Кіріспе

Шан әулетінің соңғы астанасы орналасқан жер – Иньсу () – Шан әулетінің соңғы астанасы болған Инь қаласына сәйкес келетін қытайлық археологиялық орын (шамамен 1600 – шамамен 1046 ж.б.э.). Қазіргі Аньян қаласы, Хэнань провинциясында орналасқан Инь, Шан дәуірінің соңғы кезеңінде (шамамен 1250 – шамамен 1046 ж.б.э.) елорда қызметін атқарды. Бұл кезең 12 Шан патшасының билігін қамтыды және ең ерте белгілі қытай жазуы – аруақ сүйектеріндегі жазудың пайда болуына куә болды. Бұл орынның бар екендігі мыңжылдықтар бойы ұмытылып, аруақ сүйектеріндегі жазу және Шан әулетінің өмір сүргенін көрсететін басқа да материалдық дәлелдермен бірге жоғалып кеткен. Ол 1899 жылы ғана қайта ашылды, орынға жақын жерде сатылып жатқан аруақ сүйектеріне қатысты тергеу жүргізілгеннен кейін. Иньсудың қайта ашылуы оның қарқынды қазба жұмыстары мен зерттеулерінің ондаған жылдарға созылған бастауы болды. Бұл Қытайдың ең көне және ең ірі археологиялық орындарының бірі және 2006 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Иньсу қазіргі Аньян қаласының жанында және Хэбэй мен Шанси провинцияларының шекарасына жақын орналасқан. Орынға қоғамдық қол жеткізуге рұқсат етіледі.

Дәстүрлі тарих

2-ғасырдағы Шуовен Цзези сөздігінде көрсетілгендей, «殷» (yīn) қытай таңбасы бастапқыда «көтеріңкі музыка орындауы» деген мағынаны білдірген. Жазба тарихында Шан әулеті мен оның соңғы астанасын атау үшін жиі қолданылса да, «Инь» (殷) атауы Чжоу әулеті кезеңіне дейін осы мағынада қолданылмаған. Атап айтқанда, бұл атау оракул сүйектерінде кездеспейді, онда мемлекет «Шан» (商) деп, ал соңғы астанасы «Даи Шан» (大邑商, «Ұлы елді мекен Шан») деп аталған. Ежелгі қытай тарихында Инь Шан әулетінің соңғы астанасы ретінде сипатталған. Дегенмен, Иньге көшіру қашан болғаны туралы пікір таласы бар. «Құжаттар кітабында» (әсіресе, соңғы көктем және күз кезеңіне жатқан деп саналатын «Пан Гэн» тарауында) және «Бамбук жылнамаларында» Шан патшасы Пан Гэн Шан астанасын Иньге көшіргені айтылады. «Бамбук жылнамаларында» нақтырақ айтылғандай, Пан Гэн билік еткен кезде астана Яньнан (奄; қазіргі Қуфу, қазіргі Шаньдун провинциясы) «Бэйминь» (北蒙) деп аталатын жерге көшірілді, кейін ол «Инь» (殷) деп аталды. (Алайда, Сима Цяньның «Ұлы тарихшының жазбаларында» Пан Гэн Шан астанасын Сары өзеннің солтүстігінен Шан әулетінің негізін қалаушы Танның астанасы «Бо» (亳) қаласына, өзеннің оңтүстігіне көшіргені айтылады, бұл Инь орналасқан жермен сәйкес келмейді.) Дегенмен, Инь Шан патшасы У Дин тұсында Шан астанасы ретінде орнықты. У Дин осыдан айналасындағы тайпаларға қарсы көптеген әскери жорықтар ұйымдастырып, Шан билігін нығайтып, әулетті тарихи биігіне көтерді. Дәстүрлі деректерге сәйкес, кейінгі билеушілер мемлекеттік істерге қызығушылық танытпаған, ләззатқа берілген адамдарға айналды. Шан әулетінің соңғы патшасы Чжоу қатыгездігімен және әдепсіздігімен есімдеріне ішкен. Оның күшейе берген автократиялық заңдары Чжоу әулетінің патшасы У-дың Шан әулетін құлату үшін қолдау табуына дейін аристократияны наразылыққа толтырды. Чжоу әулеті астанасын қазіргі Сианьға жақын «Фэнхао» (风镐) қаласында орнатып, Инь қирауға тасталды. Бұл қираған жерлер Сима Цяньның «Ұлы тарихшының жазбаларында», атап айтқанда, «Цзюйлу шайқасы» бөлімінде, ал Ли Даоюаньның «Өзен классикасына түсініктеме» еңбегінде, Оңтүстік және Солтүстік әулеттер кезеңінде (420-589 ж.б.д.) егжей-тегжейлі сипатталған. Содан кейін, бір кездері ұлы болған Инь қаласы және оның негізін қалаушы әулеті Цин әулетінің соңғы жылдарында қайта ашылғанға дейін аңызға айналды.

Қазба орындары

30 км² бұл Қытайдағы ең ірі археологиялық орын және қазба жұмыстары сарайлар, ғибадатханалар, қабірлер және шеберханалар сияқты 80-нен астам балшықтан жасалған негіздерді ашты. Осы қалдықтар археологтарға бұл орынның Шан әулетінің рухани және мәдени орталығы болғанын растауға мүмкіндік берді. Иньсюде табылған Шан әулетінің патшалық қабірлерінің ең жақсы сақталғаны – Фу Хао қабірі. Фу Хао – Шан патшасы Ву Диннің әйелі және әскери жетекшісі. Қабір 1976 жылы Чжэн Чжэньсян тапқан, ол б.з.б. 1250 жылға дейін сақталып келген. Бұл қабір тонаудан аман қалғандықтан, басқа қабірлерге келген зияннан құтылған, патшайымның қалдықтарымен қатар, қабірде 6 иттің қаңқасы, 16 құлдың қаңқасы және зор археологиялық құндылығы бар көптеген қабірлік заттар табылған. Қабір мұқият қазылып, кеңінен қалпына келтірілді және қазір жалпы жұртшылыққа ашық. Осы орында сонымен қатар, Қытай археологиясы тапқан жануарлармен жетегінде жүрген арбалардың ең ерте үлгілері қойылған Көліктік шұңқырлар көрмесінің залы да орналасқан. Бұл жәдігерлер Қытай Әлеуметтік ғылым академиясының Археология институтының Аньян жұмыс станциясы және Аньян қалалық әкімдігінің Тарихи жәдігерлер жұмыс тобымен Лиучжачжуан ауылының солтүстік және оңтүстік жақтарында, сондай-ақ Сяоминтун ауылының шығыс жағында қазылып, зал ішінде көрсетілген. Алты шұңқырдың әрқайсысында арба мен екі жылқының қалдықтары бар. Сонымен қатар, бес шұңқырда құрбандыққа шалынған адамдардың (төрт ересек еркек және бір бала) сүйектері табылған. 2000 жылы Аньян әуеспорт мектебінде табылған 8,35 метрлік Шан әулетінің жолының қалдықтары да көрсетілген.

Тарихи құндылығы

Иньсу, Қытайда нақты жазба деректермен табылган Шан әулетінің астанасы ретінде, Шан әулетінің тарихын зерттеу үшін зор құндылыққа ие. Иньсу қазбаларына дейін қытай жазбаларының тарихы Батыс Чжоу әулетінің бірінші жылынан басталатын, бірақ Иньсудегі гапал сүйектеріндегі жазулардың табылуы және Иньсу қазбаларының нәтижесінде Қытайда Шан әулетінің болғандығы расталды, ал ертедегі ежелгі қытай тарихының негізі жаңадан құрылды, бұл Шан әулетінің тарихын жазу үшін қолданылған дәстүрлі құжаттардың сенімділігін бағалауға мүмкіндік берді. Иньсуде қазбаланған 150 000 гапал сүйегінің ішінде қазіргі қытай жазу жүйесінің ең ерте дәлелі табылды. Иньсу мәдениетінің қола және жаде бұйымдары, сондай-ақ Иньсу жерлеу салты – адамдық құрбандықтар, жылқы және мал құрбандықтары сияқты рәсімдер, Шан әулетінің соңғы кезеңіндегі мәдени дәстүрдің бірегей куәлігін ұсынады. Шан әулетінің соңғы астанасының қираған орындары ретінде Иньсуде көптеген қолөнер шеберханалары мен қолөнер бұйымдары табылды. Әртүрлі бұйымдардағы өрнектер Шан әулетінің жоғары көркемдік деңгейін көрсетеді, әсіресе қола бұйымдарындағы өрнектер – жануар беттерінен бастап, спиральдік және Таоти (饕餮) өрнектеріне дейін, сол кездегі көркемдік стильді көрсетеді және Шан әулетінің көркемдік дамуын және эстетикалық мәртебесін түсіну үшін маңызды материалдар ұсынады. Симву Дин сияқты, секциялық қалыптау арқылы мұқият құйылған, қазбадан алынған ірі қола бұйымдары Қытай металлургиясы тарихында маңызды орынға ие. Иньсуде табылған гапал сүйектеріндегі жазулар мен қола бұйымдары Аньянның қола дәуірі қоғамы болғанын дәлелдейді. Бұл қоғамда жазу және металлургия болған, бұл өркениеттің екі ең айқын көрсеткіші. Қалалық жоспарлау және сәулет тұрғысынан алғанда, Иньсудің сақина тәрізді және ашық қалалық жоспарлауы кейінгі астаналық құрылыстарға зор әсер етті; сонымен қатар, су тасқынын бақылау үшін өзендер пайдаланылған, ал сәулетте кірпіштер мен ағаштарды қолдау үшін арқалықтар қолданылған. Бұл архитектура және дәстүрлі қытай архитектурасының қалыптасуына көптеген шабыт сыйлады.

Генетикалық зерттеулер

Иньсу қабірлерінен алынған митохондриялық ДНҚ (аналық желі бойынша берілетін) зерттеуі, қазіргі солтүстік ханқытайлықтармен ұқсастық, ал оңтүстік ханқытайлықтармен маңызды айырмашылықтарды көрсетті.