Қытай таңбаларының ежелгі стилі – ірі жазу. Б.з.д. 1 мыңжылдықта пайда болған, Қытайдың Цин әулетінде қалыптасқан декоративтік жазу түрі. Тарих, өнер, мөрлер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытай таңбаларының ежелгі стилі
Ancient style of Chinese characters
Мөр жазуы немесе сигиллари жазуы – бұл біздің заманымыздан бұрынғы 1-мыңжылдықтың соңғы жартысында кең таралған қытай таңбаларын жазу стилі. Ол Чжоу дәуірінде (1046–256 ж.б.) қола жазудан табиғи түрде дамыған. Цинь мемлекетінде қолданылған мөр жазуының түрі ақырында салыстырмалы түрде стандартталды және Цинь династиясы кезінде (б.з.д. 221–206 ж.б.) бүкіл Қытай бойынша ресми жазу ретінде қабылданды. Ол Хань дәуірінде (б.з.д. 202–220 ж.б.) әлі де сәндік өрнек және мөрлер үшін кеңінен қолданылды. "Мөр жазуы" (篆書 zhuànshū) сөзбе-сөз аудармасы – "декоративтік өрнек жазуы", бұл атау Хань әулеті кезінде пайда болды және жазудың салтанатты жазбаларға дейін тоғысуын көрсетеді.
Seal script or sigillary script is a style of writing Chinese characters that was common throughout the latter half of the 1st millennium BC. It evolved organically out of bronze script during the Zhou dynasty (1046–256 BC). The variant of seal script used in the state of Qin eventually became comparatively standardized, and was adopted as the formal script across all of China during the Qin dynasty (221–206 BC). It was still widely used for decorative engraving and seals during the Han dynasty (202 BC220 AD). The literal translation of "seal script" (篆書 zhuànshū) is 'decorative engraving script'—this name was coined during the Han dynasty, and reflects the role of the script being reduced to ceremonial inscriptions.
Түрлері
"Мөр жазуы" термині бірнеше ерекше нұсқаларды қамти алады, соның ішінде үлкен мөр жазуы және кіші мөр жазуы. Арнайы белгіленбесе, мөр жазуы әдетте кіші мөр жазуына жатады, яғни Шығыс Чжоу әулеті кезеңінде (б.з.д. 771–221) Цинь мемлекеті ішінде дамыған және кейіннен Цинь Ши Хуан тұсында стандартизацияланған жазу түрі. "Үлкен мөр жазуы" терминінің өзі кең ауқымды формаларды білдіруі мүмкін, оның ішінде кіші мөр жазуынан бұрынғы Цинь формалары, сондай-ақ ертерек Батыс Чжоу формалары және тіпті әзір сүйектеріндегі жазулар да бар. Осы бұлқыныстыққа байланысты, қазіргі ғалымдар "үлкен мөр жазуы" терминін қолданудан көбінесе бас тартады.
The term seal script may refer to several distinct varieties, including the large seal script and the small seal script. Without qualification, seal script usually refers to the small seal script—that is, the lineage which evolved within the state of Qin during the Eastern Zhou dynasty (771–221 BC), which was later standardized under Qin Shi Huang The term large seal script may itself refer to a broad range of forms, including Qin forms older than the small seal script—but also earlier Western Zhou forms, or even oracle bone characters. Due to this imprecision, modern scholars tend to avoid using the term large seal script.
Даму
Шығыс Чжоу дәуірінде әр патшалықта өздігінен дамыған мөр жазуының бірнеше әртүрлі нұсқалары болды. Олардың бірі – құс-құрт мөр жазуы, ол негізгі сызықтарындағы күрделі өрнектері үшін осылай аталып, Ву, Чу және Юэ мемлекеттерінде қолданылды. Ол Фучайдың найзасы мен Гуцзяньнің қылышы сияқты бірнеше артефакттарда табылды. Оңтүстік мемлекет болғандықтан Чу Вюйе әсеріне түсті. Чу Вюйедегілерге ұқсас, бірақ одан кем күрделі қоладан жасалған қылыштар жасады. Чу сондай-ақ Ву және Юэ мемлекеттері қабылдаған құс-құрт стилін қолданды.
There were several different variants of seal script which developed independently in each kingdom during the Eastern Zhou. One of these, the bird worm seal script, is named for its intricate decorations on the defining strokes, and was used in the states of Wu, Chu, and Yue. It was found on several artifacts including the Spear of Fuchai and the Sword of Goujian. As a southern state, Chu was influenced by Wuyue. Chu produced bronze broadswords that were similar to those from Wuyue, but not as intricate. Chu also used the bird worm style, which was borrowed by the Wu and Yue states.
Бірыңғай шағын мөр жазуы
Цинь жазуы – бірігуден бұрын қола жазуларында көрсетілгендей, Көктем және Күз кезеңінен бастап Чжоу жазуынан табиғи түрде дамыған. Соғысқан мемлекеттер кезеңінен бастап ол тікшелене бастады және біркелкі көрініс алды. Бұл кіші мөр жазуының қалыптасу кезеңі болды. Цинь Ши Хуанның тұсында премьер-министр Ли Си көптеген таңбалардың нұсқаларын жою арқылы оны жүйелендіріп, императорлық стандарт ретінде бекітті. Қытай түсіндірмелерінде Ли Сидің кіші мөр жазуында 3300-ге жуық қытай таңбасын тізімдеген, жартылай сақталған «Цанцзепьянь» сөздігін құрастырғаны айтылады. Олардың пішіні төртбұрышты емес, көбінесе шаршы тәрізді болып келеді. Қытай таңбаларының тарихында кіші мөр жазуы дәстүрлі түрде кеңсе жазуының (clerical script) ата-бабасы саналады, ал кеңсе жазуы бүгінгі таңда қолданылатын барлық басқа жазулардың алдын-ала бейнесі болды. Алайда, соңғы археологиялық жаңалықтар мен зерттеулер кейбір ғалымдарды кеңсе жазуының тікелей ата-бабасы прото-кентсі жазуы (proto-clerical script) деген қорытуға жеткізді, ол Соғысқан мемлекеттердің соңғы кезеңі мен Цинь дәуіріндегі кең таралған, қарапайым жазудан пайда болды. Бірінші белгілі таңбалық сөздік – б.з.д. 3 ғасырдағы «Эрья» болды, оны Лю Сян және оның ұлы Лю Сиң жинақтап, түсіндірді; ол қазір сақталмаған. Одан көп ұзамай, Сюй Шэнь «Шуовэнь Цзезиді» (шамамен 100 ж.б.д.) жазды. «Шуовэньнің» 9353 жазбасы 540 радикал бойынша ұйымдастырылған, әр жазба үшін стандартталған кіші мөр пішінін көрсетеді.
The Qin script—as exemplified in bronze inscriptions prior to unification—had evolved organically from the Zhou script starting in the Spring and Autumn period. Beginning around the Warring States period, it became vertically elongated with a regular appearance. This was the period of maturation for the small seal script. It was systematized by prime minister Li Si during the reign of Qin Shi Huang through the elimination of most character variants, and was imposed as the imperial standard. Through Chinese commentaries, it is known that Li Si compiled the Cangjiepian, a partially extant wordbook listing some 3,300 Chinese characters in the small seal script. Their form is characterized by being less rectangular and more squarish. In the popular history of Chinese characters, the small seal script is traditionally considered to be ancestral to clerical script, which in turn prefigured every other script in use today. However, recent archaeological discoveries and scholarship have led some scholars to conclude that the direct ancestor of clerical script was proto clerical script, which in turn evolved out of the lesser known vulgar or popular writing of the late Warring States to Qin period. The first known character dictionary was the 3rd century BC Erya, collated and referenced by Liu Xiang and his son Liu Xin; it is no longer extant. Not long after, the Shuowen Jiezi (c. 100 AD) was written by Xu Shen. The Shuowens 9,353 entries reproduce the standardized small seal forms for each entry, organized under 540 radicals.
Компьютерлік кодтау
Кішкентай мөр жазуының түрлері ақыр соңында Юникод стандартына енгізіледі деп күтілуде. Үшінші идеографиялық жазықтықтағы кодтық нүктелер шартты түрде бөлінді.
It is anticipated that small seal script forms will eventually be encoded in The Unicode Standard. The code points on the Tertiary Ideographic Plane have been tentatively allocated.