Қытайдың ежелгі әскер мүсіндерінің қазбасы

Кіріспе

Ежелгі қытай әскери мүсіндерінің жинағы – тарихи кешен. Терракота армиясы – Қытайдың бірінші императоры Цинь Ши Хуанның әскерлерін бейнелейтін терракота мүсіндерінің жинағы. Бұл императормен бірге б.з.д. 210-209 жылдары жерленген жерлеу өнерінің бір түрі, оның мақсаты – оның өмірінен кейін қорғау. Б.з.д. шамамен 200-ші жылдардың соңына жатқан мүсіндер 1974 жылы Қытайдың Шэньси провинциясының Сиань қаласының сыртындағы Линтонг округіндегі жергілікті шаруалармен табылды. Мүсіндердің биіктігі шеніне қарай өзгереді, ең биігі – генералдар. Олардың арасында жауынгерлер, соғыс машиналары және жылқылар бар. 2007 жылғы есептерге сәйкес, Терракота армиясын қамтитын үш шұңқырда 8000-нан астам сарбаз, 520 жылқысы бар 130 соғыс машинасы және 150 атты әскер орналасқан, олардың көпшілігі Цинь Ши Хуанның кесенесіне жақын шұңқырларда сақталған. Басқа да, әскери емес терракота мүсіндер табылды, олардың ішінде шенеуніктер, акробаттар, күштілер және музыканттар бар. Қабірдің құрылысын тарихшы Сима Цян б.з.д. 1459 жылы жазылған «Ұлы тарихшының жазбаларында» сипаттаған, бұл кітап мавзолей аяқталғаннан кейін бір ғасырдан соң жазылған. Мавзолейдің құрылысы б.з.д. 246 жылы басталды, император Цинь (онда 13 жаста) әкесінен Цинь патшасы болғаннан кейін, және жобаға ақыры 700 000 жұмыскер жұмылдырылды. Географ Ли Даоюань, императордың өлімінен алты ғасыр өткен соң, «Шуй Цзин Чжу» кітабында Ли тауының геологиялық ерекшеліктеріне байланысты оның жақсы орын екенін жазды: «Оның солтүстік жағы алтынға бай, ал оңтүстік жағы әдемі жадеге бай болды; сондықтан бірінші император оның жақсы беделіне құмарланып, сол жерде жерленуді жөн көрді». Сима Цян бірінші императордың сарайлармен, мұнаралармен, шенеуніктермен, құнды заттармен және таңғажайып нәрселермен бірге жерленгенін жазды. Бұл мәліметтерге сәйкес, 100 ағын өзендері сынапты пайдаланып бейнеленген, ал олардың үстіндегі төбе аспан денелерімен безендірілген, ал төмендегі жер бедері көрсетілген. Кейбір аудармаларда бұл бөлімде «үлгілер» немесе «көшірмелер» деп аударылған, бірақ түпнұсқа мәтінде бұл сөздер қолданылмаған, сондай-ақ терракота армия туралы ешқандай мәлімет жоқ. Қабір үйіндісінің топырағында сынаптың жоғары деңгейі табылды, бұл Сима Цянның есебін растайды. Сондай-ақ, император өмірінде адам пішініндегі монументальді мүсіндер, мысалы, Он екі металл колоссын салғаны жақсы құжатталған. Кейінгі тарихи деректерде бірінші император қайтыс болғаннан кейін таққа таласқан Сян Ю кешенді және қабірді тонағаны айтылған. Алайда, қабірдің өзі тоналмаған болуы мүмкін деген жорамалдар бар.

Collection of ancient Chinese military statues
the historic complex

The Terracotta Army is a collection of terracotta sculptures depicting the armies of Qin Shi Huang, the first emperor of China. It is a form of funerary art buried with the emperor in 210–209 BCE with the purpose of protecting him in his afterlife. The figures, dating from approximately the late 200s BCE, were discovered in 1974 by local farmers in Lintong County, outside Xi'an, Shaanxi, China. The figures vary in height according to their rank, the tallest being the generals. The figures include warriors, chariots and horses. Estimates from 2007 were that the three pits containing the Terracotta Army hold more than 8,000 soldiers, 130 chariots with 520 horses, and 150 cavalry horses, the majority of which remain in situ in the pits near Qin Shi Huang's mausoleum. Other, non military terracotta figures have been found in other pits, including officials, acrobats, strongmen, and musicians.]] The construction of the tomb was described by historian Sima Qian (14590 BCE) in Records of the Grand Historian, the first of China's 24 dynastic histories, written a century after the mausoleum's completion. Work on the mausoleum began in 246 BCE, soon after Emperor Qin (then aged 13) succeeded his father as King of Qin, and the project eventually involved 700,000 conscripted workers. Geographer Li Daoyuan, writing six centuries after the first emperor's death, recorded in Shui Jing Zhu that Mount Li was a favoured location due to its auspicious geology: "famed for its jade mines, its northern side was rich in gold, and its southern side rich in beautiful jade; the first emperor, covetous of its fine reputation, therefore chose to be buried there". Sima Qian wrote that the first emperor was buried with palaces, towers, officials, valuable artifacts and wondrous objects. According to this account, 100 flowing rivers were simulated using mercury, and above them the ceiling was decorated with heavenly bodies, below which lay the features of the land. Some translations of this passage refer to "models" or "imitations"; however, those words were not used in the original text, which also makes no mention of the terracotta army. High levels of mercury were found in the soil of the tomb mound, giving credence to Sima Qian's account. Also, the Emperor is well documented for building monumental statues in human form during his reign, such as the Twelve Metal Colossi. Later historical accounts suggested that the complex and tomb itself had been looted by Xiang Yu, a contender for the throne after the death of the first emperor. However, there are indications that the tomb itself may not have been plundered.

Ашылу

Терракота армиясы 1974 жылғы 29 наурызда Ян Цзифа, оның бес бауыры және көршісі Ван Пучжи атты фермерлер тобы Ли тауындағы (Лишань) Цин императорының қабір үйіндісінің шығысында, құдық қазып жатқанда табылған. Бұл аймақ жер асты бұлақтары мен су арналарымен толы болған. Ғасырлар бойына, кейде терракотадан жасалған мүсіндердің бөліктері мен Цинь некрополінің фрагменттері – шатыр тайпақтары, кірпіштер және тас кесектер туралы хабарлар келіп түскен. Бұл жаңалық қытай археологтарын, оның ішінде Жао Кангминды зерттеуге жетеледі, нәтижесінде ең ірі саз мүсіндер тобы табылды. Содан бері бұл аумақта мұражай кешені салынды, ал ең үлкен шұңқыр шатырмен жабылған.

Некрополь

Терракота армиясы әлдеқайда үлкен некропольдің бір бөлігі. Жерге енетін радар және түйіршік сынамалары аумақтың шамамен 98 шаршы шақырым (38 шаршы миль) екенін көрсетті. Некрополь императордың сарайының немесе кешенінің кішігірім нұсқасы ретінде салынған және бірінші императордың қабір үйіндісінің айналасындағы кең аумақты қамтиды. Қыштан жасалған қабір үйіндісі Ли тауының етегінде орналасқан, пирамида пішіндес және қақпалары бар екі берік қабырғамен қоршалған. Некропольда бірнеше кеңселер, залдар, атқоралар, басқа да құрылыстар, сондай-ақ қабір үйіндісінің төңірегіндегі императорлық саябақ бар. Сайындар қабірдің шығыс жағында күзетте тұрады. Құрылысынан кейін өткен екі мың жыл ішінде осы жерде 500 метрге дейін қызыл, құмды топырақ жиналған, бірақ археологтар одан бұрынғы бұзылулардың іздерін тапты. Ли тауындағы қабір үйіндісінің жанындағы қазбалар кезінде археологтар 18 және 19 ғасырларға жататын бірнеше қабірлерді тапты, онда қазба жұмыстарын жүргізушілер терракота сынықтарына тап болған. Бұл сынықтар құнды емес деп есептелген және қазбаларды толтыру үшін топырақпен бірге пайдаланылған.

Қабір

Мазар герметикалық түрде жабық кеңістік сияқты көрінеді. Мазар әлі ашылмаған, мүмкін, оның заттарын сақтау туралы алаңдаушылықтар болғандықтан. Сыртқы жабын лак Сиань қаласының құрғақ ауасына ұшырағаннан кейін он бес секунд ішінде иіліп, төрт минут ішінде қабыршақтануы мүмкін.

Қуыстар

Төрт негізгі шұңқыр шамамен тереңдікте қазылды. Олар қабірден шамамен шығысқа қарай орналасқан. Ішіндегі әскерлер Цин императорының бағындырған мемлекеттері жатқан шығыс жақтан қабірді қорғау үшін сондай етіп жатқызылған.

1 шұңқыр

1-ші шұңқыр ұзын және кең, онда 6000-нан астам фигурадан тұратын негізгі әскер орналасқан. 1-ші шұңқырдың он бір дәлізі бар, олардың көпшілігі кең, кішкентай кірпіштермен төселген және үлкен қабырғалар мен бағаналармен қолдауға алынған ағаш төбелеріне ие. Бұл конструкция ақсүйектердің қабірлері үшін де қолданылған, және құрылысы аяқталғанда сарай дәліздеріне ұқсас болған. Ағаш төбелер су өткізбеу үшін қамыстан тоқылған кілемдермен және балшық қабаттарымен жабылған, содан кейін олардың үстіне топырақ үйілген, осылай олар айналағы жер бетінен шамамен жоғары көтерілген.

Басқалар

2-ші шұңқырда атты және жаяу әскерлер, соғыс күймелері бар және ол әскери күзетті бейнелейтін болжамдалады. 3-ші шұңқыр – жоғары ранкті офицерлер мен соғыс күймесі бар басқару орталығы. 4-ші шұңқыр бос, мүмкін оны салғандар аяқтамай қалдырған. 1 және 2-ші шұңқырлардағы кейбір мүсіндерде өрттің іздері байқалады, сондай-ақ күйген шатыр қабырғаларының қалдықтары табылған. Бұл, сонымен қатар жоғалып кеткен қару-жарақтар, Сян Юдің тонауы және одан кейін орын алған өртеудің куәсі деп есептеледі, бұл шатырдың құлауына және төмендегі терракота әскерлерін қиратуына себеп болған болуы мүмкін. Қазір көрмеде тұрған терракота мүсіндері фрагменттерден қалпына келтірілді. Некрополь құрамына кіретін басқа шұңқырлар да қазылып алынды. Бұл шұңқырлар қабірдің төңкергішін айнала қоршаған қабырғалардың ішінде де, сыртында да орналасқан. Олардың ішінде қоладан жасалған күймелер, акробаттар мен күшті адамдардың терракота мүсіндері, шенеуніктер, тастан жасалған зәрлі киімдер, жылқылардың жерленген жерлері, сирек кездесетін жануарлар мен еңбекшілердің қалдықтары, сондай-ақ жер астында орналасқан крандар мен үйректер бар.

Түрлері мен сыртқы түрі

Терракота фигуралары тірідей өлшемде, әдетте шамамен 1,6-дан шамамен 1,8 метрге дейін (офицерлер әдетте биік). Олардың биіктігі, киім үлгісі және шаштарының түрі шендеріне байланысты әртүрлі болады. Олардың бет-әлпеті әрбір жеке фигура үшін әртүрлі болып көрінеді; алайда ғалымдар 10 негізгі бет пішінін анықтады. Фигуралардың жалпы түрлері: броньды жаяу әскер; броньсыз жаяу әскер; капеллет киетін атты әскер; көбірек броньмен қорғалған күймелердің қалқанды жүргізушілері; найза ұстаған күймешілер; тізе бүккен немесе броньды садақшылар; тұрған, броньсыз садақшылар; сондай-ақ генералдар және басқа да төменгі шендегі офицерлер. Бірақ, шендер арасында киім-кешектерде көптеген өзгерістер бар: мысалы, кейбіреулері тізелік қорғаныс киеді, ал кейбіреулері кимейді; олар ұзын немесе қысқа шалбар кие алады, олардың кейбіреулері матамен толтырылған болуы мүмкін; ал дене бронялары шеніне, міндетіне және формациядағы орнына байланысты өзгереді. Сонымен қатар, жауынгерлердің арасында терракотадан жасалған аттар да бар. Бастапқыда фигуралар ұнтақталған асыл тастармен, қатты қыздырылған сүйектермен (ақ), темір оксидінің пигменттерімен (қою қызыл), қызыл құрышпен (қызыл), малахитпен (жасыл), азуритпен (көк), көмірмен (қара), қызыл құрыш, барий, мыс силикаты қоспасымен (қытайлық күлгін немесе Хан күлгін), жақын жерден алынған ағаш шырынымен (қытай лак ағашынан) (қоңыр) және басқа да түстермен боялған – қызғылт, лилак, қызыл, ақ және бір анықталмаған түс. Алайда, Сианьның құрғақ климатында армияны қоршаған сазды алып тастағаннан кейін төрт минуттан аз уақыт ішінде бояудың көп бөлігі қабыршақталып түсіп қалар еді. Бұл мүсіндердің бастапқы мақсаты әлі анық емес, бірақ олар потенциалды акробаттар немесе бишілердің бейнесі ретінде сипатталған. Осы уақытқа дейін қазылған фигуралардың саны, одан көп танылған жауынгер фигураларымен салыстырғанда аз, жалпы саны оннан аспауы мүмкін. Фигуралар белдік орамадан басқа киімсіз. Бұл фигуралар өте жарық және сарбаздарға қарағанда стереотипсіз, әсіресе бұлшықеттер мен сүйек буындарының динамикалық бейнеленуі арқасында.

The terracotta figures are life sized, typically ranging from to about (the officers are typically taller). They vary in height, uniform, and hairstyle in accordance with rank. Their faces appear to be different for each individual figure; scholars, however, have identified 10 basic face shapes. The figures are of these general types: armored infantry; unarmored infantry; cavalrymen who wear a pillbox hat; helmeted drivers of chariots with more armor protection; spear carrying charioteers; kneeling crossbowmen or archers who are armored; standing archers who are not; as well as generals and other lower ranking officers. There are, however, many variations in the uniforms within the ranks: for example, some may wear shin pads while others not; they may wear either long or short trousers, some of which may be padded; and their body armors vary depending on rank, function, and position in formation. There are also terracotta horses placed among the warrior figures. Originally, the figures were painted with ground precious stones, intensely fired bones (white), pigments of iron oxide (dark red), cinnabar (red), malachite (green), azurite (blue), charcoal (black), cinnabar barium copper silicate mix (Chinese purple or Han purple), tree sap from a nearby source, (more than likely from the Chinese lacquer tree) (brown), and other colors including pink, lilac, red, white, and one unidentified color. However, in Xi'an's dry climate, much of the color coating would flake off in less than four minutes after removing the mud surrounding the army. The original function of these statues remains unclear, but they have been described as either potentially acrobat or dancer figures. The number of these figures uncovered thus far are relatively few compared to the more noted warrior figures, with the total discovered probably numbering a dozen. The figures are bare with the exception of a loincloth as dress. These figures are very vivid and less stereotypical than the soldiers, especially through the dynamic treatment of the musculature and bone joints.

Мүмкін әсер етулері

Олардың ашылған сәтінен бастап, бұл фигуралар ерекше стильдік реализмімен және жекелігімен көзге түсті, сарапшылар екі фигураның да бірдей белгілері жоқ екенін анықтады. Бұл ерекшелік туралы алғашқы дерек 20 ғасырдың өнер тарихшысы Герман Хафнердің 1986 жылғы зерттеуінде келтірілген. Ол бұл мүсіндердің эллинистік байланысы болуы мүмкін деген тұңғыш болжам жасады, себебі бұл мүсіндер Цин дәуірінің басқа мүсіндерімен салыстырғанда ерекше табиғилықты көрсетті: «Терракота армиясының өнері Батыспен байланыс арқылы пайда болды, Ұлы Александр туралы білім мен грек өнерінің шағылысуынан туды». Бұл идеяны 1998-2006 жылдар аралығындағы қазба жұмыстарының бас археологы Дуань Цинбо да қолдады. Дуань Цинбо Терракота армиясының б.з.д. I ғасырдың басындағы Орталық Азияның Халчаян мүсіндерімен стиль және техника жағынан ұқсастығын атап өтті. Қазба жұмыстарының аға археологы Ли Сюйжэнь де гректердің ықпалы болуы мүмкін екенін мойындады: «Қазіргі таңда Терракота армиясы, акробаттар мен қазбада табылған қола мүсіндердің ежелгі грек мүсіндері мен өнерінен шабыт алғанын ойлаймыз». Кейін ол мүсіндердің авторлығын қытай халқына жатқызды: «Терракота жауынгерлері Батыс мәдениетінен шабыттанған болуы мүмкін, бірақ оларды жасаған – қытайлықтар». Дегенмен, кейбір зерттеушілер мұндай болжамдардың негізінде басқа өркениеттердің өнеріне қабілетсіздігін жорамалдаған, ескі және бұрыс евроцентрикалық идеялар жатқанын айтады, осылайша шетелдік өнерді Батыс дәстүрлері арқылы қарастыруға болады. Дартмут колледжінің өкілі Даррил Уилкинсон Цин дәуіріндегі мүсіндік реализмнің Перудегі Колумбқа дейінгі Моче мәдениетімен салыстырылғанда «гректер реализмді ойлап таппағанын» және «реализм кез келген мәдениеттің өркениеттік «ғанатынан» тумайтынын» көрсетеді.

Құрылыс

Терракотадан жасалған әскер мүсіндері мемлекеттік жұмысшылар мен жергілікті шеберлер тарапынан жергілікті материалдарды пайдаланып шеберханаларда жасалған. Бастары, қолдары, аяқтары және денелері жеке-жеке жасалып, кейін бөліктер біріктіріліп, жабыстырылған. Дайын болғаннан кейін терракота мүсіндері шұңқырларға нақты әскери формада, шені мен міндеттеріне сәйкес орналастырылған. 2021 жылы жүргізілген морфологиялық зерттеулер мүсіндер мен аймақтың қазіргі тұрғындары арасындағы айқын ұқсастықты көрсетті, бұл кейбір ғалымдарды фигуралардың нақты сарбаздардан үлгі алғандығынан туындаған стильдік реализмнің жоғары деңгейіне алып келді деген теорияға жетеледі. Жүздер қалыптар арқылы жасалған, кем дегенде он түрлі жүз қалыбы қолданылған болуы мүмкін.

Қару-жарақ

Көптеген мүсіндер бастапқыда нақты қару-жарақ ұстаған, бұл олардың шынайылығын арттырған болар еді. Осы қарулардың көп бөлігі әскер құрылғаннан кейін көп ұзамай тоналған немесе уақыт өте келе тозып кеткен. Дегенмен, 40 000-нан астам қоладан жасалған қару-жарақ табылды, олардың ішінде қылыштар, қанжарлар, найзалар, сүңгілер, шабуыл балталары, қисық қылыштар, қалқандар, арбалеттер және арбалетке арналған механизмдер бар. Табылған заттардың басым бөлігі – жебе ұштары, олар көбінесе 100 данадан тұратын топтамалар түрінде кездеседі. Осы жебе ұштарын зерттеу нәтижесінде олар өзін-өзі қамтамасыз ететін, тәуелсіз шеберханаларда жасушалық өндіріс немесе «Тойотизм» деп аталатын технология арқылы жасалғандығы анықталды. Кейбір қарулар жерге көмілгенге дейін 10–15 микрометрлік хром диоксиді қабатымен жабылған, бұл оларды соңғы 2200 жыл бойында кез келген түрдегі тозудан қорғайды деп есептелген. Алайда, 2019 жылғы зерттеулер көрсеткендей, хром – қаруды қорғау үшін емес, жақын жердегі лактан келген қорықпа болған. Жерлеу топырағының сәл сілтілі pH көрсеткіші және кішкентай бөлшектері қарулардың сақталуына мүмкіндік берген болуы мүмкін. Қылыштардың құрамында мыс, қалайы және никель, магний және кобальт сияқты басқа элементтердің қоспасы бар. Кейбіреулерінде олардың өндірілген мерзімі б.з.д. 245 және 228 жылдар аралығында екенін көрсететін жазулар бар, яғни олар жерге көмілгенге дейін қолданылған.

Прецеденттер мен мұра

Терракотадан жасалған әскерге дейінгі кезеңде өте сирек мүсіндер ғана белгілі, сондықтан оның адам және жануар бейнелері замандастарына ерекше жаңалық болған деуге болады. Чжоу әулетінің соңындағы б.з.д. 4-3 ғасырларда сирек және өте кішкентай терракота жауынгер мүсіндері ғана табылған, мысалы, Сианьян қаласының жанындағы Таерпо зиратындағы әскери қабірден шыққан Таерпо аттысы – Қытайдағы алғашқы атты әскер бейнесі. Атты әскер Орталық Азия, скиф стиліндегі киім киеді, ал оның биік, сүйір мұрыны оның шетелдік екенін көрсетеді.

Дегенмен, терракота әскері із қалдырды, кейінгі династияларда да жерлеу рәсімінде терракота әскерлері табылды, бірақ олар бұрынғыдай қатаң және әскери стильде емес, әлдеқайда кішкентай мүсіндерден тұрды, мысалы, Батыс Хан Янцзяван терракота әскері (б.з.д. 195 ж.) немесе Янлинг терракота әскері (б.з.д. 141 ж.). Цин императорының адам өлшеміндегі монументальді стилі өте аз уақытқа ғана созылды және Қытайда монументальді буддалық мүсін пайда болған 4-6 ғасырларда ғана қайта пайда болды.

Ғылыми зерттеулер

2007 жылы Стэнфорд университетінің және Калифорния штатының Беркли қаласындағы Advanced Light Source ғимаратының ғалымдары энергияны тарату рентген спектроскопиясы және микрорентгендік флуоресценция талдауымен үйлестірілген ұнтақ дифракциялық тәжірибелер арқылы қытайлық қызғылт түсті бояумен боялған терракоталық фигураларды жасау процесінің барий мыс силикатынан тұратынын хабарлады. Бұл процестің таоист алхимиктерінің жаде әшекейлерін жасау әрекеттерінде алған білімдерінен туындағаны анықталды. 2006 жылдан бері UCL Археология институтының халықаралық зерттеушілер тобы Терракота армиясын жасау кезінде қолданылған өндіріс техникалары туралы толық мәліметтерді анықтау үшін талдамалық химия әдістерін пайдаланып келеді. Зерттеушілер 100-ден 100-ге дейін топталған 40 000 қола жебе ұштарының рентгендік флуоресценциялық спектрометриясын жүргізіп, бір топтағы жебе ұштарының басқа топтардан ерекшеленетін салыстырмалы түрде тығыз кластер құрайтынын анықтады. Сонымен қатар, металл қоспаларының болуы немесе болмауы топтар арасында сәйкес келді. Жебелердің химиялық құрамына сүйене отырып, зерттеушілер қазіргі заманғы «Тойота» зауытында қолданылатын жүйеге ұқсас ұялы өндіріс жүйесі қолданылғанын, автомобиль өнеркәсібінің алғашқы күндеріндегі үздіксіз конвейерлік желіге қарағанда, осы жүйе қолданылғанын қорытындылады. Сканирленген электронды микроскопта көрінетін ұнтақтау және жылтырату іздері, жылтыратуға арналған токарлық станоктардың өнеркәсіптік қолданылуының ең ерте кездерін көрсетеді. Мавзолейден алынған 120 экспонат және 12 терракота жауынгері 2007 жылдың 13 қыркүйегінен 2008 жылдың сәуір айына дейін Лондондағы Британ мұражайында «Бірінші император: Қытайдың терракота армиясы» атты арнайы көрме ретінде қойылды. Бұл көрме 2008 жылды Британ мұражайының ең табысты жылы етіп, 2007-2008 жылдар аралығында Британ мұражайын Ұлыбританияның ең танымал мәдени орталығына айналдырды. Бұл көрме 1972 жылы Түтанхамон патшаның көрмесінен бері мұражайға ең көп келушілерді әкелді. «Таймс» газетінің хабарлауынша, жұмыс уақытын ұзартуға қарамастан, көптеген адамдар кіре алмады. Қытайлық Жаңа жылды тойлау іс-шаралары күні мұражайдың қақпалары тығын салғандықтан жабылуға мәжбүр болды. Осы көрме 2004 жылдың қазаны мен 2005 жылдың қаңтары аралығында Мадридтегі Fundación Canal de Isabel II-де көрсетілді, бұл олардың ең табысты көрмесі болды. 2009 жылдың желтоқсанынан 2010 жылдың мамырына дейін көрме Чилидің Сантьяго қаласындағы Ла Монеда мәдени орталығында көрсетілді. Көрме Солтүстік Америкаға сапар шегіп, Сан-Францискодағы Азия өнер мұражайы, Санта-Анадағы Боуэрс мұражайы, Калифорниядағы Хьюстон табиғи ғылымдар мұражайы, Атлантадағы Жоғары өнер мұражайы, Вашингтондағы Ұлттық географиялық қоғам мұражайы және Торонтодағы Корольдік Онтарио мұражайы сияқты мұражайларды аралады. Кейіннен көрме Швецияға барып, 2010 жылдың 28 тамызынан 2011 жылдың 20 қаңтарына дейін Қиыр Шығыстың көнеліктер мұражайында өтті. 2010 жылдың 2 желтоқсаны мен 2011 жылдың 13 наурызы аралығында Жаңа Оңтүстік Уэльс өнер галереясында 120 артефакт ұсынылған «Бірінші император – Қытайдың қабірге қойылған жауынгерлері» атты көрме өтті. «L'Empereur guerrier de Chine et son armée de terre cuite» («Қытайдың жауынгер императоры және оның терракоталық әскері») атты көрме, мұражайдан мүсіндерді қоса алғанда, Монреаль көркем өнер мұражайында 2011 жылдың 11 ақпанынан 26 маусымына дейін өткізілді. Италияда 2008 жылдың шілдесінен 2008 жылдың 16 қарашасына дейін Терракота армиясының бес жауынгері Туриндегі Ежелгіліктер мұражайында, ал 2010 жылдың 16 сәуірінен 2010 жылдың 5 қыркүйегіне дейін Миландағы Корольдік сарайында «Екі империя» атты көрмеде лауазымды тұлғалар, найзашылар мен садақшыны қоса алғанда тоғыз мүсін көрсетілді. 2013 жылдың 15 наурызынан 17 қарашасына дейін Берннің тарихи мұражайында солдаттар мен оларға байланысты заттар көрсетілді. Терракота армиясының бірнеше фигуралары көптеген басқа заттармен бірге Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайында 2017 жылдың 3 сәуірінен 2017 жылдың 16 шілдесіне дейін «Империялар дәуірі: Цинь және Хан әулеттерінің қытай өнері» атты көрмеде көрсетілді. Он терракоталық армия фигуралары мен басқа да артефактілер, «Терракоталық бірінші императордың жауынгерлері» атты көрме 2017 жылдың 8 сәуірінен 2017 жылдың 4 қыркүйегіне дейін Сиэтлдегі Тынық мұхит ғылыми орталығында көрсетілді. Филадельфиядағы Франклин институтына сапарға шыққанға дейін, 30 қыркүйек 2017 жылдан 4 наурыз 2018 жылға дейін кеңейтілген шындықпен бірге көрсетілді. «Қытайдың бірінші императоры және терракоталық жауынгерлер» атты көрме 2018 жылдың 9 ақпанынан 28 қазанына дейін Ливерпульдегі Дүниежүзілік мұражайда өтті. 2003-2004 жылдары Германияның Франкфурт-на-Майне, Мюнхен, Оберхоф, Берлин (Республика сарайында) және Нюрнберг қалаларында терракота мүсіндерінің 120 нақты көшірмесінен тұратын көрме көрсетілді.

In 2007, scientists at Stanford University and the Advanced Light Source facility in Berkeley, California, reported that powder diffraction experiments combined with energy dispersive X ray spectroscopy and micro X ray fluorescence analysis showed that the process of producing terracotta figures colored with Chinese purple dye consisting of barium copper silicate was derived from the knowledge gained by Taoist alchemists in their attempts to synthesize jade ornaments. Since 2006, an international team of researchers at the UCL Institute of Archaeology have been using analytical chemistry techniques to uncover more details about the production techniques employed in the creation of the Terracotta Army. Using X ray fluorescence spectrometry of 40,000 bronze arrowheads bundled in groups of 100, the researchers reported that the arrowheads within a single bundle formed a relatively tight cluster that was different from other bundles. In addition, the presence or absence of metallic impurities was consistent within bundles. Based on the arrows' chemical compositions, the researchers concluded that a cellular manufacturing system similar to the one used in a modern Toyota factory, as opposed to a continuous assembly line in the early days of the automobile industry, was employed. Grinding and polishing marks visible under a scanning electron microscope provide evidence for the earliest industrial use of lathes for polishing. A collection of 120 objects from the mausoleum and 12 terracotta warriors were displayed at the British Museum in London as its special exhibition "The First Emperor: China's Terracotta Army" from 13 September 2007 to April 2008. This exhibition made 2008 the British Museum's most successful year and made the British Museum the United Kingdom's top cultural attraction between 2007 and 2008. The exhibition brought the most visitors to the museum since the King Tutankhamun exhibition in 1972. According to The Times, many people had to be turned away, despite the extended hours. During the day of events to mark the Chinese New Year, the crush was so intense that the gates to the museum had to be shut. The same exhibition was presented at the Fundación Canal de Isabel II in Madrid between October 2004 and January 2005, their most successful ever. From December 2009 to May 2010, the exhibition was shown in the Centro Cultural La Moneda in Santiago de Chile. The exhibition traveled to North America and visited museums such as the Asian Art Museum of San Francisco, Bowers Museum in Santa Ana, California, Houston Museum of Natural Science, High Museum of Art in Atlanta, National Geographic Society Museum in Washington, D. C., and the Royal Ontario Museum in Toronto. Subsequently, the exhibition traveled to Sweden and was hosted in the Museum of Far Eastern Antiquities between 28 August 2010 and 20 January 2011. An exhibition entitled 'The First Emperor – China's Entombed Warriors', presenting 120 artifacts was hosted at the Art Gallery of New South Wales, between 2 December 2010 and 13 March 2011. An exhibition entitled "L'Empereur guerrier de Chine et son armée de terre cuite" ("The Warrior Emperor of China and his terracotta army"), featuring artifacts including statues from the mausoleum, was hosted by the Montreal Museum of Fine Arts from 11 February 2011 to 26 June 2011. In Italy, from July 2008 to 16 November 2008, five of the warriors of the terracotta army were displayed in Turin at the Museum of Antiquities, and from 16 April 2010 to 5 September 2010 nine statues including officials, lancers and an archer were displayed at the Royal Palace in Milan at the exhibition entitled "The Two Empires". Soldiers and related items were on display from 15 March 2013 to 17 November 2013, at the Historical Museum of Bern. Several Terracotta Army figures were on display, along with many other objects, in an exhibit entitled "Age of Empires: Chinese Art of the Qin and Han Dynasties" at The Metropolitan Museum of Art in New York City from 3 April 2017, to 16 July 2017. An exhibition featuring ten Terracotta Army figures and other artifacts, "Terracotta Warriors of the First Emperor," was on display at the Pacific Science Center in Seattle, Washington, from 8 April 2017 to 4 September 2017 before traveling to The Franklin Institute in Philadelphia, Pennsylvania, to be exhibited from 30 September 2017 to 4 March 2018 with the addition of augmented reality. An exhibition entitled "China's First Emperor and the Terracotta Warriors" was at the World Museum in Liverpool from 9 February 2018 to 28 October 2018. An exhibition tour of 120 real size replicas of Terracotta statues was displayed in the German cities of Frankfurt am Main, Munich, Oberhof, Berlin (at the Palace of the Republic) and Nuremberg between 2003 and 2004.