Кіріспе
Кампилобактериоз – адамдарда бактерия тудыратын ең көп таралған инфекциялардың бірі, көбінесе тағам арқылы жұғады. Оның себебі – Кампилобактер бактериясы, ең көп кездесетіні – C. jejuni. Бұл бактерия қабынулы, кейде қанды диарея немесе дизентерия синдромын, сондай-ақ құрсақ ауруы, қызба және дене ауруын тудырады.
Симптомдар мен белгілер
Продромальды белгілері: қызба, бас ауруы және бұлшық ауыруы (миалгия), олар ауыр болуы мүмкін және 24 сағатқа дейін сақталуы мүмкін. Әдетте, 1–5 күннен кейін, оларға диарея (күнде 10 ретке дейін сулы, көбінесе қанды ішек қозғалысы) немесе дизентерия, іш құрысуы, іш ауыруы және 40°C (104°F) дейін жететін қызба қосылады. Көптеген адамдарда ауру 2–10 күнге созылады. Бұл инвазивті/қабыну диареясы ретінде жіктеледі, сондай-ақ қанды диарея немесе дизентерия деп те сипатталады. Осыған ұқсас белгілерді көрсететін басқа да аурулар бар. Мысалы, іштің ауыруы мен сезімталдығы өте шешілімді болуы мүмкін, бұл жедел аппендицитке ұқсас жағдай тудырады. Сонымен қатар, Helicobacter pylori Campylobacter-мен тығыз байланысты және асқазан жарасы ауруын тудырады.
Асқынулар
Асқынуларға токсикалық мегаколон, сусыздану және сепсис жатады. Мұндай асқынулар көбінесе кішкентай балаларда (< 1 жас) және иммундық қабілеті төмен адамдарда кездеседі. Аурудың созылмалы ағымы мүмкін; бұл ауру процесі анық жедел фазасыз дамуы мүмкін. Созылмалы кампилобактериоз ұзаққа созылған субфебрильді температура және әлсіздікпен сипатталады; емделмеген жағдайда көзге зақымдану, артрит, эндокардит дамуы мүмкін. Кейде жас, бұрын дені сау адамдарда қан көлемінің азаюынан (сусыздану салдарынан) және егде жастағы немесе иммундық қабілеті төмен адамдарда өлім жағдайлары тіркеледі. Кейбір адамдарда (100 000 жағдайдың 1-2-сінде) Гийен-Барре синдромы дамиды, онда жұлын мен миды организмнің қалған бөлігімен байланыстыратын жүйкелер зақымдалады, кейде бұл зақым қайтымсыз болады. Бұл жағдай тек C. jejuni және C. upsaliensis инфекциясы кезінде ғана пайда болады.
Басқа факторлар
ВИЧ жұқтырған науқастарда инфекциялар жиірек кездесуі мүмкін, ұзаққа созылған қоңыр түсті диареяға шақыруы мүмкін, сондай-ақ бактериемиямен және антибиотиктерге төзімділікпен байланысты болуы ықтимал. Қорғалмаған анальдық қатынасқа түскен адамдарда кампилобактериоз тоқ ішектің соңғы бөлігіне көбірек орналасады және проктоколит деп аталуы мүмкін. ЖИТС және гипогаммаглобулинемиясы бар науқастарда инфекцияның ауырлығы мен созылмалылығы, инфекцияны болдырмау және тоқтату үшін жасушалық және гуморальдық иммунитет екеуі де маңызды екенін көрсетеді.
Себеп
Кампилобактериоз Кампилобактер бактерияларынан (қисық немесе спиральді, жылдам қозғалмалы, спора түзбайтын, грам-теріс таяқшалар) туындайды. Ауруды көбінесе C. jejuni – спиральді және үтір тәрізді пішіндес бактериялар қоздырады, олар әдетте ірі қара мал, шошқа және құстарда кездеседі, онда бұл бактериялар патогенді емес, бірақ ауру C. coli (ірі қара мал, шошқа және құстарда да кездеседі), C. upsaliensis (мысықтар мен иттерде кездеседі) және C. lari (әсіресе теңіз құстарында кездеседі) бактерияларынан да туындауы мүмкін. Кампилобактериоздың бір салдары – ішек тіндерінің зақымдануы. Тіндердің зақымдану орындарына жуан ішек, жіңішке ішек және тоқ ішек жатады. C. jejuni эпителий жасушаларын басып алып, жою арқылы осыған қол жеткізеді. C. jejuni аяқтардың нервтеріне жасырын аутоиммундық әсер етуі де мүмкін, бұл көбінесе асқазанның хирургиялық араласуынан кейін бірнеше аптадан соң байқалады. Бұл әсер жедел идиопатиялық демиелинизациялық полиневропатия (ЖИДП), яғни Гийен-Барре синдромы деп аталады, онда жоғары қарай паралич, әдетте белден төменгі дизестезиялар және кейінгі сатыларда тыныс алу жеткіліксіздігінің белгілері көрінеді. C. jejuni-дің кейбір штаммдары холераға ұқсас энтеротоксин шығарады, ол инфекция кезінде байқалатын сулы диареяда маңызды рөл атқарады. Бұл организм диффузиялық, қанды, ісікпен және эксудативті энтерит тудырады. Шамалы жағдайларда инфекция гемолитикалық уремиялық синдроммен және тромбоздық тромбоцитопениялық пурпурамен байланысты болуы мүмкін, оның механизмі толыққанды түсініксіз.
Беріліс
Ауруды тудыратын бактериялардың таралу жолдары – фекальды-ауыз жолымен, адамнан адамға жыныстық қатынас арқылы, ластанған тамақ (әдетте пастеризацияланбаған (шикі) сүт және жетік пісірілмеген немесе дұрыс өңделмеген құс еті) және су арқылы (яғни, ластанған ішу суы арқылы) жұғады. Ластанған құс, мал немесе үй жануарлары, әсіресе күшіктермен байланысқа түсу де ауруға шақыруы мүмкін. Ет үшін өсірілетін жануарлар – кампилобактериоздың басты көзі. PLoS Genetics журналында 26 қыркүйек 2008 жылы жарияланған Англияның Ланкашир және АҚШ-тың Иллинойс штаты, Чикаго қаласынан келген зерттеушілер Ланкаширдегі емделген кампилобактериоз жағдайларының 97 пайызын әдетте тауық пен малдан табылатын бактериялардың тудырғанын анықтады. 57 пайыз жағдайда бактерия тауыққа, ал 35 пайыз жағдайда ірі қара малға байланысты болды. Жабайы жануарлар мен қоршаған орта аурудың бар болғаны үш пайызына себепкер болды. Жұқтыруға қажет бактерия мөлшері 1000–10 000 бактерияны құрайды (бірақ оннан бес жүз бактерия да адамды жұқтыруға жетеді). Кампилобактер түрлері асқазанның тұз қышқылына сезімтал, сондықтан қышқылды азайту арқылы емдеу ауруды тудыратын инфекцияның мөлшерін азайтуға көмектеседі. Бактерияларға көбінесе саяхат кезінде ұшырау мүмкіндігі жоғары, сондықтан кампилобактериоз – саяхатшылардың диареясының кең таралған түрі.
Диагностика
Кампилобактер бактерияларын табу үшін нәжіс үлгісіне грамдық бояу жасау арқылы жоғары нақтылықпен (~60% сезімталдықпен) анықтауға болады, бірақ көбінесе нәжіс егісі арқылы диагноз қойылады. Нәжісте лейкоциттердің болуы диареяның қабынулы екенін көрсетеді. Кампилобактер бактерияларын анықтау үшін қазіргі кезде әзірленудегі әдістерге антигенді тексеру, ЭИА немесе ПТР жатады.
Емдеу
Инфекция көбінесе өзінен-өзі сақтайды, және көптеген жағдайларда адамдарға жұққан инфекцияда сұйықтықтар мен электролиттерді толықтыру арқылы белгілі бір ем жасау жеткілікті.
Антибиотиктер
Антибиотиктермен емдеу симптомдардың ұзақтығына маргиналды ғана әсер етеді және клиникалық асқынулар бар жоғары тәуекелді науқастардан басқа қолдану ұсынылмайды. Эритромицин балаларға, ал тетрациклин ересектерге қолданылуы мүмкін. Алайда, кейбір зерттеулер эритромициннің кемпилобактерді нәжістен аурудың ұзақтығына әсер етпей, жылдам жоятынын көрсетеді. Дегенмен, C. jejuni қоздырған дизентериямен ауыратын балаларға эритромицинмен ерте емдеу пайдалы. Сондықтан антибиотиктермен емдеу симптомдардың ауырлығына байланысты. Квинолондар микроорганизм сезімтал болған жағдайда тиімді, бірақ мал шаруашылығында квинолондарды кеңінен қолдану олардың қазіргі уақытта тиімсіз болуына әкелді. Лоперамид сияқты антимотильді препараттар кез келген инвазивті диареяда аурудың ұзаруына немесе ішек перфорациясына алып келуі мүмкін, сондықтан олардан қашу керек. Триметоприм/сульфаметоксазол және ампициллин кемпилобактерге қарсы тиімсіз.
Жануарларда
Бұрын құс инфекцияларын емдеу үшін жекелеген инфекция жағдайларында энрофлоксацин мен сарафлоксацин көп мөлшерде қолданылатын. АҚШ-тың Азық-дәрі басқармасы (FDA) бұл практиканы тыйым салды, себебі ол фторхинолонға төзімді бактериялардың пайда болуына жағдай жасады. Адамдарда қолданылатын маңызды, кең спектрлі фторхинолон – ципрофлоксацин. Кампилобактердің фторхинолондар мен макролидтерге қарсы төзімділігінің күшеюі үлкен алаңдаушылық туғызады. Еуроодақта (EU) таратылған басқа бір көзқарас бойынша, кампилобактермен күресу шаралары негізінен бастапқы өндіріс кезеңінде жүзеге асырылуы керек. EFSA 2020 жылғы 30 сәуірде бақылаудың мүмкін болатын шараларына қатысты жаңартылған ақпаратты жариялады. Вакцинация, жем мен суға қосымша заттар, тығыздауды тоқтату, аз санда және жақсы оқытылған персоналды жұмысқа алу, тұнба суға мүмкіндік беретін суару құралдары, суға дезинфекциялық заттар қосу, гигиеналық кіреберістер, әр бройлер үйі үшін арналған жеке құралдар тауықтарда кампилобактердің қаупін азайтуда тиімді деп саналады, соның арқасында адамдарда кампилобактериозға шағу қаупі де төмендейді.
Болжам
Кампилобактериоз көбінесе өзінен-өзі шектеліп, өлімге әкелмейді (егер дұрыс гидратация сақталса). Дегенмен, бірнеше мүмкін болатын асқынулар бар.
Эпидемиология
Кампилобактер – адамдарда бактериялық гастроэнтериттің ең көп кездесетін себептерінің бірі. Мысалы, АҚШ-та жыл сайын шамамен 2 миллион Кампилобактер энтериті жағдайы тіркеледі, бұл гастроэнтерит жағдайларының 5–7% құрайды. Сонымен қатар, 2000 жылы Ұлыбританияда Кампилобактер жейуни лабораториялық расталған тамақ арқылы жұққан барлық аурулардың 77,3%-ына себепкер болды. Жыл сайын 100 000 адамның шамамен 15-і кемпилобактериозбен ауырады, көптеген жағдайлар тіркелмейтіндіктен, жалпы халықтың 0,5%-ға дейін кемпилобактер бактериясын ішегінде білмей сезіп тасымалдауы мүмкін. Өкінішке орай, кемпилобактериоздың нақты таралуы көптеген елдерде, әсіресе дамып келе жатқан елдерде белгісіз. Бұған себептердің қатарында хабарлаудың жеткіліксіздігі, диагностикадағы қиындықтар және әртүрлі елдердегі есеп беру жүйелерінің өзгешеліктері бар. Ірі жануарлардың резервуары да бар, құстардың, оның ішінде тауықтардың, күркірлердің және су құстарындағы 100%-ға дейін симптомсыз инфекциялар кездеседі. Жұққан тауықтардың нәжісінде 25 граммға 109 бактерияға дейін болуы мүмкін, ал жануарлардың тығыз орналасуына байланысты бактериялар басқа тауықтарға жылдам таралады. Бұл адамдар үшін 1000–10 000 бактериялық инфекциялық дозадан әлдеқайда асып түседі. 2013 жылдың қаңтар айында Ұлыбританияның Тамақ стандарттары агенттігі Ұлыбритания дүкендерінен сатып алынған барлық шикі тауықтың үштен екісі кемпилобактермен зарарланғанын, бұл жылына шамамен жарты миллион адамға әсер ететінін және шамамен 100 адамның өмірін қиюы мүмкін екенін ескертті.
Аурудың басталуы
2016 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Жаңа Зеландияның Гастингс қаласында 5200 адам кампилобактериозбен ауырады. Төрт адамның өлімі осы індетке байланысты болуы мүмкін. 5 және 6 тамыздағы ауыр жаңбырдан кейін су тасқынынан судың ластануы індеттің себебі болған деп күдіктелді, бірақ бұл мәселе үкіметтік сауалдың тақырыбы болып табылады. Бұл Жаңа Зеландияда су арқылы таралатын аурулардың ең ірі ошағы. Солтүстік Хавелоктағы барлық мектептер екі аптаға жабылды, ал Гастингс аудандық кеңесі тұтынар алдында суды кемінде бір минут қайнату туралы шұғыл ескерту жасады. Бұл ескерту 3 қыркүйекте алынып тасталды, соның салдарынан індет ресми түрде бақылауға алынды. Ауруларды бақылау және алдын алу орталығының мәліметінше, 2017 жылдың 11 қыркүйегінен бастап адамдар арасында кампилобактер инфекциясының бірнеше штаттарда орын алғаны туралы хабарламалар келіп түсті. Барлығы 12 штаттан (Флорида, Канзас, Мэриленд, Миссури, Нью-Гэмпшир, Нью-Йорк, Огайо, Пенсильвания, Теннесси, Юта, Висконсин және Вайоминг) 55 жағдай тіркелді. Эпидемиологиялық және зертханалық дәлелдер Petland дүкендері арқылы сатылатын күшіктердің осы індеттің ықтимал көзі болуы мүмкін екенін көрсетті. Хабарланған 55 жағдайдың 50-і Petland қызметкерлері болды немесе жақында Petland-тен күшік сатып алған, немесе ауру басталғанға дейін сол жерге барған. 55 жағдайдың 5-і әртүрлі көздерден келген күшіктермен байланысты болды.