Кіріспе

Ағылшын сәулетшісі және драматург сэр Джон Ванбруг (24 қаңтар 1664 (крещение алған) – 26 наурыз 1726) – ағылшын сәулетшісі, драматург және геральдист, ең әйгілісі Бленхайм сарайы мен Говард қамалының авторы ретінде танымал. Ол екі даулы және ашық айтылатын Реставрация комедиясын жазды: «Қайта құлау» (1696) және «Қоздырылған әйел» (1697), олар ұзаққа созылған сахналық сүйіктілерге айналды, бірақ бастапқыда көптеген пікірталас тудырды. 1714 жылы ол рыцарь атағын алды. Ванбру өмірінің көп бөлігінде радикал болды. Жасы келгенде және вигтердің адал жақтасы ретінде ол Джеймс II-ні құлатып, Уильям III-ні таққа отырғызу жоспарына қатысты. Ол француздар тарапынан саяси тұтқын ретінде түрмеге қамалған. Драматург ретінде ол пьесаларының жыныстық ашықтығымен ғана емес, сонымен қатар некедегі әйелдер құқықтарын қорғау туралы идеяларымен де Реставрация және 18 ғасыр қоғамының көптеген бөліктерін ренжітті. Ол екі жағынан да сынға ұшырады және Джереми Коллиердің «Ағылшын сахнасының бұзылуы мен дінсіздігі туралы қысқаша шолуы» атты еңбегіндегі басты нысаналардың бірі болды. Сәулетшілік мансабында ол ағылшын бароккосы деп белгілі болған стильді жасады. Оның сәулеттік жұмыстары ерте саяси белсенділігі мен неке тақырыбындағы пьесалары сияқты батыл және тәуекелді болды, бұл консервативті пікірлерге қарсы келді.

Ерте өмірі және өмірбаяны

Лондон қаласында туып, 24 қаңтарда крещение рәсімінен өткен 1664 жылы, Ванбруг – 19 баланың төртіншісі және ең үлкен аман қалған ұлы, фламанд тегіндес (атынан көрініп тұрғандай, "Ван Бругтан" қысқартылған) және протестанттық дінге адал киім саудагері Гильс Ванбруг пен оның әйелі Элизабеттің ұлы. Элизабет – Томас Баркердің жесірі (Ванбругтың анасы осы некеден жиырма баласының біріншісін, Ванбругтың үлкен жарты әпкесі Элизабетті дүниеге келтірген), және Сэр Дадли Карлтонның қызы, Имбер-корт, Темз Диттон, Суррейде тұрған. Ол Честерде өсті, онда оның отбасы 1665 жылы Лондондағы обаның кең таралуы немесе 1666 жылғы Ұлы өрт салдарынан көшірілді. Архитектура тарихшысы Керри Даунс бұрынғы тарихшылардың төменгі орта тапқа жатқандығы туралы айтқандарын күмәнді көреді және 19 ғасырдағы Джайлс Ванбруг қант пісіруші болған деген пікірдің қате түсіндірілгенін жазады. "Қант пісіруші" сөзі байлықты білдіреді, себебі бұл термин тәттілер жасаушы емес, Барбадостан шикі қантты тазарту зауытының иесіне қатысты. Ванбругтың қарапайым тегі туралы мифті жою үшін Даунс Ванбругтың тегін зерттеуге тырысты, оның төрт ата-бабасының отбасы мен байланыстарын мұқият зерттеді: Ванбруг, Джейкобс немесе Джейкобсон, Карлтон және Крофт, әр әулеттің ерекшеліктерін қорытындылап, Ванбруг төменгі орта таптан емес, 16 және 17 ғасырларда Лондонда қоныстанған англо-фламанд немесе голланд протестант саудагерлерінің, кішігірім сарай қызметкерлерінің және ауылдық ақсүйектердің ұрпағы екенін анықтады. Даунстың туыстық байланыстар туралы зерттеулері Ванбругтың Англияның көптеген ірі саудагер, ақсүйек және ақсүйек отбасыларымен байланысы бар екенін көрсетті. Бұл байланыстар Ванбругтың саяси көзқарастары қалыптасқан протестанттық және кейде радикалды ортаны көрсетеді. Олар оған өзінің барлық салаларында: архитектуралық, салтанатты, драмалық, әскери, саяси және әлеуметтік салаларда рөл атқаратын кең әлеуметтік желі сыйлады. Осы тұрғыдан алғанда, ол кейде Арм колледжіне ерекше немесе білікті емес тағайындалған адам ретінде қарастырылса да, оның заманындағы әлеуметтік күтулерді ескере отырып, оның сол жердегі лауазымдарына деген сенімхаттарының дұрыс екендігі таңқаларлық емес. Оның ата-бабалары, фламанд/голландиялық және ағылшын, қарулы болды, ал олардың гербтері төрт жағдайдың үшеуінде табылған, бұл Ванбругтың ақсүйек тегінен екенін көрсетеді (Антверпен мен Лондондан шыққан Якобсон (анасының әжесі Марияның отбасы), Пётрдың ағасы Филипп Якобсонның зергер және Англия корольдері Джеймс I және Карл I-нің қаржыгері, сондай-ақ Екінші Вирджиния компаниясы мен Шығыс Үндістан компаниясының қаржылық қолдаушысы); Карлтон Имбер-корттан; Крофт Крофт қамалынан). Честердегі үлкен отбасында өскеннен кейін (анасының екінші некесінен 12 бала нәрестелік шақтан аман қалды), Ванбруг 18 жастан 22 жасқа дейінгі жылдарын қалай өткізгені туралы сұрақ ұзақ уақыт жауапсыз қалды, кейде ол Францияда сәулет өнерін оқыды деген негізсіз ұсыныстар айтылды (Ұлттық биография сөздігінде факт ретінде келтірілген). 1681 жылғы жазбаларда "Джон Ванбрук" Гильс Ванбругтың туысы Уильям Мэтьюс үшін жұмыс істегені көрсетілген. Саудагердің ұлы әкесінің ісін жалғастырып, отбасылық байланыстар мен таныстықтарды пайдаланып, бизнесте ұқсас жұмыс іздеуі әдеттегі нәрсе еді. Алайда Роберт Уильямс Times Literary Supplement ("Vanbrugh's Lost Years", 3 қыркүйек 1999) журналында жариялаған мақаласында Ванбруг осы кезеңнің бір бөлігінде Үндістанда болғанын дәлелдеді, Шығыс Үндістан компаниясында, Гуджараттағы Сураттағы сауда бекетінде жұмыс істеді, онда оның ағасы Эдвард Пирс губернатор болып қызмет еткен. Алайда Ванбруг бұл оқиға туралы ешқашан жазбаған. Ғалымдар оның сәулет өнерінің кез келген жобасында үнді сәулет өнерінің ықпалы бар-жоғын анықтауға тырысады. Жас кезінде жақсы таныс болғандығы туралы суретті Ванбругтың 1686 жылдың қаңтар айында өзінің алыс туысы Хантингдон графының жаяу полкінде офицерлік комиссияны қабылдағаны күшейтеді. Комиссиялар командирдің сыйлығы болғандықтан, Ванбругтың офицер ретінде кіруі оның өмірге жаңадан кіріп жатқан жас жігіт үшін маңызды отбасылық желісі болғанын көрсетеді. Тіпті 1686 жылдың тамызында полк Гернси гарнизонына көмекке шақырылған кезде ол осы қызметінен кетіп қалды. Карлайлдың 3-конты (1669-1738) Говард қасапаты. Карлайл әжесінің әжесі, леди Энн Говард, Карлайл графесі, Беркширдің 3-ші графы Девоншир герцогының (1640-1707) бірінші туысы болды. Оның герцогинясы Арран графының әпкесі, Честерфилд графының екінші (1634-1714) қарындасы болды. Оның графесі Арран графының әпкесі еді. Оның ағасы Фердинандо Стэнхоп Арран графшасының әпкесі Леттис Феррерске тұрмысқа шықты. Ванбругтың анасы оның үшінші туысы болды. Ванбругтың кіші әйелдері, Чарльз, депутат, және Филипп, Ньюфаундленд колониясының губернаторы, теңіз командирлері болды. Ванбругтың өзінің бірінші және екінші туыстарының арасында Сэр Хамфри Феррерс (1652-1678), Сэр Герберт Крофт (1652-1720), Сэр Роджер Кейв (1655-1703) және Кейвтың әпкесі, Сэр Орландо Бриджменнің әйелі (1650-1701) болды.

Саяси белсенділік және Бастилия

1686 жылдан бастап Ванбру жасырын жұмыс істеді, Вильгельм Оранскийдың қарулы шабуылына, Джеймс II-нің тақтан түсірілуіне және 1688 жылғы Даңқты революцияға себепкер болды. Осылайша ол өмірінің соңына дейін қолдаған парламенттік демократияның вигтер мүддесімен ерте танысты. Гаагада Вильгельмге хабар жеткізіп келген Ванбру 1688 жылдың қыркүйегінде Каледе тыңшылықпен айыпталды (Даунз бұл айыпты жасалма деп санайды). Ванбру төрт жарым жыл Франция түрмесінде отырды, бірақ жағдайы жақсы болды. 1691 жылы ол Каледен Винсенске өз қаражатымен көшіруді сұрады, онда оның жағдайы нашарлап, Людовик XIV-ке хат жазды, нәтижесінде 1692 жылдың ақпанында Бастилияға ауыстырылды. Бұл оның ісіне қайта қызығушылық тудырып, сол жылдың қарашасында саяси тұтқындармен алмасу арқылы босатылуына әкелді. Ол өмірінің жартысын тұтқында өткізді. Бұл оған француз саяси жүйесіне ұзаққа созылатын жек көрінішті, сонымен қатар француз драматургтары мен архитектурасына қызығушылықты қалдырды. Ванбрудың "The Provoked Wife" комедиясының бір бөлігін Бастилияда жазды деген кең таралған пікір кейінгі естеліктердегі сілтемелерге негізделген және қазіргі ғалымдар оны күмәнмен қарайды (Маккормикке қараңыз). Бастилиядан босатылғаннан кейін ол үш ай Парижде тұруға мәжбүр болды, еркін жүріп-тұра алды, бірақ елден шыға алмады және Англиядағы "масштабы, сәні, байлығы, талғамы және күрделілігімен теңдесі жоқ" архитектураны көруге мүмкіндік алды. 1693 жылдың сәуір айында Англияға оралуға рұқсат алды. 1690 жылдардың ортасында, нақты уақыты белгісіз, ол Лондонға және Лондон сахнасына әскери өмірін алмастырды. Клуб бүгінде 18-ші ғасырдың басындағы мәдени және саяси жағынан белгілі вигтердің бас қосып әңгімелесу орталығы ретінде танымал, оның ішінде көптеген суретшілер мен жазушылар (Уильям Конгрев, Джозеф Аддисон, Годфри Кнеллер) және саясаткерлер (Марлборо герцогы, Чарльз Сеймур, Берлингтон графы, Томас Пельхам Холлс, сэр Роберт Уолпол және Ричард Темпл, Ванбруге Стоудағы бірнеше архитектуралық тапсырыстар берген 1-ші виконт Кобэм) болды. Саяси тұрғыдан Клуб күшті парламентті, шектеулі монархияны, Францияға қарсы тұруды және, ең бастысы, протестанттық мұрагерлікті қолдады. Дегенмен, Кит Кэтс клубтарын көбінесе тамақтану мен әңгімелесу орталығы ретінде көрсетіп, осы беделді кейінгі ұрпаққа жеткізді. Бірақ Даунс клубтың тарихы 1689 жылғы Даңқты революциядан бұрын басталғанын және 1700 жылы, тыныш және вигтік уақытта көпшілікке жарияланғанға дейін оның саяси маңызы зор болғанын айтады. Даунс Вильгельм Оранскийдың қарулы шабуылы мен Даңқты революцияда Кит Кэт тобының рөлін ұсынады. Кит Кэт сэр Роберт Уолполдың ұлы Хорас Уолпол, клубтың құрметті орта жастағы мүшелері, әдетте "ақылды адамдар тобы" деп аталатын, бастапқыда "Британияны құтқарған патриоттар" болған, яғни Даңқты революцияның артындағы белсенді күш болған деседі. Құпия топтар көбінесе жақсы құжатталмайды, сондықтан клуб тарихының осы эскизін дәлелдеу мүмкін емес. Бірақ біз көргендей, жас Ванбру 1688 жылы Вильгельмнің басып кіруіне көмектесетін құпия желіге қатысқан. Егер клубтың тамыры осылай тереңге барып жатса, Ванбру клубқа қосылу арқылы Лондонның "ақылды адамдар тобының" бірі ғана емес, сонымен қатар ескі достарымен және серіктестерімен қайта байланысқан болар. Француз түрмесінде отырған батырға жылы қарсы алу күтілуі мүмкін еді.

Хеймаркет театры

1703 жылы Ванбрух жаңа театр салу үшін жер сатып алып, демеушілерге қол қоюды бастады – Хеймаркеттегі Королева театры. Театрдың жобасын өзі жасады және Ванбрух оны Томас Бетертонмен және оның әріптесі Уильям Конгревпен бірге басқарды. Ол актерлер кооперативінің пайдалануына (төмендегі «Қызыққан әйел» қараңыз) арналған еді және Лондонда нақты театр өнерінің дамуына үлес қосуды көздеді. Театр опера, жонглерлік, пантомима (Джон Рич енгізген), жануарлар көрсетілімдері, көшпенді би ұжымдары және танымал итальяндық әншілер сияқты көңіл көтерудің алуан түрлерінен қауіп көрді. Олар сондай-ақ пайда табуға ниеттенді, ал Ванбрух үмітпен актерлер труппасын сатып алып, өзін жалғыз иесі етті. Енді ол актерлерге жалақы төлеуге және театрды басқаруға міндетті болды – бұл оның тәжірибесі жоқ, қиын іс еді. Ванбрух жобалаған ғимараттың акустикасы нашар деген қамыт пікірлер асыра сілтелген (Милхаусқа қараңыз), бірақ тәжірибелі Конгрев жобадан бас тартуды қалады, ал Ванбрух өзін тым көпке созып, театрды басқарып, бір мезгілде Бленхайм құрылысын қадағалап отырды. Бұл жоба 1705 жылдың маусымынан кейін оны жиі қаладан шығарып отырды. Табиғи түрде, осы жағдайларда Ванбрухтың Хеймаркеттегі Королева театрын басқаруы «шатасудың, тиімсіздіктің, пайдалы мүмкіндіктердің жоғалтылуының және дұрыс емес шешімдердің көптеген белгілерін» көрсетті. Театрды басқаруда қиындыққа тап болған Ванбрух та 1708 жылы бизнесті Оуэн Свиниге сату арқылы өзін құтқарып, көп шығынға батты, бірақ күтілген бағаның көп бөлігін ешқашан ала алмады. Ол театр труппасына өзінің және қарыз ақшасының көп бөлігін салды, бірақ оны ешқашан қайтарып алмады. Замандастары оның актерлерге жалақыны толық және уақтылы төлегенін, дәл сол сияқты құрылысқа жалдаған жұмысшыларға да төлегенін атап өтті; мұндай жауапкершіліктен бас тарту 18 ғасырдың басында Англияда кең таралған еді. Ванбрух өзі өзінен ақша талап ететіндерді ешқашан қуа алмады, ал өмірі бойы оның қаржы жағдайы жақсы емес еді.

Қарулар колледжі

Ванбрудың Қару Колледжиндегі қабылдануы мен мансаптық өсуі әлі де даулы мәселе болып қалуда. 1703 жылдың 21 маусымында Карлайл Геральдының ескірген лауазымы Ванбру үшін қайта жаңартылды. Бұл тағайындаудан кейін 1704 жылдың наурыз айында ол Кларенсу Қару Королі лауазымына көтерілді. 1725 жылы ол бұл лауазымды Нокс Уордқа сатты және достарына «әзілмен алған орынды шын мәнінде сатуға рұқсат алдым» деді. Оның әріптестерінің бұрыс тағайындауға деген наразылығы граф маршалдың орынбасары болған Лорд Карлайлға бағытталуы керек еді, өйткені осы екі тағайындауды да ол ұйымдастырған және олардың қарсылығына ол мойын бұрмады. Дегенмен, Ванбру Колледжде жаулардан гөрі көптеген достар тапты. Мемлекеттік салтанатты шаралардың әсемдігі оның театрлық сезімін қоздырды, оның міндеттері қиын болған жоқ және ол оларды жақсы орындаған сияқты. Заманауи геральдист пен тарихшының пікірінше, тағайындалуы «сәйкес болмаса да», ол «бәлкім, геральдист табарды киген ең көрнекті тұлға» болған. 1706 жылдың мамыр айында Лорд Галифакс және Ванбру – сексен жастағы Гартер Королі сэр Генри Сент-Джорджтің өкілі ретінде – ханзада Георгқа, кейіннен король Георг II болған ханзада Георгқа Гартер орденін табыс ету үшін делегациямен Ханноверге барды. Воан Харт Ванбрудың қару-жарақ және геральдикаға деген қызығушылығы оның сәулет өнерінде қалай көрініс тапқанын және оған мағына бергенін көрсетті.

Неке және қайтыс болу

1719 жылы Йорктегі Сент-Лоуренс шіркеуінде (кейін қайта салынған) Ванбру 26 жастағы Генриетта Мария Ярбургке, Хеслингтон-холлдың қызына үйленді, ол кезде оған 55 жас болған. Жас айырмасына қарамастан, бұл бақытты неке болды және олар екі ұл өрбіткен. Оның пьесаларындағы әуескерлер мен сәулетшілердің өмірінен өзгеше, Ванбрудың жеке өмірінде ешқандай дау-дамай болған жоқ. Ванбру 1726 жылдың 26 наурызында "асмадан" қайтыс болды. Ол 1703 жылы Уайтхолл сарайының қираған орындарынан өзі салған, ал Свифт "қаз пирогы" деп сатиралық түрде сипаттаған шағын қалалық үйінде көз жұмды. Дегенмен, оның некелік өмірінің көп бөлігі Гринвичте (сол кезде Лондонның бөлігі деп есептелмеген) Мейз-Хиллдегі, қазір Ванбру сарайы деп аталатын үйінде өтті – бұл Ванбрудың карьерасының басында салған кішкентай шотланд мұнарасы. Бірінші санаттағы ескерткіш болып табылатын бұл үй бұрын RAF ұлдарының мектебі болған, қазір жеке пәтерлерге бөлінген.

Драматург

Ванбру Лондонға Лондонның жалғыз театр компаниясындағы қамал мен ішкі дау-жанжал кезінде келді, себебі ұзаққа созылған үнемшіл басшылық пен наразы актерлер арасындағы жанжал шегіне жетіп, актерлер жұмыстан шығып кетті. 1696 жылдың қаңтар айында компанияның қалдықтарымен қойылған Колли Сиббердің «Love's Last Shift» комедиясының соңғы көрінісі Ванбрудың сыншыл ойынша, жалғастыруды талап етті, және ол өзінің алғашқы пьесасы болғанымен, оны жазу арқылы дауға араласты. «Кері қайту» атты жаңа пьесасы компанияны құтқарып, үлкен жетістікке ие болды, оның ішінде Колли Сиббердің Лорд Фоппингтон рөлін тағы да керемет орындауымен көрермендерді ынтықтандырды. «Бұл пьеса («Кері қайту»)», - деп жазады Сиббер өзінің автобиографиясында қырық жыл өткен соң, «жаңа және оңай әзіл-қалжың стилімен үлкен табысқа жетті».

Ашуланған әйел

Ванбрудың екінші түпнұсқа комедиясы, «Тәуекелге түскен әйел» бүлікші актерлер труппасының қойылымында көп ұзамай пайда болды. Бұл пьесаның тоны көбінесе фарсқа жақын «Релапс» пьесасынан өзгеше, және бүлікшілердің актерлік шеберлігіне бейімделген. Ванбрудың екінші пьесасын жаңа труппаға ұсынуының себебі бар еді, олар Конгревтің «Махаббатқа құштарлық» пьесасын тұңғыш рет қойып, Лондон кассасындағы жылдардағы ең үлкен табысқа қол жеткізген. Актерлер кооперативі сол дәуірдің белгілі жұлдыздарын біріктірді, ал Ванбру «Тәуекелге түскен әйелді» олардың ерекшелігіне қарай жазды. «Релапс» әуесқойлар мен жаңа актерлерге лайықты болса, ол Томас Бетертон, Элизабет Барри және өркендеп келе жатқан Энн Брейцегирдл сияқты кәсіби актерлерге терең және күрделі кейіпкерлерді сомдауға сенді. «Тәуекелге түскен әйел» комедия болғанымен, зорлық көрген әйел рөлін сомдаған Элизабет Барри трагикалық актриса ретінде және «жанды сезімдерге жеткізу» қабілетімен, яғни көрерменді аяушылыққа және көз жасқа жеткізуімен әйгілі болды. Барри мен жас Брейцегирдл көбінесе трагедиялық/комедиялық кейіпкерлер жұбы ретінде жұмыс істеп, көрермендерге Реставрация пьесаларының әдеттегі трагедиялық/комедиялық тартылысын сыйлады. Ванбру осы схеманы және актрисаларды пайдаланып, бақытсыз некедегі Леди Брутке көрермендердің ықыласын арттырады, тіпті ол өткір жауаптарын да айтады. Леди Брут пен оның қызы Беллинданың (Брейцегирдл) арасындағы жақын әңгімелесуде, және әсіресе сэр Джон Бруттың (Беттертон) қатыгез күйеуінің рөлінде, ол Томас Беттертонның керемет мансабының биігі ретінде мақталып, «Тәуекелге түскен әйел» Реставрация пьесаларының ерекше проблемалық туындысы болып табылады. Пьесаның негізгі идеясы, зорлық-зомбылыққа ұшыраған әйел некесінен кетуді немесе махаббатты іздеуді ойластыруы мүмкін, Реставрация қоғамының бір бөлігін ашуландырды.

Бленхайм сарайы

1704 жылы Марлборо герцогының әскері Дунайдағы Бленхайм ауылында король Людовик XIV әскерін жеңді. Ұлттың алғысынан Марлбороның сыйлығы – сәнді елдік резиденция болды. Герцог өзі де сәулетші ретінде Кит-Кэт Джон Ванброны таңдады. Сарайдың құрылысы 1705 жылы басталды, бірақ Ванбру білікті сәулетші болмағандықтан, ол жобада Николас Хоксмурмен бірлесіп жұмыс істеді. Бленхайм сарайы тек ғана әсем елдік үй емес, сонымен қатар ұлттық ескерткіш ретінде жоспарланды. Осы себепті, Ховард қамалында қолданылған жеңіл барокко стилі соғыс ескерткіші үшін қолайсыз болған. Бұл шын мәнінде сарай емес, қамал немесе бекініс сияқты. Ұлттық ескерткіш ретінде алдымен, ал жайлы отбасылық үй ретінде екінші кезекте жоспарланғандықтан, Ванбру герцогинямен көптеген дауларға түсті, ол сарайды өзінің отбасы үшін ыңғайлы елдік үй ретінде көруді қалады. Мен Ванбру мырзаны оның жосықсыздығын тоқтату үшін онымен болған үнемі дау-жанжалдар арқылы жауым еттім. Сіз өзіңіздің қалағаныңызға қол жеткіздіңіз, ханым, енді мен сізді мазаламауға ант етемін, егер Марлборо герцогы денсаулығына келіп, мені осындай төзімсіз қараудан қорғамаса. Қақпа, оның тік қабырғалары үлкендік иллюзиясын туғызады, сонымен қатар сарай үшін су мұнарасы ретінде де қызмет етеді, осылайша Ванбрудың сыншыларын, мысалы герцогиняны, оның іс жүзінде пайдасыздығы туралы айыптауларын күлдіреді. Сондай-ақ, 20 метрлік биіктіктегі үлкен залдан фрескалармен әсемделген үлкен салонға дейін, бәрі де 134 метрлік (41 метрлік) биіктіктегі Жеңіс бағанасымен, Марлборо әскерлерінің шайқас позицияларына отырғызылған ағаштармен бір осьте салынған. Оңтүстік портиктің үстінде (суретте көрсетілген), бұл массивті және тығыз бағаналар мен тіреулер құрылысы, күннен әдемі қорғану үшін Палладиан стилінде салынбаған, Людовик XIV-нің үлкен бюсі өзінің жеңімпазының сән-салтанаты мен сыйлықтарына қарап отыруға мәжбүр. Бұл орналасу мен дизайн Ванбру жасаған әшекейлік элемент пе, әлде Марлбороның ирониялық әзілі ме, белгісіз. Дегенмен, сәулеттік композиция ретінде ол барокколық әшекейлеудің бірегей мысалы болып табылады. Бленхаймда Ванбру барокконы жай ғана әшекейлік элементтен тығыз, қатты формаға дейін жетілдірді, онда тас массасы әшекейге айналды. Үлкен аркалы қақпалар мен үлкен қатты портик өзі әшекей болып табылады, және бүкіл құрылыс әрбір қасбеттен гөрі бірлік ретінде қарастырылды. Сарай әлі де ағылшын мұрасының маңызды бөлігі ретінде қарастырылатындықтан, ол 1987 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.

Кингс Вестон үйі

Бристольдегі Кингс Уэстон үйі 1712 және 1719 жылдар аралығында Эдвард Саутвелл үшін бұрынғы Тюдор үйі орналасқан жерде салынған. Архитектуралық ерекшелік – барлық түтіндерді біріктіретін алып аркада. Кингс Уэстон мүлігінде сэр Джон Ванбру жобалаған ғимараттардың Ұлыбританиядағы ең ірі жиынтығы сақталған. Үйдің және мүліктің көп бөлігі қазірге дейін сақталған, ал қалғандары бұзылған немесе күрт өзгертілген. Бристоль – Ванбру жобалаған ғимараттары бар Лондоннан басқа Ұлыбританиядағы жалғыз қала. 29 сәуірде Эдвард Саутвелл Кингс-Вестондағы күнделігіне: «60-тан астам адам тастарды дайындап, жаңа үйдің негізін қазып жатыр» деп жазды, ал 1712 жылдың 16 маусымында Джон Ванбру жаңа үйді салу жұмыстарын ресми түрде бастады. Оның тапсырыс берушісі Эдвард Саутвелл монументалды үйді қалаған жоқ. Соның нәтижесінде Ванбрудың салыстырмалы түрде кішкентай үйлері пайда болды. Бұл үйлер стилі жағынан ең қатал, аздаған және қарапайым элементтердің дұрыс орналасуы арқылы жоғары архитектуралық әсерге қол жеткізеді. Үйдің сыртқы жағы 1717 жылы, парапет вазаларына жасалған келісімшарт күні аяқталды. 1719 жылға қарай, баспалдақ алаңдарына жасалған әшекейдің дизайны дайын болғанда, үйдің ішкі бөлігі дерлік толыққанды аяқталды. Кейіннен екі фасады Роберт Майлинмен қайта жаңартылды, ол 1760 жылдары интерьерді де өзгертті. Жергілікті карьерден алынған тас бастапқыда ақшыл сары түсті болған, бірақ уақыт өте келе қызғылт-сары түске айналды. Шатырдан биіктеп тұратын түтіндерді біріктіретін аркада ғимараттың ерекше сыртқы белгісі болып табылады, ол Бленхейм сарайының бельведерерін еске түсіреді және «қамал атмосферасын» тудырады. [18] Ол шаршы пішіндес және солтүстік-шығыс жағынан ашық. Қазіргі құрылыс 1968 жылы Bath Stone қолданылып қайта салынған. Оңтүстік-батыс жағындағы кіреберіс фасадында алты коринфтік пилястр және екі жағында жұптасқан үш бөлік бар, әр бөлігінде дөңгелек аркалы терезе орналасқан. Фронтонның ортасында айлық терезесі бар, ал әр жағында екі бөліктен тұрады, онда терезелер кең, жалпақ жиектермен шеңберленген. Мұнда төрт ваза орналасқан. Баспалдақтардың бастапқыда фасадына перпендикуляр төмен қабырғалары болған, бірақ кейінгі жөндеулер кезінде олар алынып тасталды. Оңтүстік-шығыс фасадының орталық бөлігінде есікті қоршап тұрған ашық фронтонды дориялық ғибадатхана орналасқан. Орталық бөлігінің жоғарғы қабатында аттик орналасқан, ал оның үстінде әр шетінде тіреулермен жабдықталған қабырға бар. Бұл фронтонға арналған жоба дайындалған, бірақ ол ешқашан салынбаған деп есептеледі. Дориялық ғибадатхананың пилястрларындағы рустикалық әшекейлеуден басқа, ешқандай сәндеме жоқ, бірақ бұл әсерлі көрініс тудырады. Ванбрудың бастапқы дизайнындағы солтүстік-шығыс және солтүстік-батыс фасады мүлдем әшекейленбеген, және осының салдарынан танымал болмауы кейінгі жөндеулер кезінде олардың көп бөлігінің бұзылуына себеп болған болуы мүмкін. Ванбрудың солтүстік-батыс фасады бір жазық беттен тұрады, онда әр қабаттағы венециан терезесі екі шағын проекция арасындағы орталық кеңістікті толтырады. Авонмутқа қарай көріністі жақсарту үшін, орталық бөлігі Майлинмен көлбеу тереземен қайта жаңартылды, бұл Ванбрудың үй дизайнының жалпы тұтастығына қайшы келеді, онда барлық жазықтықтар қабырғаларға параллель немесе перпендикуляр болып табылады. Солтүстік-шығыс жағындағы қабырға 19 ғасырдағы жөндеулер кезінде алға жылжытылды, бұл Ванбрудың дизайнында болған қабырға проекциялары мен шатыр аркадасының арасындағы эстетикалық маңызды сәйкестікті жойды.

Мұра

Ванбру бүгінде британдық мәдениетке, театр мен сәулетке қосқан зор үлесімен еске алынады. Оның күртен қайтысынан кейін қағаздарынан бірден драмалық мұрасы табылды – үш актілік комедия фрагменті «Лондонға саяхат». Ванбру ескі досы Колли Сибберге бұл пьесада дәстүрлі неке рөлдерін жастық шағындағы пьесаларына қарағанда одан да радикалды түрде сұраққа қойып, үйленудің өрескел бұзылуымен аяқтау ниетін білдірген. Бүгінде Ванбрудың жинақталған еңбектерінде қолжетімді аяқталмаған қолжазбада ауылдық отбасы Лондонға саяхаттап, оның алаяктары мен құмарлықтарының құрбаны болады, ал Лондон әйелі өзінің құмар ойындарымен және алаяқтар мен жартылай жалақы алатын офицерлермен араласуымен шыдамды күйеуін отчаяниеға жетелейді. Ванбрудың драмалық мансабының басында «Релапс» пьесасында болғандай, Колли Сиббер де қайтадан қатысып, бұл жолы соңғы сөзді айтты. Сиббер, қазіргі кезде сәтті актер-директор болғандықтан, Ванбрудың қолжазбасын «Қоздырылған күйеу» (1728) деген атпен аяқтады және оған бақытты және нұсқаулық аяқтау берді, онда қоздырғыш әйел өкініп, татуласады – бұл Ванбрудың соңғы және кешіккен «Қайта жаңғырту комедиясын» неке бұзумен аяқтауға ниеттенгеніне кері мақтау. Сиббер бұл күтілетін нәтижені «Комедия үшін тым қатал» деп есептеді. 18 ғасыр сахнасында Ванбрудың «Релапс» және «Қоздырылған әйел» пьесаларын тек цензураланған нұсқаларда ғана қоюға болады деп саналды, бірақ олар осылайша танымал болып қала берді. Колли Сиббердің ұзақ және сәтті актерлік мансабында көрермендер оны «Релапс» пьесасындағы Лорд Фоппингтон рөлінде көруді жалғастырды, ал «Қоздырылған әйел» пьесасындағы сэр Джон Брут Томас Бетертон үшін иконалық рөл болғаннан кейін Дэвид Гаррик үшін ең танымал рөлдердің біріне айналды. Говард қамалының құрылысы аяқталғаннан кейін ағылшын бароккосы бірден сәнге айналды. Ол Иниго Джонс және Кристофер Рен сияқтылардың монументалды дизайнның оқшауланған және әртүрлі мысалдарының барлығын біріктірді. Ванбру масса, көлем және перспектива туралы өзінің алдыңғылары ойламағандай ойлады. Ол клиенттеріне олардың қажеттіліктерін толық қанағаттандыратын ғимараттарды табысты жеткізуге шебер болды. Оның Марлборо герцогинясымен болған дауларының салдарынан оның беделі зардап шекті, бірақ оның бастапқы тапсырыс берушісі герцогиня емес, британ ұлты болғанын еске алу қажет, ал ұлт жеңістің монументін және мерекесін қалаған, және Ванбру ұлтқа осыны сыйлады. Ванбрудың досы және көптеген жобалардағы серіктесі Николас Хоксмур Ванбру қайтыс болғаннан кейін он жыл бойы Лондонның көптеген шіркеулерін жобалауды жалғастырды. Оның сәулеттік еңбектері «героялық пьесаның сәулеттік эквиваленті, театрлық, ұлы, тынышсыз массалардың драмалық тобуы, функцияға аз сілтеме жасауы» деп сипатталған.