Кіріспе

Шан әулетінің генералы, жобалаушы, патша У Дингтің әйелі, қытай дипломаты Фу Хао б.з.д. 1200 жылы қайтыс болды, қабіріндегі есімі Му Син (母辛). Ол Шан әулетінің патшасы У Дингтің көп әйелдерінің бірі болған, сонымен қатар әскери генерал және жоғары дәрежелі дін қызметкері болды. Фу Хаоның өмірі мен әскери жетістіктерін егжей-тегжейлі баяндайтын аз ғана мәлімет Шан әулетінен жетіп келді, ал жазбалар уақыт өте келе жойылған болуы мүмкін. Фу Хаоның қабірі 1976 жылы Инсуда археолог Чжэн Чжэнсян тарапынан толыққанды күйде қазылып алынды, ол жерден 700-ден астам нефрит бұйымдары (Фу Хао коллекционер болғандықтан, олардың кейбіреулері бұрыннан антикварлық заттар болған) және 500-ден астам сүйек бұйымдары, мысалы, сүйек жәдігерліктері (олар оның діни жәжіре ретіндегі қызметінен шыққан және оның көптеген рәсімдерінде қолданылған) табылды. Нефрит және сүйек бұйымдарымен бірге Фу Хаомен 6 ит және 16 адамдық құрбандықтар жерленген. Ондағы шұңқырдың ішінде ұзындығы, ені және биіктігі белгілі бір өлшемдегі ағаш камераның болғандығына дәлелдер бар, онда лакталған ағаштан жасалған табыт орналасқан, ол қазір толыққанды ыдырап кеткен. Фу Хаоның қабірі оның өміріне, патшалық отбасымен қарым-қатынасына, әскери рөлі мен жетістіктеріне ең көп мәлімет береді, себебі ол жерленген заттары оның қызметі мен қызығушылықтарына ақылгөйліктер ұсынады.

Өмірбаян

Патша Ву Динг көршілес тайпалардың адалдығын әрқайсысынан бір әйелге үйленіп нығайтқан. Фу Хао (патшаның 64 әйелі болған деп есептеледі) осындай неке арқылы патшалық үйге кірді және жартылай матриархалды құл қоғамын пайдаланып, Патша Ву Дингтің үш сүйікті әйелінің бірі болды. Ол шекарадан немесе даладан келген болуы мүмкін, мұны оның қабірінен табылған түрлі қару-жарақтар көрсетеді. Қалған екі әйелі Фу Цзин (婦妌) және Фу Ши (婦嬕) болды. Фу Цзин – бас патшайым, ал Фу Хао – екінші дәрежелі патшайым болған. Фу Хао сондай-ақ принц Цу Цзидің анасы еді. Ару жазулары оның босану кезіндегі денсаулығына алаңдаушылық білдіргенін көрсетеді. Қытайдағы діни қызметкерлердің және діни рәсімдердің болуы Шан әулетімен байланысты, сондықтан кейбір мәліметтер нақты емес. Фу (婦) сияқты әрбір қытай таңбасының бірнеше мағынасы бар болғандықтан, тіпті Шанның ару сүйектері де жазылғаннан кейін, Фу Хао сияқты әйелдер бастапқыда патшаның әйелдері емес, діни қызметкерлер болған болуы мүмкін; ол кейін патшаға үйленген. Яғни, кейбір жағдайларда "әйел" деген сөз діни қызметкерлік лауазымды білдіруі мүмкін. Фу Хаоның жеке жері болған. Ару жазуларында көрсетілгендей, ол патшаға бірнеше рет өте құнды сыйлықтар сыйлаған. Шан патшасы сол кездегі ең маңызды саяси қызмет болған діни мәселелерді бақылағанмен, ару жазулары Ву Дингтің Фу Хаоға ерекше рәсімдерді өткізуді және ата-бабаларға құрбандық шалуды тапсырғанын көрсетеді. Шан әулетінің екі маңызды қызметі болды: діни рәсімдер және соғыстар; Хао ханым сол кезде екеуінде де ерекше рөл атқарды.

Әскери рөл

Фу Хао қазіргі ғалымдарға негізінен Иньсуде қазба жұмыстарынан табылған Шан әулетінің болжам сүйектеріндегі жазулар арқылы белгілі. Осы жазулар мен оның қабірінен табылған қару-жарақтардан Фу Хаоның Шан әулеті үшін бірнеше әскери науқандарды басқарған генерал болғаны анықталды. Әскери қызметінде ол Шан әулетінің жауларын және көршілерін бағындыруға жауапты болды. Туфан (土方) тайпасы Шанға қарсы ұрпақтар бойы соғысып, ақыры Фу Хаоның бір шешуші шайқаста жеңісімен талқандалды. Содан кейін көршілес И, Цян және Ба тайпаларына қарсы жорықтар жасалды; соңғысы Қытай тарихындағы ең алғашқы жазылған ірі ауқымды шабуыл ретінде ерекше есте қалды. 13 000-ға дейін сарбазы мен маңызды генералдар Цзи және Хоу Гао оның қол астында қызмет еткендіктен, ол өз заманының ең күшті Шан генералы болды. Оның қабірінен табылған көптеген қару-жарақтар, оның ішінде үлкен соғыс балғалары оның ерекше мәртебесін растайды.

Қабір

Бір қызығы, Фу Хао қайтыс болғаннан кейін өзінің жерінде, өзеннің арғы жағындағы қабірге қойылды, әдетте патшалық отбасылар бірге жерленгеніне қарамастан. Ол У Динг патшадан бұрын қайтыс болды, ол өзінің астанасы Инь қаласында оның қабірін салған болатын. Орналасқан жеріне байланысты, Хао ханымның қабірі Шан патшалығының тоналмаған жалғыз қабірі болып табылады, бұл оның өмірі мен сол кездегі жерлеу салты туралы бірегей мәліметтер береді. Кейіннен патша, Шан мемлекетін толығымен құртуға әрекеттенген Гонгты жеңу үшін оның рухани көмегін алу үмітімен көптеген құрбандықтар шалды. Бұл Хаоға деген оның зор құрметін көрсетеді, және оның қайтысынан кейін, ол оны өзінен бұрынғы үш ұлы патшаға үйлендірді. Фу Хаоның дене қалдықтары толық ыдыраған күйде табылған.