Кіріспе

Нидерландыдағы өзен IJssel () – Рейн өзенінің солтүстікке қарай ағатын және ақыр соңында Солтүстік теңізінің табиғи порты IJsselmeer-ге (Афслютдийк 1932 жылы аяқталғанға дейін Zuiderzee деп аталған) құятын голландтық саласы. Ол теңіз деңгейінен 3 метр төменгі деңгейдегі Флевопольдер, Флеволанд айналасындағы шығыс-оңтүстік арнаға тікелей құяды. Осы су жинағы кейіннен IJsselmeer-ге сорылады. Кейде оны Голландиялық IJssel-ден ажырату үшін Гелдерсе IJssel ("Gueldern IJssel") деп атайды. Ол Гелдерланд және Оверийссель провинцияларында орналасқан, соңғысы осы өзеннің атымен аталған. Римдіктер өзенді Исала деп білген. Ол Арнем қаласының шығысында орналасқан Вестервоорттан басталады. Ндеррийн өзенінің қысқа құйылысы Паннерденс каналы сияқты, ол да Рейннің шағын саласы болып табылады. Каналдың түйіскен жерінде Рейн Ваал деп аталады. Бұл бөліну Германия шекарасының батысында орналасқан. Ваал өз кезегінде басқа өзендермен және Төменгі Рейннің ағысымен бірігіп, Рейн-Мейза-Шельда дельтасын құрайды. Атау құрамында қазіргі заманғы голланд тілінде қолданылатын диграф ij бар, сондықтан екі әріп те үлкен әріппен жазылады (мысалы: IJmuiden және IJsselmeer).

Тарих

IJssel атауы (ежелгі Isla, Isala, *Īsalō) Proto Indo European түбірінен – *eis ("жылдам қозғалу") шыққан деп есептеледі (Ескі скандинав тіліндегі eisa – "алға жүгіру", латын тіліндегі ira – "ашу"). Римдік жылы кезеңнен бұрын, Zuiderzee мұзды дәуірде құрғақ, кейде толқынды, өте кең сазды алқаптар жиынтығы болды, Vlies (лат. Flevo). IJssel және Amstel тұздылығын теңдестіріп, солтүстікке қарай ағыс жасады, бұл аралдар мен жағалаулардың қалыптасуына мүмкіндік берді. Олардың арасында теңіз деңгейінен жоғары орналасқан сирек аймақтар бар: Кампен, Эльбург және Ниджемирдумнан Ставоренге дейінгі бұрынғы орманды жағалау. Алайда, Солтүстік теңіз жергілікті түрде Zuiderzee-ді (немесе қайта құрып) қайта жандандырды – бұл Дюнкерк инвазиялары деп аталады. Осы сулар игерілгеннен (жерді өзгерту) кейін IJssel өзені ағысын тарату үшін көптеген жаңа, қысқа салалар құрды. Батқан ескі дельтаның теңіз деңгейінен жоғары көтерілген бөлігі Зволледен бастап IJsselmeer-дің ең кең бөліктері арқылы көрініс табады. Emmeloord, Lelystad және Drontеннің оңтүстігіндегі жерлер салыстырмалы түрде жақында қайта пайдаланған жерлер. Олар осы ескі, кең ойыстардың жалғасы болып табылады және теңіз деңгейінен алты метр төмен жатыр. Vlie атауы Vlieland және Terschelling аралдары арасындағы бұғазды білдіреді. Ерекше солтүстіктегі (Groote Vliet) Медемблик және IJ (Амстердамның жанындағы) теңіз деңгейінен төмен орналасқан шұңқырлар Римдік жылы кезеңі мен Орта ғасырдың қараңғы дәуіріндегі теңіз деңгейінің көтерілуі кезінде (инвазиялар) бір су жүйесінің терең бөліктері болған сияқты. Нидерландыдағы кең, порты бар су алабының көп бөлігі одан қайта пайдаланған (ұлттық деңгейде polderisation деп аталады; Англияда – тоғай құру). Өзен табиғи кедергі болды және 1945 жылдың сәуір айында Нидерландыны нацистік Германияның басқыншы күштерінен азат ету үшін одақтас әскерлерінің шабуыл жасаған тобы оны басып алды.

IJssel - Oude IJssel өзенінің төменгі бөлігі

Ижсель өзенінің көп бөлігі кішкентай Оуд-Ижсель өзенінің (lit. "Ескі Ижсель", немісше Issel) төменгі бөлігі болды, ол Германияда басталып, қазір 70 км-лік сала болып табылады. Рейн мен Ижсель арасындағы байланыс, әлдебір жасанды түрде жасалған, Рим генералы Нерон Клавдий Друзус б.з.д. 12 жылы герман тайпаларына қарсы қорғаныс үшін және римдік кемелерге әскер тасымалдау үшін бұл арнаны қазды деген болжам бар. Оуд-Ижсель өзені Рейннен кейін өзеннің су ағынына екінші үлкен үлес қосушы болып табылады. Оуд-Ижсель өзенінің бастауы Германияның Солтүстік Рейн-Вестфалиясындағы Боркен қаласының жанында орналасқан. Алғашқыда ол оңтүстік-батысқа қарай ағып, Веселге жақын Рейнге жуықтайды; содан кейін батыс-солтүстікке бұрылады. Иссельбургті айналып өткеннен кейін Нидерланд шекарасын кесіп өтеді. Өзен содан кейін Дотинхем қаласы арқылы ағып, Досбургте Ижсельге қосылады.

Сипаттамалары

Күнделікті орташа су ағыны көлемі айтарлықтай өзгеріп отыруы мүмкін. Ұзақ мерзімді есептеулер бойынша, ол секундына шамамен 300 текше метрді құрайды. Судың жылдамдығына және Арнемнің батысында орналасқан, су қабылдауды реттейтін бөгеттерге байланысты, көрсеткіш 140-қа дейін төмендеп, 1800-ға дейін жете алады. Бұл бөгеттер Паннерденс каналын басқарады, ол Недеррайнмен бірлесіп су алады. Төмен ағысында жылдамдығы төмендейтін жазық өзен болғандықтан, Ийссел иректейді. Реден және Досбург сияқты жерлерде адамдар жасаған кесілімдер (сондай-ақ құрлықтың тікпайлары, ханк) өзеннің ұзындығын 146 км-ден 125 км-ге дейін қысқартты, бірақ бұл Мейс және Ұлы Оуз өзендеріндегідей радикалды өзгеріс емес. Иректердің сыртқы бөлігінде аралдарды құратын шөгінділердің жиналуы он тоғызыншы ғасырдың соңынан бері шектелді.