Кіріспе

Жобаны қаржыландырудың түрі – "Салып-пайдалану-беру" (BOT) немесе "Салып-иелену-пайдалану-беру" (BOOT) – әдетте ірі инфрақұрылымдық жобалар үшін қолданылатын жобаны іске асыру әдісі. Бұл ретте жеке компания мемлекеттік сектордан (немесе сирек жағдайларда жеке сектордан) концессия алып, осы концессия шартында көрсетілген нысанды қаржыландыруға, жобалауға, салуға, иеленуге және пайдалануға құқылы болады. Жеке компания белгілі бір мерзім ішінде оны пайдалануға құқылы. Бұл жобаны ұсынған тарапқа инвестициясын және жобаны пайдалану мен күтіп ұстауға кеткен шығындарын қайтаруға мүмкіндік береді. BOT әдетте мемлекеттік-жеке серіктестіктерде қолданылатын модель. Келісімнің ұзақ мерзімді болуына байланысты, концессия кезеңінде тарифтер көтерілуі мүмкін. Бағаның өсу қарқыны көбінесе ішкі және сыртқы факторлардың үйлесіміне байланысты, бұл жоба ұсынушыға инвестициясы үшін қанағаттанарлық кіріс деңгейіне жетуге мүмкіндік береді. BOT үлгісі кең таралған елдер: Таиланд, Түркия, Тайвань, Бахрейн, Пәкістан, Сауд Арабиясы, Израиль, Үндістан, Иран, Хорватия, Жапония, Қытай, Вьетнам, Малайзия, Филиппин, Египет, Мьянма және АҚШ-тың бірнеше штаттары (Калифорния, Флорида, Индиана, Техас және Вирджиния). Дегенмен, Канада, Австралия, Жаңа Зеландия және Непал сияқты кейбір елдерде "Салып-иелену-пайдалану-беру" (BOOT) термині қолданылады. Алғашқы BOT жобасы 1979 жылы Гонконгтағы Hopewell Holdings Ltd конгломераты (сер Гордон Ву басқарады) салған China Hotel болды.

BOOT негіздемесі

BOOT сатып алу стратегиясы жобалық қаржыландыруды жергілікті электр станциялары, су тазарту қондырғылары мен канализациялық қондырғылар немесе көлік инфрақұрылымы сияқты кең ауқымды жаңадан салынатын инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландыру үшін пайдаланады. BOOT жеткізу моделі BOT (салу-пайдалану-беру) жеткізу моделінен өзгеше, онда жеке тарап жобаны актив ретінде меншікке иеленбейді; олар тек белгілі бір мерзімге оны пайдалануға концессия алады. BOOT жеткізу моделі Мемлекеттік-жеке серіктестіктерден (МЖС) де ерекшеленеді, ол мемлекеттік меншіктегі инфрақұрылымды салу және пайдалануды жеке ұйымға жүктететін жобалық келісімдерге қатысты. Салу-иелену-пайдалану-беру көбінесе ең тиімді жеткізу моделі болып табылады, онда жеке сектордың тарапы немесе консорциумы жеке немесе мемлекеттік сектордың тапсырыс берушісінен ұзақ мерзімді жобаны қаржыландыру, жобалау, салу, меншікке ие болу және пайдалану бойынша мандат алады. Егер сізге BOOT шарты берілсе, бұл осы кезеңде сіз, жеке тарап немесе сіздің консорциумыңыз нысанды меншікке иеленіп, басқарады дегенді білдіреді. Сіздің мақсатыңыз – инвестиция, пайдалану және күтім шығындарын өтеу, сондай-ақ жобаңыздан пайда табу. Шартыңызды басқару барысында сіз жоба пайдаланушыларынан алымдар жинап, пайда табасыз, ал жобаңыз актив ретінде сізге тиесілі болады. Тәуекел сізге жүктелгенімен, ол түрлі мемлекеттік жеңілдіктермен, қаржыландырумен, салық жеңілдіктерімен, белгілі адамдарды жұмысқа алуға қаражатпен (мысалы, жұмыссыздықтан жұмысқа орналастыру бағдарламалары) және реттеуші органның дұрыс деп табатын кез келген басқа да артықшылықтармен өтемеленеді. Шартының мерзімі аяқталғаннан кейін (әдетте ондаған жылдар) құрылыстың меншік құқығы мемлекетке (немесе федералдық органға) қайтарылады. Бұл аударым үшін сіз сыйақы алуыңыз мүмкін.

ЖҚТ-ға балама

Жеке сектордың инвестиция көлемі және келісім түрі әдетте жобаны ерте аяқтауға немесе өнімді қолжетімді бағамен ұсынуға күшті ынталандыру жағдайын жасамайды. Жеке сектордың осы түріндегі қатысуы «жобалау-құрылыс» деп те аталады. Төменде BOT моделі мен оның түрлерінің сіз – соңғы пайдаланушы немесе мемлекеттік орган үшін тиімді болу себептері қарастырылған. Әртүрлі мемлекеттік-жекешелік серіктестік (МЖС) жобалары үшін «азаматтық-жекешелік серіктестік» (МЖС) моделінің өзгертілген түрлері бар, онда бас мердігер жұмысты жобалау және салу үшін тағайындалады. Бұл дәстүрлі сатып алу тәсілінен (құрылыс-жобалау моделі) өзгеше, онда тапсырыс беруші бірінші кезекте жобаны жобалау үшін консультанттарды тағайындайды, содан кейін жұмысты салу үшін мердігерді тағайындайды. Жеке мердігер белгілі бір сома, тариф немесе жалпы құн бойынша нысанды жобалайды және салады, бұл жеңімпазты анықтаудағы маңызды критерийлердің бірі болып табылады. Мердігер жобалау және құрылыс кезеңдерімен байланысты тәуекелдерді өз мойнына алады. «Алып-сату» шарты бойынша жобалау-құрылыс тобы пайдаланушылар тобының нақты қажеттіліктерін анықтау үшін тапсырыс берушінің өкілі ретінде әрекет етеді; ең қолайлы нұсқалар мен бағаны таңдау үшін жеткізушілермен келіседі; тапсырыс берушіге ең тиімді нұсқалар туралы кеңес береді; жобаның функцияларын қамтамасыз ету үшін кеңістікті жоспарлайды және жасайды; сатып алулар мен мерзімдерді үйлестіреді; инфрақұрылымды орнатады; жабдықты пайдалану бойынша қызметкерлерді оқытуды ұйымдастырады; күтім мен техникалық қызмет көрсетуді анықтайды. Мердігер тапсырыс берушінің талаптарына сәйкес жұмысты жобалау және салу үшін жауапты болғаннан басқа, аяқталған нысанды пайдалану және күтіп ұстау үшін де жауапты болады. Пайдалану және күтіп ұстау кезеңі ондаған жылдарға созылуы мүмкін, бұл кезеңде мердігер «концессия» иесі болып саналады, нысанды пайдалану үшін жауапты болады және операциялық табыстан пайда көреді. Алайда, нысанның өзі тапсырыс берушінің меншігінде қалады. DBO (жобалау-құрылыс-пайдалану) шарты – жобаны жобалау және салу үшін бір мердігер тағайындалатын, содан кейін оны белгілі бір мерзімге пайдаланатын жобаны жүзеге асыру моделі. Мұндай шарттың ең көп таралған түрі – МЖС (мемлекеттік-жекешелік серіктестік), онда мемлекеттік тапсырыс беруші (мысалы, үкімет немесе мемлекеттік мекеме) жеке мердігермен жобаны жобалау, салу және пайдалану туралы келісімшартқа кіріседі, ал тапсырыс беруші жобаны қаржыландырады және меншік құқығын сақтайды. DBFO – жобалау-құрылыс-қаржыландыру-пайдалану деген сөздердің аббревиатурасы, ол жеке ұйымға жобалау, құрылыс, қаржыландыру және пайдалану жауапкершілігін жүктейді. Бәсекелестік жобаңызды қаржыландыру, егер қызметке қазіргі уақытта жоғары сұраныс болса, оңай болуы мүмкін, ал инвесторлар, мысалы, көлемді мегаполисте жаңа әуежай ашу сияқты табысқа жетуге үміткер кез келген жобаға қаржы құяды. BLT – құрылыс-жалға беру-тапсыру дегенді білдіреді, онда мемлекеттік сектордың серіктесі жобаны мердігерден жалға алады және оның жұмыс істеуіне жауапкершілік алады. ROT (жаңарту-пайдалану-тапсыру) – бұрыннан бар, бірақ нашар жұмыс істеп тұрған инфрақұрылымды жаңартуға арналған сатып алу әдісі. Сіздерге белгілі болғандай, маңызды қызметтер тиімді немесе ұтымды жұмыс істемей қалғанда, жөндеу жұмыстары қымбатқа түсуі мүмкін. Ескірген нысан немесе жабдық (телефон желісі сияқты кез келген қоғамдық қызмет) ескірген және қымбат жөндеуді қажет ететін болса, оны мемлекеттік және жеке мердігерлер арасындағы мемлекеттік-жекешелік серіктестік арқылы қаржыландыруға болады, олар жөндеу жұмыстарын жүргізе алады және жөндеуден кейін жобаны басқаруды жүзеге асырады.

Экономикалық теория

Келісімшарт теориясында бірнеше авторлар инфрақұрылым жобаларының құрылыс және пайдалану кезеңдерін біріктірудің пайдалы және зиянды жақтарын зерттеді. Атап айтқанда, Оливер Харт (2003) жобаның әртүрлі кезеңдері бір жеке мердігердің басқаруында біріктірілгенде, келісімшартта көрсетілмеген инвестициялар жасауға деген ынталандырудың артуы немесе азаюы мүмкін екенін анықтау үшін толық емес келісімшарт тәсілін қолданды. Харт (2003) пікірінше, кезеңдерді біріктіру шығындарды азайтуға бағытталған инвестициялар жасауға ынталандыруды жеке-жеке кезеңдерде жасауға қарағанда күшейтеді. Дегенмен, кейде шығындарды азайтуға бағытталған инвестицияларға деген ынталандыру артық болуы мүмкін, себебі бұл сапаның тым көп төмендеуіне әкеледі. Сондықтан, жобаның ерекшеліктеріне байланысты кезеңдерді біріктіру немесе бөлек ұстау оңтайлырақ болуы мүмкін. Харттың (2003) еңбегі көптеген жағынан дамытылды. Мысалы, Bennett және Iossa (2006) мен Martimort және Pouyet (2008) біріктіру мен меншік құқықтарының өзара байланысын зерттейді, ал Hoppe және Schmitz (2013, 2021) жаңарулар жасауға біріктірудің ықпалын зерттейді.