Вильер де Лиль-Адам: Француз ақыны және оның өмірі

Кіріспе

Француз символизмі жазушысы, Франциядағы қала.

Жан-Мари Матиас Филипп Август, де Вильер де Л’Иль-Адам графы (7 қараша 1838 – 19 тамыз 1889) – француз символизмі жазушысы. Оның отбасы оны Матиас деп атаса, достары Вильер деп атады; ол кейбір кітаптарын жариялағанда Август есімін де қолданды.

Өмір

Вильер де л’Иль Адам Бретаньдегі Сен-Брюк қаласында мәртебелі аристократтар отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы, маркиз Жозеф Туссен және Мари Франсуаза (құдайы Ле Непву де Карфорт) қаржылық тұрғыдан қиын жағдайда болды және Маридің тәтесі, мадемуазель де Керину оларға көмектесті. Әйгілі болу үшін Вильер де л’Иль Адамның әкесі бұрын Госпитальдық орден деп аталған Мальта рыцарларының жоғалған қазынасын іздеуді бастады, оның орденінің 16 ғасырдағы Ұлы Мастері отбасының бабасы Филипп Вильер де л’Иль Адам болды. Бұл қазына француз төңкерісі кезінде Квинтен маңында жасырылған деп есептелді. Сөйтіп, маркиз Жозеф Туссен жер сатып алуға және қазба жұмыстарын жүргізуге көп ақша жұмсады, бірақ табыссыз жерлерді зиянмен сатты. Жасы Вильердің білімі қиын болды – ол жетіден астам мектепке барды, – бірақ отбасы оның ерте жасынан бастап көркемдік дарын иесі екеніне сенді, бала кезінде өлеңдер мен музыка жазды. Балалық шағындағы маңызды оқиға – Вильердің ғашық болған жас қыздың қазасы, бұл оқиға оның әдеби қиялына терең әсер етті. Вильер 1850-ші жылдардың соңында бірнеше рет Парижге сапарлады, онда ол өнер және театр өміріне ғашық болды. 1860 жылы оның тәтесі оған елордада тұрақты өмір сүруге мүмкіндік беретін қаржы ұсынды. Ол әдеби ортада шабыттандырған, алкогольді монологтарымен танымал болды. Ол Брассери де Мартиге жиі баратын, онда ол өзінің құрметті адамы Бодлермен танысты, ол оған Эдгар Аллан Поның шығармаларын оқуға кеңес берді. По мен Бодлер Вильердің пісіп-жетілген стиліне ең үлкен әсер етті; оның алғашқы жарияланымы (өз қаражатымен) 1859 жылғы «Premières Poésies» өлеңдер жинағы болды. Бұл жинақ Вильердің шағын ғана жанкүйерлер тобынан басқа ешкімге әсер етпеді. Осы шақта Вильер Луиза Дионнетпен бірге өмір сүре бастады. Бұл қарым-қатынас және Дионнеттің беделі оның отбасын қынжырлатты, олар оны Солесме аббаттығында емделуге мәжбүр етті. Вильер өмірінің соңына дейін, бірақ өте ерекше католик болып қалды. Вильер 1864 жылы Дионнетпен қарым-қатынасын үзді. Ол лайықты жар табуға бірнеше рет тырысты, бірақ барлығы сәтсіз аяқталды. 1867 жылы ол Теофил Готьеден қызы Эстельдің қолын сұрады, бірақ богемиялық жастығынан бас тартып, баласына болашағы жоқ жазушыға үйленуге рұқсат бермейтін Готье одан бас тартты. Вильердің отбасы да бұл одаққа қарсы болды. Оның ағылшын мұрагері Анна Эйр Пауэллге үйлену жоспары да сәтсіз аяқталды. Соңында Вильер бельгиялық көліктің сауатсыз жесірі Мари Дантеньмен бірге тұрып қалады. 1881 жылы ол Вильердің ұлы Викторды (шақырған есімі «Тотор») дүниеге әкелді. Вильер өміріндегі маңызды оқиға – 1869 жылы Трибшенде Ричард Вагнермен кездесуі. Вильер өзінің «Революция» пьесасының қолжазбасынан оқыды, ал композитор французды «нағыз ақын» деп жариялады. Келесі жылы Вагнерді көруге тағы бір сапар Франко-прусс соғысының басталуымен тоқтатылды, оның барысында Вильер Ұлттық гвардияда командир болды. Басында ол Коммунаның патриоттық рухына таң қалды және «Трибун дю Пупль» газетіне «Мариус» псевдонимімен мақалалар жазды, бірақ оның революциялық зорлық-зомбылығынан тез көңілі қалды. Вильердің тәтесі 1871 жылы қайтыс болды, оның қаржылық қолдауы тоқтатылды. Вильердің әдеби ортада көптеген жанкүйерлері болса да (олардың ішіндегі ең жақыны Стефан Малларме), басты газеттер оның көркем шығармаларын сатуға тым ерекше деп тапты, ал бірнеше театр оның пьесаларын қойды. Вильер отбасын асырау үшін кейде жұмыс істеуге мәжбүр болды: ол бокс сабақтарын берді, жерлеу бюросында жұмыс істеді және монтебанктің көмекшісі болып жұмыс істеді. Вильер қарастырған тағы бір ақша табу схемасы – жолбарыстарға толы клеткада ақы төлеушілерге өлеңдерін оқу, бірақ ол бұл идеяны іске асырмады. Досы Леон Блойдың айтуынша, Вильер өте кедей болғандықтан, өзінің «Болашақ Ева» романын көбінесе құрсағына жатып, жалаңаш еден тақталарына жазып қалдыруға мәжбүр болды, өйткені сот орындаушылары оның барлық жиһаздарын алып кетті. Кедейлігі оның аристократиялық мақтанышын арттырды. 1875 жылы ол өзінің ата-бабаларының бірі, Маршал Жан де Вильер де л’Иль Адамды қорлаған деп сенген драматургті сотқа беруге тырысты. 1881 жылы Вильер легитимист партиясынан парламентке үміткер болды, бірақ сайлауда жеңіліске ұшырады. 1880-ші жылдары Вильердің атағы өсе бастады, бірақ оның қаржысы өспеді. Баспагер Кальман Леви оның «Қатал әңгімелерді» қабылдады, бірақ Вильерге ұсынған сома мардымсыз болды. Алайда, бұл жинақ Жорис-Карл Хуисманстың назарына ілікті, ол өте ықпалды «Кері» романында Вильердің шығармаларын жоғары бағалады. Осы кезде Вильер асқазан рагымен ауыр сырқатқа шалдықты. Өлім төсегінде ол Мари Дантеньге үйленді, осылайша сүйікті ұлы «Тоторды» заңдастырды. Ол Пер-Лашез бейіштесіне жерленген, бірақ Фредерик Брудың жобалаған қабір монументі макет кезеңінде тастап кетілді.

Villiers de l'Isle Adam was born in Saint Brieuc, Brittany, to a distinguished aristocratic family. His parents, Marquis Joseph Toussaint and Marie Francoise (née Le Nepvou de Carfort) were not financially secure and were supported by Marie's aunt, Mademoiselle de Kerinou. In attempt to gain wealth, Villiers de l'Isle Adam's father began an obsessive search for the lost treasure of the Knights of Malta, formerly known as the Knights Hospitaller, of which order Philippe Villiers de L'Isle Adam, a family ancestor, was the 16th century Grand Master. The treasure had reputedly been buried near Quintin during the French Revolution. Consequently, Marquis Joseph Toussaint spent large sums of money buying and excavating land before selling unsuccessful sites at a loss. The young Villiers' education was troubled—he attended over half a dozen different schools—yet from an early age his family were convinced he was an artistic genius, and as a child, he composed poetry and music. A significant event in his childhood years was the death of a young girl with whom Villiers had been in love, an event which would deeply influence his literary imagination. Villiers made several trips to Paris in the late 1850s, where he became enamoured of artistic and theatrical life. In 1860, his aunt offered him enough money to allow him to live in the capital permanently. He had already acquired a reputation in literary circles for his inspired, alcohol fuelled monologues. He frequented the Brasserie des Martyrs, where he met his idol Baudelaire, who encouraged him to read the works of Edgar Allan Poe. Poe and Baudelaire would become the biggest influences on Villiers' mature style; his first publication, however (at his own expense), was a book of verse, Premières Poésies (1859). It made little impression outside Villiers' own small band of admirers. Around this time, Villiers began living with Louise Dyonnet. The relationship and Dyonnet's reputation scandalised his family; they forced him to undergo a retreat at Solesmes Abbey. Villiers would remain a devout, if highly unorthodox, Catholic for the rest of his life. Villiers broke off his relationship with Dyonnet in 1864. He made several further attempts at securing a suitable bride, but all ended in failure. In 1867, he asked Théophile Gautier for the hand of his daughter, Estelle, but Gautier — who had turned his back on the bohemian world of his youth and would not let his child marry a writer with few prospects — turned him down. Villiers' own family also strongly disapproved of the match. His plans for marriage to an English heiress, Anna Eyre Powell, were equally unsuccessful. Villiers finally took to living with Marie Dantine, the illiterate widow of a Belgian coachman. In 1881, she gave birth to Villiers' son, Victor (nicknamed "Totor"). An important event in Villiers' life was his meeting with Richard Wagner at Triebschen in 1869. Villiers read from the manuscript of his play La Révolte and the composer declared that the Frenchman was a "true poet". Another trip to see Wagner the next year was cut short by the outbreak of the Franco Prussian War, during which Villiers became a commander in the Garde Nationale. At first, he was impressed by the patriotic spirit of the Commune and wrote articles in support of it in the Tribun du peuple under the pseudonym "Marius", but he soon became disillusioned with its revolutionary violence. Villiers' aunt died in 1871, ending his financial support. Though Villiers had many admirers in literary circles (the most important being his close friend Stéphane Mallarmé), mainstream newspapers found his fiction too eccentric to be saleable, and few theatres would run his plays. Villiers was forced to take odd jobs to support his family: he gave boxing lessons and worked in a funeral parlour and was employed as an assistant to a mountebank. Another money making scheme Villiers considered was reciting his poetry to a paying public in a cage full of tigers, but he never acted on the idea. According to his friend Léon Bloy, Villiers was so poor he had to write most of his novel L'Ève future lying on his belly on bare floorboards, because the bailiffs had taken all his furniture. His poverty only increased his sense of aristocratic pride. In 1875, he attempted to sue a playwright he believed had insulted one of his ancestors, Maréchal Jean de Villiers de l'Isle Adam. In 1881, Villiers stood unsuccessfully for parliament as a candidate for the Legitimist party. By the 1880s Villiers' fame began to grow, but not his finances. The publishers Calmann Lévy accepted his Contes cruels, but the sum they offered Villiers was negligible. The volume did, however, come to the attention of Joris Karl Huysmans, who praised Villiers's work in his highly influential novel À rebours. By this time, Villiers was very ill with stomach cancer. On his deathbed, he finally married Marie Dantine, thus legitimising his beloved son "Totor". He is buried in Père Lachaise Cemetery, though a planned tomb monument designed by Frédéric Brou was abandoned at the maquette stage.

Жазбалар

Вильерстің романтикалық стильдегі шығармалары көбінесе сюжеті фантастикалық, құпиялылық пен қорқынышқа толы болады. Олардың ішінде «Axël» (1890) пьесасы, «The Future Eve» (1886) романы және «Contes cruels» (1883, ауд. «Сардондық әңгімелер», 1927) әңгімелер жинағы ерекше аталады. «Contes cruels» қорқынышты әңгімелердің маңызды жинағы және «conte cruel» жанрының бастауы ретінде қарастырылады. «The Future Eve» романы «андроид» терминін танымал етуге үлкен үлес қосты (француз тілінде «Androïde», кейіпкердің аты «Andréide»). Вильерс қиялдың шындықтан да әдемірек екеніне сенді, оның деңгейі нағыз нәрселермен салыстыруға келмейді.

Аксэль

Вильерс Акселді өзінің шедеврі деп есептегенімен, сыншылар оның көркем әдебиетін жоғары бағалады. Ол пьесаны 1869 жыл шамасында жазуға кірісіп, қайтыс болғанда да оны аяқтамаған еді. Алғаш рет 1890 жылы, өлімінен кейін жарияланды. Шығармаға Виктор Гюгоның романтикалық театры, сондай-ақ Гётенің "Фаусты" және Рихард Вагнердің музыкалық драмалары зор ықпал еткен. Пьесаның ең әйгілі сөзі – Аксельдің "Vivre? les serviteurs feront cela pour nous" ("Тіршілік? Біз үшін оны қызметшілер жасайды"). Эдмунд Уилсон "Аксельдің қамалы" деген атауды ертедегі модернистік әдебиетті зерттеу еңбегі үшін пайдаланған.