Кіріспе

17 ғасырдың соңында Англияда қалыптасқан театр жанры – "Қайта орналасу комедиясы". Бұл 1660–1710 жылдардағы Қайта орналасу дәуірінде жазылған және қойылған ағылшын комедиясы. Әдептік комедия осымен синоним ретінде қолданылады. Пуритандық үкімет 18 жыл бойы қоғамдық сахнадағы қойылымдарды тыйым салғаннан кейін, 1660 жылы театрлардың қайта ашылуы ағылшын драмасының жаңа өркендеуіне әкелді. Король Карл II (1660–1685) жеке өзі және оның сарайының еркін мінезі жыныстық мәселелерді ашық талқылауға ынталандырды. Тарихшы Джордж Норман Кларк былай деп мәлімдейді:

"Қайта орналасу драмасының ең белгілі бір ерекшелігі – оның әдепсіздігі. Драматургтар құмар ойындар, ішімдік, махаббат және жалпы ләззат туралы қабылданған моральдық нормаларды сынаған жоқ, сондай-ақ қазіргі заманғы драматургтар сияқты кейіпкерлер мен мінез-құлық туралы өз көзқарастарын жасауға тырыспады. Олардың іс-әрекеттері, әрқайсысының бейімділігіне қарай, барлық шектеулерді паш етуге бағытталды. Кейбіреулері осыраңды, ал кейбіреулері нәзік болса да, әдепсіздікке бой берді. Драматургтар өздеріне қалаулы нәрсені ғана айтпады, сонымен қатар оны мақтан тұтып, ұнамайтын адамдарды дүрсілтігісі келді. Көптеген әлеуметтік топтардан құралған көрермендер қатарында аристократтар, олардың қызметшілері және оларға жақын адамдар, сондай-ақ орта таптың өкілдері болды. Оларды комедиялардың өзектілігі, құлпыратын сюжеттері, алғашқы кәсіби актрисалардың пайда болуы және бірінші танымал актерлердің қалыптасуы қызықтырды. Осы кезеңде алғашқы кәсіби әйел драматург – Афра Бен пайда болды."

Бастапқы патенттік компаниялар, 16601682

Карл II драма театрының белсенді және қызығушылық танытқан меценаты болды. 1660 жылы таққа қайта отырғаннан кейін көп ұзамай ол «корольдік патенттер» деп аталатын эксклюзивті сахналық құқықтарды «Король компаниясы» мен «Герцог компаниясына» берді, оларды орта жастағы екі Каролин драматургі – Томас Киллигрю мен Уильям Дэвенант басқарды. Патент иелері бұрынғы буынның Якоб және Каролин пьесаларын қою құқықтары үшін күресті, себебі жаңа пьесалар пайда болғанға дейін экономикалық жағдайына кепілдік берудің алғашқы шарты осы еді. Олардың келесі мақсаты – Дрюри-Лейн және Дорсет-Гарденс аудандарында сәнді патенттік театрлар салу болды. Бір-біріне басымдық етуге тырысқан Киллигрю мен Дэвенант Кристофер Рен жобалаған, музыка мен биге қолайлы жағдай жасаған, жылжымалы декорациялармен және найзағай, молния және толқындарды жасауға арналған күрделі механизмдермен жабдықталған ұқсас театрлармен аяқтады. Реставрация драматургтары жақында Бен Джонсонның сатиралық дәстүрінен бас тартып, жоғарғы таптың әлеуметтік нормаларын сынсыз қабылдайтын әдепті комедия жанрына бет бұрды. Реставрация кезеңінің басындағы көрермендер қатары әдетте сарайлық болмаса да, өте шағын болды және екі труппаны күтіп алуға шамасы жетпеді. Кездейсоқ келушілердің қоры болған жоқ. Он рет қойылған спектакль – сәттілікке жеткенінің белгісі еді. Бұл жабық жүйе драматургтерді халықтың талғамына жауап беруге мәжбүр етті. Драмадағы әуесқойлықтар маусым сайын емес, апта сайын өзгеретін, әр труппа екіншісінің ұсыныстарына ден қойып, жаңа пьесаларды шұғыл іздейтін. Осы қарбалас атмосферада батырлық драма, қайғылы драма және Реставрация комедиясы сияқты жаңа жанрлар дүниеге келіп, дамыды.

Біріккен компания, 16821695

1682 жылы, табыстырақ Герцог компаниясы, қиындыққа тап болған Король компаниясын жұтып алып, Біріккен компанияны құрғанда, драманың саны да, сапасы да нашарлады. 1680-ші жылдары жаңа пьесалардың қойылуы монополия мен саяси ахуалға байланысты күрт азайды (төменде комедияның құлдырауы туралы қараңыз). Актерлердің беделі мен табысы да төмендеді. 1680-ші жылдардың соңында, Біріккен компанияға қанаушы инвесторлар ("әрекеткерлер") жиналды. Басқаруды заңгер Кристофер Рич қолға алды, ол "фермалық" үлестер мен серіктестікке енбеген инвесторларды қаржыландыру үшін жалақыны қысқартуға және қауіпті түрде, беделі бар, қарсы тұра алатын аға актерлердің дәстүрлі жеңілдіктерін жоюға тырысты.

Театрлар соғысы, 1695-1700 жылдар

Компания иелері, жас Біріккен компания қызметкері Колли Сиббер жазғандай, "сахнаны монополияға айналдырып, осылайша өздеріне қалаған шарттарды жүктеуге құқылы екендерін ойлады. [Олар] актерлерді, оларды жұртшылық қолдауға дайын екенін ескермеді, құлдыққа салуға тырысып жатқандарын түсінбеді". Аңыз атанған Томас Бетертон, трагедия актрисасы Элизабет Барри және дамып келе жатқан комедия актрисасы Энн Брейцегирдл көрермендердің қолдауын алды және оған сенімді болғандықтан, олар жұмыстан шығып кетті. Актерлер 1660 жылдан бері Ричтің герцог және король компаниясының патенттеріне иелігін айналып өтіп, өздерінің кооперативтік компаниясын құрып, Корольдік "өнерге рұхсаттама" алды. Бұл кәсіпорын басқарудың кездейсоқ билігін болдырмау, он актердің үлесін реттеу, жалақылы қызметкерлердің жағдайларын және екі санаттағы адамдарға арналған ауру мен зейнеткерлік жәрдемақысын белгілеу үшін егжей-тегжейлі ережелермен құрылды. Кооператив 1695 жылы Уильям Конгревтің танымал "Love For Love" пьесасының премьерасымен ашылып, оны үлкен табысқа жеткізуге қол жеткізді. Лондон қайтадан екі бәсекелес компанияға ие болды. Көрермендерді тартуға жасаған тырысықтар қысқа мерзімге реставрациялық драманы жандандырды, бірақ оны халықтың талғамына ең төменгі деңгейге түсіретін қауіпті жолға да қойды. Ричтің компаниясы Бартоломей жәрмеңкесі сияқты көңіл көтерулерді ұсынды – биік секірушілер, жонглерлер, арқанмен билеушілер, ойнайтын жануарлар, ал кооперативтік актерлер өзін Лондонның жалғыз заңды театр компаниясы ретінде көрсету арқылы снобизмге жол бергенімен, "бес жасар балалар оқыған прологтармен және атқа отырған әйелдер оқыған эпилогтармен" қарсы шаралар жасаудан тартынбады.

Алғашқы актрисалар

Реставрациялық комедияға алғашқы кәсіби актрисалар зор ықпал етті. Театрлар жабылуға дейін барлық әйел рөлін ұл балалар ойнаған. 1660 және 1670 жылдардағы көрермендердің басым бөлігі ер адамдар болды және олар нағыз әйелдердің өткір әңгімелерге қатысып, сезімталдық сахналарында ойнайтынын көруге қызығушылық танытып, сынға алды және қуанды. Сэмюэл Пепис күнделігінде бірнеше рет театрға белгілі актрисалардың өнерлерін тамашалауға немесе қайта тамашалауға барып, олардан алған ләззатын жазады. Әйелдер қатысқан батыл комедиялық көріністер кеңінен таралды, бірақ әрине, Реставрация актрисалары, ерлер сияқты, әртүрлі пьесалар мен көңіл-күйлерді жақсы орындауға тиіс болды. (Олардың Реставрация трагедиясының дамуындағы рөлі де маңызды, «Шей трагедиясымен» салыстырыңыз.) Актрисалармен бірге дерлік бірден енгізілген ерекшелік – шалбар кию рөлі, яғни актрисаның ер адам киімімен (тізеге дейін жететін тар шалбар, сол заманғы ерлердің стандартты киімі) көрінуі, мысалы, өзін жасыру үшін немесе қыздарға рұхсат етілмеген қимыл-әрекеттерге қатысу үшін жігіт кейіпінде ақылды кейіпкерді сомдау. 1660 мен 1700 жылдар аралығында Лондондағы сахнада қойылған пьесалардың төрттен бірінде шалбар кию рөлі болды. Оларды ойнаған әйелдер қоғам ерлерге берген еркіндікпен өмір сүрді. Жаклин Пирсон сияқты кейбір феминистік сыншылар оларды дәстүрлі гендерлік рөлдерді бұзатын және көрермендердің әйелдерін күшейтетін нәрсе деп қарады. Элизабет Хоу ерлер киімін киюдің пьеса мәтіндерімен, прологтармен және эпилогтармен байланысты зерттелгенде, ол ерлерге актрисаны жыныстық нысан ретінде көрсетудің тағы бір құралы екенін, әдетте юбкамен жасырылған денесін ер киімімен көрсету арқылы көрсетілетінін айтты. Сәтті Реставрация актрисаларының қатарында Карл II-нің сүйіктісі Нелл Гвин, «жанды қозғау» және бүкіл залды жылату қабілетімен танымал трагедия актрисасы Элизабет Барри, 1690 жылдардағы комедия актрисасы Энн Брейцегирдл және Сусанна Маунтфорт (Сусанна Вербрюгген) болды, оған 1680 және 1690 жылдары көптеген рөлдер арнайы жазылды. Сол кезеңдегі хаттар мен естеліктерде көрермендердің ерлер мен әйелдері Маунтфорттың жас әйелдердің еркектерге тән бостандық пен жыныстық еркіндікті сезіну үшін шалбар киіп, мақтанышпен және әуесқойлықпен еліктеуін тамашалағанын көрсетеді.

Алғашқы танымал актерлер

Реставрация дәуіріндегі Лондон сахнасындағы ер және әйел актерлер алғаш рет жалпыға танымал болды. Осы кезеңдегі құжаттар көрермендерді белгілі бір актерлердің таланты, нақты пьесалардан гөрі, авторлардан да көп тартқандығын көрсетеді (авторлар ең аз маңызды тартымдылық көзі болған сияқты, 1699 жылға дейін ешқандай қойылым автордың атымен жарнамаланбаған). Театрлар үлкен көрермендерге арналған болғанымен – 1674 жылдан бері екінші Дрюри Лейн театры 2000 көрерменді қабылдаған – олардың құрылысы ықшам болды және актердің харизмасы алқап сахнадан жақын арада сезілуі мүмкін еді. 1660 жылдан 1682 жылға дейін олардың қызметіне бәсекелес екі труппа болғандықтан, жұлдызды актерлер компания үлесі мен арнайы кештерден, сондай-ақ жалақыдан тұратын жұлдыздық келісімдерге қол жеткізе алды. Бұл артықшылық 1682 жылы екі труппа біріккеннен кейін өзгерді, бірақ актерлердің 1695 жылы бүлік көтеріп, жаңа труппаны басқаруға өтуі 1660 жылдан бері олардың мәртебесі мен билігінің қаншалықты дамығанын көрсетеді. Реставрация дәуіріндегі ең танымал актерлер – Элизабет Барри ("көрермендерінің көзінен жас шығарған" "Атақты Барри ханым") және Томас Беттертон еді. Екеуі де 1695 жылғы актерлер бүлігін ұйымдастыруға белсенді қатысты және нәтижесінде құрылған актерлер кооперативіндегі бастапқы патент иелері болды. Беттертон 1660 жылдан 18 ғасырға дейін барлық маңызды ерлер рөлін ойнады. 1661 жылы "Гамлетті" көргеннен кейін Пеппс күнделігінде жас актер Беттертон "принц рөлін көзге көрінбейтіндей керемет орындады" деп жазды. Мұндай көркемдік орындаулар көрермендерді, сахнада әйелдерді көрудің жаңалығы сияқты, магниттей тартып алды. Ол көп ұзамай Герцог труппасының жетекші актёрі болып танылды және Джордж Этередждің "Мода адамы" (1676) пьесасының премьерасында Реставрация дәуіріндегі тартымды, ұстамсыз еркек Доримант рөлін ойнады. Беттертонның орны 1980-ші жылдарда Біріккен труппаның жетекші актёрі, сахналық менеджері және де-факто күнделікті басшысы ретінде өзгермеді. Ол Ричке көптеген әріптестерінен ұзақ уақыт адал болды, бірақ ақырында 1695 жылы актерлердің жұмыстан бас тартуын басқарып, жаңа труппаның директоры болды.

Комедиялар

Реставрациялық комедияның ерекшелігі – әртүрлілігі мен масқара күйіндегі сәндік өзгерістері. Университет студенттеріне оқытылатын "Қайта жаңғырту драмасы" бөлімі пьесалардың барлығын бірдей қазіргі заманға сай етіп көрсетуге бейім, бірақ ғалымдар қазір ағылшын драмасының осы 40 жыл ішіндегі қарқынды дамуын және оның әлеуметтік-саяси себептерін жақсы түсінеді. Театрлық компаниялардың бәсекелестігі мен театр экономикасының әсері де мойындалады. Реставрациялық комедия екі рет өркендеді. Жанр 1670 жылдардың ортасында аристократиялық комедиялардың әсемдігімен айқын жетілді. Осы қысқа алтын ғасырдан кейін жиырма жыл өтті, бірақ 1680 жылдары Афра Беннің жетістіктері ескерілуі мүмкін. 1690 жылдардың ортасында кең көрерменге бағытталған екінші, қысқаша Реставрациялық комедиялық қайта жаңғыру пайда болды. Алтын 1670-жылдар мен 1690-жылдардың комедиялық кезеңдері бір-бірінен мүлдем өзгеше. Төменде "Ауылдық әйел" (1675) және "Қастық әйел" (1697) пьесаларын егжей-тегжейлі сипаттау арқылы ұрпақтардың талқылауының өзгеруін көрсетуге тырысады. Екі пьеса да белгілі бір ерекшеліктерімен ерекшеленеді, дәл сол сияқты 1950 жылдардағы Голливуд фильмі 1970 жылдардағынан өзгеше. Дегенмен, бұл пьесалар өз онжылдықтарының "типі" ретінде ұсынылмайды. Шындығында, 1670-ші немесе 1690-шы жылдардағы стандартты комедиялар жоқ; тіпті осы екі қысқа өркендеу кезеңінде де комедия түрлері өзгеріп, көбейе берді.

Аристократиялық комедия, 16601680

1660 және 1670 жылдардағы драмалық өнер Реставрация кезеңінде құрылған екі патенттік компания арасындағы бәсекелестікпен және Карл II-нің жеке қызығушылығымен қайта жанданды, ал комедиялық драматургтер жаңа пьесаларға деген сұранысты қанағаттандыруға тырысты. Олар замандас француз және испан сахналарынан, ағылшын Якобин және Каролин пьесаларынан, тіпті грек және рим классикалық комедияларынан еркін сюжеттерді алып, оларды шығармашылықпен үйлестірді. Бір пьесадағы әртүрлі стильдерге қарсылық танытпады, керісінше, бағаланды: көрермендер пьесалардың өзінде де, арасында да "әртүрлілікті" қадір тұтты. Реставрацияның алғашқы көрермендері Мольер сияқты құрылымы қарапайым, әдемі пішінделген комедияларға онша құлшыныс танытпады. Олар көптеген сюжеттік желілері бар, көп адамды қамтитын, қарқынды және әрекетке толы пьесаларды талап етті. Комедиялық жанрды байыту үшін жоғары мәнерлі драма элементтері де қосылуы мүмкін еді, мысалы, Джордж Этергедің "Любовь в ванне" (1664) пьесасында бір махаббат пен достық арасындағы қақтығыс, бір қалалық әзіл-қалжың комедиясы және бір бурлеск сюжеті бар. (Суретке қараңыз.) Мұндай үйлесімсіздіктер 18, 19 ғасырларда және 20 ғасырдың басында Реставрация комедиясының төмен бағалануына себеп болды, бірақ бүгінде мұндай толыққанды театрлық тәжірибе қайтадан сахнада және постмодернистік академиялық сыншылар тарапынан бағаланады. Джон Драйден, Уильям Уайчерли және Джордж Этергедің сезімталдығы жоқ немесе "қатаң" комедиялары сарайдағы атмосфераны көрнекті бейнеледі. Олар аристократтардың шексіз жыныстық құмарлық пен жаулап алуға толы, ашық және тура өмір салтын мақтан тұтты. Реставрация кезеңіндегі шынайы өмірдегі әуесқой, сарай адамы және ақын болған Рочестер графы Этергенің "Мода адамы" (1676) пьесасында дауылпаз, тапқыр, зиялы, жыныстық тартымды аристократ ретінде бейнеленеді, ол болашақ ұрпақтың Реставрация кезеңіндегі әуесқой туралы түсінігіне үлгі болады (бірақ Реставрация комедиясында осындай кейіпкерлер жиі кездеспейді). Уичерлидің "Жай саудагер" (1676) пьесасы, Мольердің "Ле Мизантроп" пьесасының вариациясы, кескілеспейтін сатирасы үшін жоғары бағаланды және Уичерлиге "Жай саудагер" немесе "Ер жүрек" Уичерли деген лақап атты сыйлады, ол пьесаның басты кейіпкері Мэнлидің есімімен байланысты. Реставрация комедиясына қатысты сол кезде де, қазір де айтылып жүрген әдепсіздік айыбын қолдайтын жалғыз пьеса, бәлкім, Уичерлидің "Ауыл әйелі" (1675) пьесасы болар.

Комедияның құлдырауы, 16781690

1682 жылы екі компания бірігіп, Лондон сахнасы монополияға айналған кезде жаңа пьесалардың саны да, түрлері де күрт азайды. Комедиядан ауысып, негізінен саяси драмалар жазыла бастады, бұл 1678 жылғы Папалық қастандықтан және 1682 жылғы Мұрагерлік дағдарысынан кейінгі алакөзділік пен келіспеушіліктерді көрсетті. Жасалған аз ғана комедиялар саяси мазмұнда болды, сонда Уиг драматургі Томас Шэдвелл торилер Джон Драйден мен Афра Бенмен пікір таластырды. Беннің ерте кәсіби жазушы әйел ретіндегі жетістіктері соңғы кезде көп зерттелді.

Комедиялық ренессанс, 1690-1700 жылдар

1690 жылдары жаңару комедиясының екінші толқынында Уильям Конгрев пен Джон Ванбрудың «жұмсақ» комедиялары өзгеріп келе жатқан мәдени көзқарастар мен үлкен әлеуметтік өзгерістерді көрсетті. 1690 жылдардағы драматургтер әлеуметтік құрамы әртүрлі, орта таптың ықпалы зор аудиторияға, сондай-ақ әйел көрермендерге ұнауға тырысты, мысалы, жыныстар арасындағы күресті интригадан некеге көшіру арқылы. Комедияда жас ғашықтардың ескі буынды алдауы емес, үйленгеннен кейінгі қарым-қатынастарға көбірек назар аударылады. Томас Саузерннің қараңғы «Жұбайлардың әрекеті» (1691) әлі «жұмсақ» емес: ол Френдаллмен, баршаның досымен бақытсыз некеде тұрған әйелді көрсетеді, оның әрекетсіздігі мен салқындығы оның қоғамдағы беделін түсіреді, өйткені оның ар-намысы оның қадір-қасиетімен байланысты. Френдалл ханымға бір сүйкімді жігіт құда түседі, бірақ ол Этереждің Доримантын тартымды еткен барлық қасиеттерден мүлдем айырылған. Ол барлық нұсқаларының тартымсыздығынан қимыл-қозғалысқа келуден және таңдау жасаудан алыс қалады. Бұл «комедияның» қызықтылығы негізгі сюжетте емес, қосалқы махаббат қуу мен адастыру сюжеттерінде. Конгревтің «Махаббатқа құштарлық» (1695) және «Дүние жолы» (1700) шығармаларында 1670 жылдардағы комедияға тән ғашықтар арасындағы «зейін дуэлі» азайтылған. Бір-біріне деген қызығушылықтарын сынап жатқан жұбайлардың әрекеттері некеге тұру қарсаңында ақылға қонымды пікірталастарға айналды, мысалы, «Дүние жолы» (1700) пьесасындағы әйгілі «Шарт» көрінісінде. Ванбрудың «Қоздырылған әйел» (1697) пьесасы Саузерннің «Жұбайлардың әрекеті» пьесасының ізімен келеді, бірақ оның әсері жеңілдеу және кейіпкерлері көбірек танылады.

Джон Ванбру, "Тәуекелденген әйел" (1697)

"Қоздырылған әйел" – бұл Реставрация дәуірінің проблемалық пьесасы, ол үйленген әйелдердің бағынышты құқықтық жағдайына және "ажырасу" мен бөлінудің күрделілігіне назар аударады. Бұл мәселелер 1690 жылдардың ортасында Лордтар палатасының алдындағы бірнеше резонанстық істермен айқын болды (Стоунға қараңыз). "Қоздырылған әйел" пьесасындағы сэр Джон Брут некеге көңілі тоймаған. Ол әр түн сайын мас күйі үйге оралып, әйеліне үнемі дөрекілікпен және қорлаумен қарым-қатынас жасайды. Осы уақытта ол ақылды және адал Константпен махаббатқа түсуге құмар. Ажырасу олар үшін бұл кезде мүмкін емес, бірақ заңды бөлінудің жаңа түрлері пайда болды, бұл әйелге жеке қаражат алуға мүмкіндік береді. Мұндай келісім қайтадан үйленуге жол бермейді. Дегенмен, леди Брут немересі Беллиндамен болған көптеген әңгімелерінің бірінде: "Бұл жақсы заман. Әйелдің бірден еркекке құмар болып, жеке қаражат алуы мүмкін". Беллиндаға Константтың досы Хартфри ұдайы қызығушылық танытып, оның өзіне ғашық екенін білгенде таңғалады. Бруттардың жаман мысалы Хартфриге үйленбеу туралы үнемі ескерту болып табылады. "Қоздырылған әйел" – махаббат көріністеріне емес, достар арасындағы (леди Брут және Беллинда) және еркектер арасындағы (Констант және Хартфри) әңгімелерге баса назар аударатын пьеса. Бұл әңгімелер әзіл-қалжыңға толы, бірақ сонымен қатар ойлы, көңіл көтеріңкі және көңілсіздік сезімдерін қамтиды. Жалған хаттың салдарынан туған қиындықтан кейін, пьеса Хартфри мен Беллинданың некесімен және Бруттардың жағдайындағы беймәлімдікпен аяқталады. Констант леди Брутке құмарлық танытуын жалғастырады, ал ол шешім қабылдаудан жалқаулық танытады.

Комедияның соңы

Реставрациялық комедияға деген төзімділік, тіпті оның өңделген түрінде де, 17 ғасырдың соңында таусыла бастады, себебі қоғамдық пікір драматургтерге қарағанда жылдамдатылған құрметке және қадір-қасиетке ұмтылды. Осы талғам өзгерісіне себеп болған байланысты факторлар – демографиялық өзгерістер, 1688 жылғы Даңқты революция, Уильям мен Мэридің театрға деген жақтырмаушылығы және 1692 жылы құрылған Әдептілікті реформалау қоғамының драматургтерге қарсы қозғаған соттары еді. Джерри Коллиер 1698 жылы "Англия сахнасының әдепсіздігі мен құдайсыздығына қысқаша көзқарас" еңбегінде Конгрев пен Ванбруға шабуыл жасағанда, ол бұрыннан қалыптасқан көрермендер талғамының өзгеруін растады. 1700 жылы көптен күткен "Әлем жолы" комедиясының премьерасында, Конгревтің бес жылдан кейінгі тұңғыш комедиясында, көрермендер бұл нәзік және сәл ресми емес туындыға орташа ғана қызығушылық танытты. Жыныстық тартымдылық пен зиялылық комедиясы орнына айқын сезімталдық пен үлгілі мораль драмасы келмекші еді.

Сахна тарихы

18-19 ғасырларда реставрациялық комедияның ашық сексуалдық сипаты театр продюсерлеріне оны тікелей қоюдың орнына, оны өңдеуге немесе ауыр қолмен бейімдеуге мүмкіндік берді. Бүгінде реставрациялық комедия қайтадан сахнада бағаланып отыр. Уайчерлидің "Ауыл әйелі" мен "Жай дилер", Этергегедің "Мода адамы", Конгревтің "Махаббатқа құштарлық" және "Әлем жолы" сияқты классикалық туындылар Ванбрудың "Қайталау" мен "Қастық әйел" шығармаларымен қатар, Томас Саузерннің "Әйелдердің ақтауы" сияқты қараңғы және көңіл көтермейтін комедиялармен де бәсекелеседі. Ал бір кезде сахнаға қоюға болмайтын деп есептелген Афра Беннің туындылары жаңа өркендеуді басынан өткізіп, "Ровер" пьесасы қазір репертуардың сүйіктісіне айналды.

Әдеби сын

Жыныстық қатынасқа деген наразылық Реставрация комедиясын ұзақ жылдар бойы сахнадан шеттетуге себеп болды, оны сыншылардың қауіпті шкафына қамады. Уильям Хазлитт сияқты викториандық сыншылар Этергей, Уайчерли және Конгрев сияқты канондық авторлардың тілдік қуатын және "күшін" бағалағанмен, эстетикалық мақтауды қатаң моральдық айыптаумен теңгеру қажет деп санады. Афра Бен мақтаусыз айыпталуға ұшырады, себебі әйел автордан шыққан ашық жыныстық комедия ерекше жағымсыз деп есептелді. 20 ғасырдың басында Реставрация комедиясын зерттейтін ғалымдардың аз ғана тобы пайда бола бастады, мысалы, редактор Монтегю Саммерс. Оның еңбегі Реставрация комедиясы авторларының пьесаларының жарық көруін қамтамасыз етті. Роберт Д. Юм 1976 жылы: "Сыншылар осы кезеңнің шедеврлеріне қатысты әлі де қорғаныс күйінде қалуда" деп жазды. Бұл мәлімдеме тек соңғы онжылдықтарда ғана өз рас еместігін дәлелдеді, Реставрация комедиясы жоғары теориялық талдау үшін құнды тақырып ретінде мойындалды, ал Уайчерлидің "Елдік әйел" пьесасы, бұрын ағылшын тіліндегі ең ұятсыз пьеса деп танылған, академиялық ортада сүйікті туындыға айналды. "Екінші дәрежелі" комедия жазушыларына, әсіресе 18 ғасырдың аяғындағы Афра Беннен кейінгі әйел драматургтарға – Деларивье Манли, Мэри Пикс, Катарина Троттер және Сюзанна Центливерге де назар аударылуда. Реставрация комедияларының көпшілігі қайта басылмаған, бірақ Британ кітапханасындағы алғашқы басылымдарға интернет арқылы (жазылу арқылы ғана) қол жеткізуге мүмкіндік туды.