Кіріспе

Британдық драматург, ақын және тыңшы (1640–1689)

Афра Бен (суын алған күні 14 желтоқсан 1640 – 16 сәуір 1689) – Реставрация дәуіріндегі ағылшын драматургы, ақын, прозашы және аудармашы. Өзінің шығармаларымен ақша табуға қол жеткізген алғашқы ағылшын әйелдерінің бірі ретінде, ол мәдени кедергілерді бұзып, келешек әйел авторлары үшін әдеби үлгі болды. Назарына ілікпеген күйден шығып, Карл II-нің назарына түсіп, Антверпенде тыңшылық қызмет атқарды. Лондонға оралғаннан кейін, мүмкін, борышкерлер түрмесінде қысқа уақыт отырып, ол сахна үшін жазуды бастады. Ол Джон Уилмот, Рочестер лорды сияқты ақындар мен әйгілі бостандық сүйгіштердің тобына жақын болды. Бен «Астрея» пасторальдық псевдониммен жазды. Шектену дағдарысының күрделі саяси кезеңінде ол құқықтық мәселелер тудырған эпилог пен пролог жазды. Одан кейін ол өзінің көптеген шығармаларын проза жанрларына және аудармаларға арнады. Стюарт әулетінің жақтасы болғандықтан, Бен епископ Бернеттің жаңа король Уильям III-ге арналған құттықтау өлеңін жазу туралы ұсынысын қабылдамады. Ол көп ұзамай қайтыс болды. Вирджиния Вульфтың «Өзінің бөлмесі» атты еңбегінде оның есімі былай делінеді: «Барлық әйелдер бірлесіп Афра Беннің қабіріне гүлдер шашуы керек, ол Вестминстер аббаттығында, өте қайғылы, бірақ лайықты жерде жатыр, себебі ол оларға өз ойларын айту құқығын берген еді». Оның қабірі Ақындар бұрышына кірмейді, ол шіркеуге кететін баспақыштардың жанындағы Шығыс галереясында орналасқан. Оның ең танымал туындылары – «Оруноко: немесе, Патшалық құл», кейде ерте роман ретінде сипатталатын шығарма, және «Ровер» пьесасы.

Оның ерте өмірінің нұсқалары

Беннің өмірі туралы мәліметтер, әсіресе оның ерте жылдары туралы, тым аз. Мұның себебі Беннің өзінің қасақана жасырып отырғаны болуы мүмкін. Беннің өмірінің бір нұсқасында ол Джон Амис есімді шаштараз бен оның әйелі Эмидің баласы екені айтылады; кейде ол Афра Амис Бен деп те аталады. Тағы бір әңгімеде Бен Купер есімді жанұядан туған. Полковник Томас Кольпепер, оны бала кезінен таныған жалғыз адам, "Адверсария" еңбегінде ол "Старри немесе Кентербериде" Джонсон мырзаның үйінде дүниеге келгенін және оның Франсис есімді қарындасы болғанын жазған. Өмірінің тағы бір нұсқасында ол Кенттегі Харблдауннан Бартоломей мен Элизабет Джонсонның қызы Афра Джонсон ретінде туған; оның ағасы Эдвард алты жарым жасында қайтыс болған. Оның Халсе отбасымен байланысы оның отбасына Суринамға саяхаттауға мүмкіндік берген колониялық байланыстарды сыйлаған болуы мүмкін. Кейбір пьесаларында Афра Бен әйелдерді формалды түрде оқытудың ағылшын идеалына наразылық білдіреді. Бірақ ол грек және латын тілдерін, сол кездегі классикалық тілдердің екеуін оқып үйренудің көптеген авторлар ойлағандай маңызды емес деп санаған сияқты. Ол грек немесе латын тілдерін білмейтін Фрэнсис Киркман есімді жазушының ықпалында болған болуы мүмкін. Ол былай деген: "Менің ағылшын, грек тілдерімді мұнда таба алмайсыз, сондай-ақ, олардың мағынасын түсіну үшін ортасынан тоқтатып, ойланып тұруға мәжбүр ететін қиын сөздерді де таба алмайсыз". Кейіннен Афра формалды білім беру туралы идеяларға ұқсас ишаралар жасады. Бен ағылшын азаматтық соғысының бастапқы кезеңінде, сол кездегі саяси шиеленістің баласы ретінде дүниеге келді. Беннің бір нұсқасында ол Бартоломей Джонсонмен бірге кішкентай ағылшын колониясы Суринамға (кейін голландтар басып алған) саяхатқа шыққандығы айтылады. Ол жол жүрісінде қайтыс болған, ал оның әйелі мен балалары бірнеше ай елде болған, бірақ мұны растайтын ешқандай дәлел жоқ.

Мансап

1664 жылы Суринамнан Англияға қайтқаннан кейін, Бэн Йохан Бэнмен (сондай-ақ Иоганн және Джон Бэн деп те жазылған) үйленген болуы мүмкін. Ол неміс немесе голланд текті саудагер болған, мүмкін Гамбургтен шыққан. Ол монархист болды және Стюарттарға, әсіресе католик Йорк герцогына деген құрметін екінші рет жер аударылғаннан кейін оған «Ровердің екінші бөлігі» пьесасын арнауы арқылы көрсеткен болуы мүмкін. Қарыз бен күйеуінің қайтысынан кейін Бэн Корольдік компания мен Герцогтық компания актерлері үшін хатшы болып жұмыс істеуге мәжбүр болды. Дегенмен, ол осыған дейін өлеңдер жазған. Кромвель кезінде жабық тұрған театрлар енді Карл II кезінде қайта ашылды, пьесалар қайта жанданды. Карл II кезінде Лондонның әсем қоғамында пуритандық моральдық қағидалар өзгерді. Патша некеге және махаббаттағы тұрақтылық идеясына қынжырлы сын айтатын драматургтермен қарым-қатынас жасады. Патшаның сүйіктілерінің бірі Рочестер графы Джон Уилмот болды, ол цинизм мен еркіндігімен танымал болды. 1613 жылы леди Элизабет Кэри «Мириамның трагедиясын» жариялады, 1650 жылдары Маргарет Кавендиш екі томдық пьесаларын шығарды, ал 1663 жылы Кэтрин Филипстің Корнельдің «Помпей» пьесасының аудармасы Дублин мен Лондонда қойылды. Англия азаматтық соғысына дейін әйелдерге көпшілік сахнада өнер көрсетуге рұхсат берілмеген, бірақ Англияны қалпына келтіру кезеңінде кәсіби актрисалар әйелдердің рөлін ойнады. 1668 жылы Лондонда әйелдердің пьесаларын сахналау басталды. Бэннің алғашқы пьесасы «Күштеме неке» – бұл келісімшартты некелер туралы романтикалық трагедиялық комедия, ол 1670 жылдың қыркүйегінде Герцогтық компаниясымен сахналады. Алты түн бойы көрсетілген қойылым белгісіз автор үшін жақсы нәтиже болды. Алты айдан кейін Бэннің «Махаббатқа құштар ханзада» пьесасы сәтті сахналады. Бэн тағы да бұл пьесаны үйленудің зиянды салдары туралы пікір білдіру үшін пайдаланды. Бэн өзінің әйел екенін жасырмады, керісінше, осы фактіні атап өтті. 1673 жылы Дорсет бағы театры «Голланд сүйіктісін» сахналағанда, сыншылар автор әйел болғандықтан пьесаны саботаждауға тырысты. Бэн «Оқырманға хат» кітабында сыншыларға тікелей қарсы шықты. Ол әйелдердің білім алудан әділетсіз түрде шеттетілуі олардың қабілетсіздігінен емес, олардың дамуына кедеріс келтіргенін айтты. Бэннің сыншыларына оның замандасы Джон Хойлмен, бисексуалдық заңгермен болған жария байланысы оқ-дәрі берді, ол өзінің әріптестерін қорқытқан. Үшінші пьесасы «Голланд сүйіктісі» сәтсіз аяқталғаннан кейін Бэн үш жылға қатысты жазбалардан жоғалып кетті. Ол тағы да саяхатқа шыққан болуы мүмкін, мүмкін шпион ретінде. 1670 жылдардың соңында Бэн Англияның жетекші драматургтарының бірі болды. 1670 және 1680 жылдары ол Ұлыбританиядағы ең өнімді драматургтардың бірі болды, тек Поэт лауреаты Джон Драйденнен ғана екінші орында тұрды. Оның пьесалары жиі сахналанып, Патшаның қатысуымен көрсетілді. Бэн сол кездегі көрнекті жазушылармен, соның ішінде Джон Драйден, Элизабет Барри, Джон Хойл, Томас Отуэй және Эдвард Равенскрофтпен достық қарым-қатынас жасады және Рочестер графының шеңберінің бір бөлігі ретінде танылды. Карл II ақырында Кавалер парламентін таратып, 1685 жылы оның орнына Джеймс II келді.

Соңғы жылдары және өлімі

Соңғы төрт жылында Бехннің денсаулығы нашарлай бастады, кедейлік пен қарыздар оны қоршап алды, бірақ ол қалам ұстауы қиынға соқса да, жазуды талмай жалғастырды. Көрермен саны азайғандықтан, театрлар шығынды үнемдеу үшін көбінесе ескі қойылымдарды сахналады. Дегенмен, Бехн 1686 жылы «Бақытты мүмкіндік» пьесасын қойды. Пьесаға талған сынға жауап ретінде ол келесі жылы жарық көрген пьесаның алғы сөзінде әйел жазушыларды қорғап, ұзақ және құлшынысты сөздер айтты. Оның «Ай императоры» пьесасы 1687 жылы сахналанып, жарық көрді; ол оның ең ұзақ сахналанып жүрген пьесаларының бірі болды. «Махаббат хаттары» жарық көрген кезде өте танымал болды және 1800 жылға дейін 16 рет қайта басылды. Ол өзінің атымен бес прозалық туынды жариялады: La Montre: немесе, Lover's Watch (1686), The Fair Jilt (1688), Oroonoko: немесе, The Royal Slave (1688), The History of the Nun (1689) және The Lucky Mistake (1689). Оның ең белгілі туындысы – «Оруноко» өлімінен бір жыл бұрын жарық көрді. Бұл құл болған Оруноко мен оның сүйіктісі Имоинданың оқиғасы, бұл оқиға Бехннің жиырма жыл бұрын Суринамға жасаған саяхатына негізделген болуы мүмкін. Өмірінің соңғы күндерінде ол Абрахам Коулидің «Өсімдіктер туралы алты кітап» (Plantarum libri sex) жинағының алтыншы және соңғы кітабын – «Ағаштар туралы» («Силва») аударды. Ол 1689 жылдың 16 сәуірінде қайтыс болды және Вестминстер аббаттығының шығыс галереясына жерленді. Оның қабіртасында: «Бұл – зиялылықтың өлімнен қорғануға жеткіліксіз екендігінің дәлелі» деп жазылған. Ол «құмарлық пен поэзияға арналған өмірді» өткізгенін айтқан.

Мұра және қайта бағалау

Бэннің өлімінен кейін Деларивье Манли, Мэри Пикс, Сюзанна Центливер және Кэтрин Троттер сияқты жаңа драматургтер Бэнді әйел жазушыларға қоғамдық кеңістік ашқан ең маңызды алғышы ретінде мойындады. Грир Брисконы сенімді емес дереккөз деп санайды және бұл туындылардың барлығын Бэн жазған болуы мүмкін емес. Беннің өмірі мен дәуірі туралы көптеген өмірбаяндар жазылды, олардың ішінде Дайс, Эдмунд Госсе, Эрнест Бернбаум, Монтегю Саммерс, Вита Саквилл Вест, Вирджиния Вульф, Джордж Вудкок, Уильям Дж. Кэмерон және Фредерик Линк болды. Беннің мол әдеби шығармаларының ішінде тек «Орооноко» ғана әдебиеттанушылар тарапынан жанды түрде қарастырылды. 1688 жылы жарық көрген бұл кітап ағылшын тілінде жарық көрген алғашқы аболиционистік және гуманитарлық романдардың бірі саналады. 1696 жылы Томас Саузерн оны сахнаға қойды және ол 18-шы ғасыр бойы үзбей қойылды. 1745 жылы роман француз тіліне аударылып, жеті француз басылымынан өтті. Ол Жан-Жак Руссоның «Теңсіздік туралы сөздеріне» арқау болды деп есептеледі. 1915 жылы Монтегю Саммерс, 17-шы ғасыр ағылшын драмасы бойынша ғылыми еңбектердің авторы, оның беделін қайта жаңғырту ниетімен оның алты томдық жинағын жариялады. Саммерс Беннің шығармаларына құштар болды және 17-шы ғасыр әдебиетін бағалауға өзін толық арнады. Феликс Шеллинг «Англия әдебиетінің Кембридж тарихында» оны «өте дарынды әйел, сол дәуірде әдебиет ең төменгі және ең бұзылған адамдық құштарлықтарға қызмет еткенде, нан табу үшін жазуға мәжбүр болған» және «оның табысы ер адам сияқты жазу қабілетіне байланысты болды» деп жазды. Эдмунд Госсе оны «Қайта жаңғыру дәуірінің Джордж Сэнді» деп атады. Беннің поэзиясын сынаушылар гендер, сексуалдық, әйелдік, ләззат және махаббат тақырыптарына назар аударды. Феминистік сын Бэннің поэзиясындағы әйел ләззаты мен сексуалдығына баса назар аударады, бұл оның жазған уақытында радикалды идея болды. Ол замандас ер либертиндері сияқты сексуалдық туралы еркін жазды. «Көңіл көшірмеу» атты әйгілі өлеңінде ол әйелдің көзқарасынан ер адамның импотенциясы туралы комикалық оқиғаны баяндады. Сыншы Элисон Конвей Бенді әйел гендері мен сексуалдығы туралы қазіргі заманғы ойдың қалыптасуына зор үлес қосқан деп санайды: «Бен бұл тақырыптар туралы біз қазір байланыстыратын сексуалдық технологиялар пайда болғанға дейін жазды, сондықтан оны бізге таныс траекторияларға орналастыру қиын». Вирджиния Вульф «Ең өзіңдік бөлмеде» былай деп жазды:

«Барлық әйелдер бірлесіп Афра Бэннің қабіріне гүлдер шашуға тиіс, өйткені ол оларға өз ойларын айту құқығын берген еді. Бэн ақша табу үшін, мүмкін, кейбір жағымды қасиеттерін құрбандыққа шалу арқылы жазуға болатынын дәлелдеді; және осылайша жазу тек ақымақтық пен алаңдаған сананың белгісі ғана емес, сонымен қатар практикалық маңызы бар болды». Кентербери еске алу қоғамының қазіргі жобасы – Кентербериде туған Афра Бэннің қала орталығында орнатылатын мүсінін қою. Жергілікті ұйымдармен серіктестік жасап, Кентербери Христиан университеті 2023 жылдың қыркүйегінде Бэннің Кентерберимен байланысын мерекелеуге арналған бір жылдық жоспарды жариялады, онда лекциялар, бір әйелдің қойылымы, серуендеулер мен көрмелер ұйымдастырылады, олардың кейбіреулері Кентербери фестивалі аясында өтеді.

Танымал мәдениетте

Бэннің өмірі Крис Брактың 2014 жылғы «Ай патшайымы: Афра Бэннің өмірі» пьесасында және 2015 жылғы «[exit Мисс Бэн]» немесе Кристофер ВандерАрктың «Лео пьесасы» пьесасында сахнаға бейімделген. Ол Лиз Даффи Адамстың 2010 жылғы «Ор» пьесасының кейіпкерлерінің бірі. Бэн Дэниел О’Махонидің «Ньютонның ұйқысы» туындысында, Филип Хосе Фармердің «Сақылға қонымды лабиринт» және «Риверверлд құдайлары» романдарының ішінде, Молли Браунның «Жылынуға шақыру» (1999), Сусанна Грегоридің «Жеңіздегі қан» және Диана Норманның «Визар маскасы» романдарында кейіпкер ретінде көрінеді. Ол Патрик О’Брайанның «Жайлау аралы» романында есімдерін табады. Лиз Даффи Адамс өзінің өмірі туралы 2009 жылы «Or,» пьесасын жазды. 2019 жылы Big Finish Short Trip аудио-ойыны «The Astrea Conspiracy»-де Доктормен бірге Бэннің кейіпі бейнеленген, оған актриса Нев Макинтош дауыс берді. Әйелдер әдебиетіндегі пионерлік рөлі үшін Бэн 2017 жылы U2 Солтүстік Америка турнесінде «Жошуа ағашының» 30 жылдығына арналған «Оның оқиғасы» бейнеролігіндегі танымал әйелдердің қатарында көрсетілді. 2022 жылы C. J. Carey жазған «Жәке ел» романындағы жесірлердің бірі Бэннді жазушылық қызметі, тәуелсіздігі және тыңшылық әрекеттері үшін өзінің үлгісі деп атайды.