three years after her death). Centlivre's next comedy, The Gamester, was first performed in February 1705. Here, she declared her intent to reform gamblers. This play was Centlivre's most successful to date and was frequently revived in later years. In 1705, Centlivre, in a brief moment away from the theatre, wrote a complimentary poem for a collection by Sarah Fyge Egerton. Centlivre continued the gambling theme in her next play entitled The Basset Table, performed in November 1705. Although not explicit regarding its authorship, this play's Epilogue indirectly attributes the play to a woman. Following her success with The Basset Table, Centlivre wrote Love at a Venture and saw it performed in 1706. Centlivre was a highly successful professional playwright. A similarly renowned playwright, Colley Cibber, was accused of borrowing parts of Love at a Venture to write his own play, The Double Gallant. However, in an apparent reconciliation he accepted a part in Centlivre's next play, The Platonick Lady (November 1706). Having grown weary with anonymous authorship, Centlivre used the preface to The Platonick Lady to express her distaste for society's outlook on the female writer. The play ran for thirteen nights, a remarkable run for the time, and was revived the following season. The sequel reflects Centlivre's continuing interest in politics, specifically the battle between Whig and Tory. Once again, Centlivre turned to poetry with a complimentary poem on the recovery of the Duke of Newcastle's daughter. Although this might seem an odd subject to modern readers, Centlivre was merely following conventional protocol in securing patronage. With her next comedy, The Perplex'd Lovers (January 1712), Centlivre became outspoken in her political stance. Most of her plays over the next five years were directly related to the advancement of the Whigs and the House of Hanover. The play's success was limited, and it only ran for three nights. The theatre managers banned the Epilogue for fear of backlash. In 1713, after moving into a new home in Buckingham Court, Centlivre wrote two poems. The first poem is a response to Anne Oldfield's brilliant performance in a play. The second, entitled "The Masquerade," is addressed to the Duke d'Aumont, ambassador from France. Centlivre's next play was The Wonder (April 1714), a comedy. She dedicated the play to the then Duke of Cambridge. This political move of showing loyalty to the House of Hanover was risky, but, in the end, paid off for Centlivre when the Duke ascended the throne as King George I. We can see her gloating in an ironic autobiographical poem, "A Woman's Case." These two plays illustrate how Centlivre was ahead of her time with her exemplification of social problems in the theatre. In 1716, as a response to a Whig leader's illness and subsequent retirement, Centlivre contributed a poem to a small publication entitled State Poems. Her contribution was "Ode to Hygeia". She followed this with a series of poems in response to the political climate of the time. After attacks by satirist Alexander Pope on Centlivre and others, she and co author Nicholas Rowe published her next play, The Cruel Gift (December 1716). It was her first heroic drama (often considered tragedy): the reception was good, and the play was performed seven times that year. In February 1718 Centlivre published A Bold Stroke for a Wife. This comical farce was very successful and is considered by some to be her best play. It is the only play for which Centlivre claims complete originality. (It was not uncommon for dramatists to procure various plot pieces and characters from other works.) Continuing her political works, in 1717 Centlivre directed her attention to Charles XII, a Swedish king threatening to attack England. She published a poem, entitled "An Epistle from a Lady of Great Britain to the King of Sweden, on the intended Invasion," in response to Charles's threats. We have two records of poems to Mr. Rowe (Nicholas) in 1718. The first was written during a visit to her hometown of Holbeach and is entitled "From the Country, To Mr. ROWE in Town. M. DCC. XVIII." The second poem followed Rowe's death and is entitled "A PASTORAL TO THE Honoured Memory of Mr. ROWE." The sincerity in the elegy brought Centlivre positive attention. In 1719, Centlivre became seriously ill. Although the effects of this illness would linger until her death, she continued to write. We find two more published poems in 1720. Both are included in Anthony Hammond's A New Miscellany of Original Poems, Translations, and Imitations. Following this, Centlivre published a poem entitled "A Woman's CASE: in an Epistle to CHARLES JOYE, Esq; Deputy Governor of the South Sea", that traces her political associations and shines some light on her relationship with her husband. She continued to write poetry until her death. Her last play, The Artifice, was produced and published in October 1722.

Саясат

Центливре кейде саяси драматург болған. Ол католиктерге өте қарсы болды, бұл оның кейбір пьесаларына арналған алғы сөздерінен, прологтарынан және эпилогтарынан көрінеді. Бұл әсіресе "Ғажайып" пьесасының басындағы арнауында айқын байқалады, онда ол ұсынылып отырған протестанттық мұрагерлікке деген күшті қолдауын білдірді. Оның көптеген пьесалары партиялық саяси мәселелерден қашқан, тек "Готэм сайлауы" пьесасы ғана ашық саяси мақсатқа ие. Оның кейбір көңілді дау тудырған эпилогтары, мысалы, "Сансақтаған ғашықтар" пьесасының эпилогында, ол беделден шығып қалған соғыс батыры Марлбороны "БІРІ" деп атады, бұл эпилогтар театрда оқылмаған, пьеса мәтінінде ғана жарияланған.

Комедиялар

Centlivre көбінесе испан стиліндегі комедияларымен танымал, олар сюжеті мен рухы жағынан романтикалық, бірақ Реставрация комедияларына қарағанда махаббат пен қызғаныш сезімдерін әлдеқайда көп көрсетеді. Мұндай комедиялар көбінесе бай адамдардан құралған үшбұрыш арасындағы романтикалық интригаларға ден қояды (әдетте, екі жас жігіт бір жас әйелге таласады, біреуі салқынқанды, екіншісі адал). Оларда жиі маскировка, дуэльдер (немесе олар туралы әңгімелер) және эмоция мен күлкілі жағдайларды теңестіретін сценарийлер кездеседі. Оның ең танымал комедияларында еркектермен теңдесе алатын өткір мінезді әйелдер бейнеленген. Әйел драматургтерге қатысты кең таралған жағымсыз көзқарасқа байланысты Centlivre кейде псевдониммен жазған немесе көбірек дау тудыруы мүмкін жайттарды жасырған.

Қайғылы оқиғалар

Оның екі трагикомедиясы, "Ант бұзған күйеуі" және "Ұрланған мұрагер", туралы аз ғана жақсы пікірлер айтылды, алайда оның таза трагедиясы "Жаман сыйлық" біршама жақсы қабылданды. Бұл пьесалардағы кейіпкерлер көлеңкелі, ал сюжеті сенімсіз деп саналды.

Қабылдау және сын

Оның пьесалары көрермендер арасында танымал болды, бірақ Уильям Хазлитт сияқты әдеби сыншылар оларды сыни тұрғысынан бағалады. Сатирик Александр Поуп оның жазбаларын саяси және діни себептермен ұнатпады және олардың халыққа жағыну арқылы ұлы драматургтерге қауіп төндіретінін ойлады. Ол Эдмунд Керлдің католиктерге қарсы "Католик ақыны: немесе протестант Барнабидің қайғылы айласы" атты памфлетіне көмектескен болуы мүмкін деп болжады. Әріптестерінің пікірлеріне қарамастан, оның пьесалары қайтыс болғаннан кейін 150 жылдан астам уақыт бойы сахнада қойылды. Күнделік жазушы Агнес Портер, Генри Фокс Странгуэйстің, 2-ші Илчестер графының балаларына тәрбиеші, 1791 жылы 7 наурызда Хеймаркеттегі Кішкентай театрдың "Бұжық дене" спектаклін көрді, бірақ ол оның "өте нашар орындалғанын" жазды.