Мартин Шонгауэр: Альпі тасқа басу өнерінің шебері

Кіріспе

Германиялық суретші (шамамен 1452–1491)

Мартин Шонгауэр (шамамен 1450–53, Колмар – 2 ақпан 1491, Брайзах), замандастары оны Мартин Шон ("Мартин әдемі") немесе Хюбш Мартин ("сұлу Мартин") деп атаған, Эльзас гравері және суретшісі. Альп тауларынан солтүстікке қарайғы ең маңызды гравюра шебері, және оның туындыларын жинаған, одан кіші суретші Альбрехт Дюрерден бұрынғы адам. Шонгауэр – гравюра шеберлігімен көзге түскен алғашқы неміс суретшісі, бірақ оның отбасы тарихында және ерте гравюра шеберлері үшін әдеттегі алтынмен жұмыс істеу дәстүрі болған. Шонгауэрдің сақталған туындыларының көп бөлігі – 116 гравюра, барлығы оның монограммасымен, бірақ күні көрсетілмеген. Олар Германияда ғана емес, Италияда да, тіпті Англия мен Испанияға дейін танымал болды. Вазаридің айтуынша, Микеланджело оның "Антонийдің сынағы" гравюрасының бірін көшірген. Оның стилінде итальяндық ықпалдың ешқандай іздері жоқ, бірақ өте анық және ұйымдасқан готикалық стиль, ол неміс және ерте Нидерланд суреттерінен алынған. Жақындағы зерттеулер, Макс Лерстің еңбектеріне сүйене отырып, оған 116 гравюраны жатқызады, олардың көпшілігі басқа суретшілер (оның монограммасын қоса алғанда) көшірген, бұл сол кезеңде кең таралған құбылыс. Оның өнімді замандасы Исраел ван Мекнем 58 гравюраның көшірмелерін жасады, бұл Шонгауэрдің туындыларының жартысы, сонымен қатар одан да көп мотивтер мен бейнелерді алды, және қазір жоғалған кейбір суреттерді де гравюралаған болуы мүмкін. Оның монограммасымен даталанған және қол қойылған, сондай-ақ майлы бояу және фрескада сақталған бірнеше әдемі суреттері бар.

Өмірбаян

Шонгауэр шамамен 1450-53 жылдары Эльзастағы Колмар қаласында дүниеге келді. Ол 1440 жылдары Колмарға көшіп келген Аугсбургтің алтын шебері және ақсүйек Каспар Шонгауэрдің төрт немесе бес ұлының үшіншісі болды. Каспар 1445 жылы алтын шеберлер гильдиясының шебері атанды, бұл, әдетте, бес жылдық тұруды талап етті. Ол, әлдебір, ұлына металл бұйымдарға ою-сурет салу өнерін үйреткен болуы керек, өйткені алтын шеберлері бұл өте қатарлы және қиын өнерді ұзақ жылдар бойы қолданып келген. Оның екі бауыры Колмарда алтын шеберлері болып жұмыс істесе, үшіншісі суретші болды. Колмар қазір Францияда орналасқан, бірақ сол кезде Киелі Рим империясының құрамына кіріп, неміс тілінде сөйлейтін аймақ болған. Готикалық немесе Ренессанс суретшісі үшін ерекше жағдай ретінде, оны университетте оқытуға жіберді, мүмкін, дін қызметкері немесе заңгер ету мақсатымен. 1465 жылы ол Лейпциг университетіне қабылданды, бірақ бір жылдан кейін оқуын тастап кеткен сияқты. Сол кезде университет студенттері көбінесе он екі немесе он үш жасында оқуға түсетін. Ол дәстүрлі түрде шебер Э. С.-тен гравер өнерін үйренген деп есептелген, бірақ қазіргі ғалымдар бұл тұжырымға күмән келтіреді, себебі Шонгауэрдің гравюралары шебер Э. С.-тің шәкіртіне үйретілетін техникалық жетістіктерді дамытуға біраз уақыт қажет болды. Ол, болжам бойынша, Колмардың бас жергілікті шебері Каспар Изенманнан (1472 жылы қайтыс болды) суретшілік өнерді үйренген, ол ата-анасының көршісі болған және Рожиер ван дер Вейден сияқты ерте Нидерланд суретшілерінің ықпалында болған, тіпті Нидерландта оқыған болуы мүмкін. Шонгауэрдің сақталған аз ғана суреттері оның бұл ықпалына куәлік етеді. Бұл шамамен 1466 және 1469 жылдар шамасында болды, ал 1469 жылы ол Колмарға оралғаны жазылған. Оның үлкен ағасы Людвиг Шонгауэр, әлдебір, одан бұрын шеберханада жұмыс істеген болуы керек. Оның ерте гравюралары бірнеше ерте Нидерланд суретшілерінің әсерін анық көрсетеді, бұл оның оқуын аяқтағаннан кейін саяхаттаудың дәстүрлі үлгісін ұстанғанын көрсетеді. 1469 жылы жасалған суретінің бірі Рожиер ван дер Вейденнің Бон алтарындағы Мәсіхтің бейнесінің көшірмесі болып табылады, суреттің алдында жасалған болуы мүмкін. Кейбір ғалымдар оның Испанияға, тіпті Португалияға да барғанын болжайды. Ол Колмарға оралып, 1471 жылға қарай шеберхана ашты, сол кезде Доминикан шіркеуі үшін жасалған алтарь үшін төлем жасалды, ол қазір мұражайда сақталады және шеберхана өнімі ретінде қарастырылады. Оның Роза бағындағы Мадоннасы, ол жасалған Колмар шіркеуінде ұзақ уақыт бойы көрсетілді, бірақ 1973 жылы жақын маңдағы Доминикан шіркеуіне көшірілді, 1473 жылы жасалған (оның жалғыз мерзімі көрсетілген суреті). Оның стилі оның ең ерте гравюраларымен сәйкес келеді, олар техникасы мен стиліне негізделген келісілген реттілікте орналастырылған, екеуі де айтарлықтай дамуды көрсетеді. Кейбір жағдайларда, әртүрлі материалдардағы көшірмелермен қамтамасыз етілген terminus ante quem анықталады. Он бесінші ғасырдағы гравюра өнерінің экономикасы толыққанды түсініксіз, және оның гравюралары оның атағын Еуропаға кеңінен таратып, оның "негізгі кәсібі" - сурет салудан түскен табысқа көбірек сүйенген болуы мүмкін. Ол 1491 жылы Брайсахта қайтыс болды, мүмкін, қырық жасқа толмай. Ол 1488 жылдан бері сондағы соборда үлкен Соңғы үкім суретін салумен айналысып келді және 1489 жылдың маусым айында сондағы азамат ретінде тіркелді. Бұл Альп тауларынан солтүстікке қарай салынған ең үлкен қабырғалық сурет болды және ол қайтыс болған кезде аяқталмаған. Келесі жылы Дюрер онымен кездесу үшін Колмарға сапар шекті, бірақ ол қайтыс болғанын білді. Дюрер оның суреттерін және гравюраларын жинаған құрметті адам болды. Оның "Құдай ананың өмірі" сериясындағы "Мысырға қашу" гравюрасында Шонгауэрдің гравюрасындағыдай екі экзотикалық ағаш бейнеленген, бұл оған жасалған құрметтің белгісі. Германияда Дюрер, оның гравюралары келесі онжылдықта танымал болды, ол Шонгауэрдің жиырма жыл бойы билік еткен дәстүрінің келесі жетекшісі ретінде қарастырылды. Оның шәкірттерінің ішінде Ханс Бургкмайр Ұлы бар, ол Аугсбургтегі суретші және ағаш кескіндерінің дизайнері (бірақ гравюралар емес) болды және 1488 жылдан 1490 жылға дейін онымен бірге жұмыс істеді. Шонгауэрдің портреті, сол жақтағы гербімен, он бесінші ғасыр суретшісі үшін ерекше, бірақ қазір Мюнхенде сақталып тұрған панель оның өлімінен кейін жасалған болуы мүмкін, және бұл суреттегі 1483 жылғы сурет немесе гравюраның көшірмесі болуы мүмкін. Ол Ханс Бургкмайрға тиесілі болуы мүмкін, ал жоғалған түпнұсқа оның әкесі Томан Бургкмайрға тиесілі болуы мүмкін, ол Шонгауэрмен Аугсбургте кездескен болуы мүмкін, онда Шонгауэр кем дегенде сапармен болғандығы жазылған. Шонгауэрдің тағы бір шәкірті, суретші Урбайн Хутер, ұзақ уақыт бойы Буль алтарының басты авторы ретінде қарастырылып келеді, бұл жұмыс дизайны мен орындалуы бойынша Шонгауэрдің өзінің гравюраларымен де, Шонгауэрдің сурет салу шеберханасының өнімдерімен де тығыз байланысты. Шонгауэрдің гравюраларының көшірмелерін жасаған және оның стиліне жақын түпнұсқа композицияларын жасаған кейбір гравюрашылар оның шәкірттері болған деп есептеледі. Олардың ішінде Лехрстің 55 гравюрасымен, оның шеберінің 31 көшірмесімен, Master BM және 34 гравюрасымен, оның шеберінің 13 көшірмесімен Master A G бар.

Schongauer was born about 1450–53 in Colmar, Alsace, the third of four or five sons of Caspar Schongauer, a goldsmith and patrician from Augsburg who moved to Colmar about 1440; Caspar became a master of the goldsmith's guild in 1445, which probably required a residence of five years. He presumably taught his son the art of engraving, which is a distinct and difficult skill that goldsmiths had long used on metal vessels. Two of his brothers worked as goldsmiths in Colmar, while another also became a painter. Colmar is now in France but was then part of the Holy Roman Empire and German speaking. Most unusually for a Gothic or Renaissance artist, he was sent to university, presumably with the intention of turning him into a priest or lawyer, and matriculated at the University of Leipzig in 1465, but seems to have left after a year. At this time university students often began at the age of twelve or thirteen. He was traditionally thought to have been trained as an engraver by Master E. S., but scholars now doubt this, partly because Schongauer's prints took some time to develop the technical advances that a pupil of Master E. S. would have been taught. He is thought to have trained as a painter with Colmar's main local master Caspar Isenmann (d. 1472), a neighbour of his parents, who was greatly influenced by the Early Netherlandish painting of Rogier van der Weyden and others, and had perhaps studied in the Netherlands, and Schongauer's few surviving pictures reflect this. This was probably around 1466 and 1469; he was recorded as back in Colmar in 1469. His older brother Ludwig Schongauer had probably preceded him in the workshop. His earlier engravings also show clear influences from several Early Netherlandish painters, suggesting that he followed the traditional pattern of a wanderjahre travelling at the end of his training. One drawing, dated 1469, is a copy of the figure of Christ in Rogier van der Weyden's Beaune Altarpiece, presumably made in front of the painting. Various details of costume, and the exotic plants in the Rest on the Flight into Egypt, have suggested to some scholars that he also visited Spain, and possibly Portugal. He returned to Colmar and had established a workshop by 1471, when payments were made for an altarpiece for the Dominican church there, which is now in the museum and regarded as a workshop production. His Madonna of the Rose Bower, long displayed in the church in Colmar it was made for, but moved to the Dominican church nearby in 1973, is dated 1473 (his only dated painting). Its style corresponds with the earliest of his engravings, which have been placed in a broadly agreed sequence based on their technique and style, both of which show considerable development. In some cases a terminus ante quem is provided by copies in various media that can be dated. The economics of fifteenth century printmaking are unclear, and though his prints spread his fame widely across Europe, he may have relied more on the income from his "major vocation" of painting. He died in Breisach in 1491, perhaps before reaching the age of forty. He had been engaged since 1488 in painting a large Last Judgment in the cathedral there, and was recorded as a citizen there in June 1489. This was the largest mural painting north of the Alps, and was incomplete at his death. The following year Dürer, on his wanderjahre, travelled to Colmar to meet him, only to find he had died. Dürer was an admirer who collected his drawings and no doubt prints. His own print of the Flight into Egypt, in his Life of the Virgin series, includes the same two exotic trees as Schongauer's, as an hommage. In Germany Dürer, whose prints became known over the decade following, was seen as the next leader of the tradition Schongauer had dominated for twenty years. His pupils included Hans Burgkmair the Elder, the Augsburg based painter and designer of woodcuts (but not engravings), who was with him from 1488 to 1490. The painted portrait of Schongauer, with his coat of arms at top left, is unusual for a fifteenth century artist, but the panel now in Munich appears to be made well after his death, and is perhaps a copy of a drawing or painting made at the date on the painting, 1483. It is attributed to Hans Burgkmair the Elder, and the lost original may have been by his father, Thoman Burgkmair, who very plausibly met Schongauer in Augsburg, where Schongauer is recorded as at least visiting. Another of Schongauer's pupils, the painter Urbain Huter, has long been considered as the main author of the Buhl Altarpiece, a work very close in design and execution both to Schongauer's own engravings and to the production of Schongauer's painting workshop. Some engravers whose prints are often copies of Schongauer's, and whose original compositions are close to his style, are assumed to have been pupils of his. These include Master i. e, attributed with 55 prints by Lehrs, 31 copies of his master, Master BM, and Master A G, attributed with 34 prints, 13 copies of his master.

Ойып жазылған суреттер

Оның шеберханасынан барлығы 116 гравюра сақталған. Оның және шәкірттерінің көптеген тақталарына M†S деген қолтаңба қойылған, сондай-ақ оған қатысы жоқ суретшілер салған көптеген көшірмелерде де осы қолтаңба кездеседі. Ол 1470-жылдардың басында гравюраларға қолтаңба қоюды бастады деп саналады. Ең сирек кездесетін үлгілері үш данада сақталған, ал осы ғасырдың басқа гравюрашыларынан айырмашылығы, оның салған барлық гравюраларының үлгілері, шамасы, бүгінге жеткен. Оның туындыларының басым көпшілігі діни мазмұнда, бірақ ертедегі шаруа отбасы базарға бара жатқан немесе екі шәкірттің төбелес салған көрінісі сияқты қарапайым өмірден алынған күлкілі сахналар да бар, бұл оның алтын шебердің үйінен шыққандығын көрсетеді. Пілдің гравюрасы – танымал "ерекшелік" жанрына жасалған бірегей тәжірибе; 1483 жылы Мюден қаласының жанындағы каналға батып кеткенге дейін, Германияда піл көрсетіліп жүрген екен. Ол сондай-ақ алғашқы орнаменттердің тоғызын жасады, оларды әр түрлі қолөнердегі шеберлер, соның ішінде ағаш кесушілер мен алтын шеберлері, күрделі және әсем дизайн үлгілері ретінде пайдалануға ниеттенген. Сондай-ақ, түтетілетін және ұсақталатын заттар сияқты металл бұйымдардың екі гравюрасы бар. Оның отбасылық ортасы мен университеттегі білімі оған сауданың өркендеген буржуазиясымен және жоғары сапалы гравюраларға сұраныс тудырған мамандықтармен таныс болуына мүмкіндік берді, бірақ келесі ғасырдағы неміс гравюраларында кең таралған және итальяндық гравюраларда да кездесетін классикалық мифология сюжеттері оның туындыларында мүлдем жоқ. Оның гравюраларының қалыпты тізбегі техникалық шеберліктің артуын көрсетеді, бірақ ең тығыз және егжей-тегжейлі, бірақ ұйымдастырылған композициялар ертерек жасалған, ал "соңғы готикалық күрделілік" орынға қарапайым композицияларға, көбірек бос орынға және "классикалық рет пен әдемілікке" беріккен. Бірақ оның ерте гравюраларының кейбірі ең танымал және ықпалды болды, оның дәлелі – олардың көптеген көшірмелерінің саны. Олардың ішінде "Антонийдің азғырылуы", "Мысырға қашу", "Бақытсыз Марияның қайтысы" және "Христос крестті көтеріп барады" гравюралары бар. Осы дамуды көрсететін бірнеше гравюра сериясы бар, шамамен 1480 жылғы "тығыз және алабұрлы" Пайымдау сериясының он екі көрінісінен бастап, Он екі Апостол, айналмалы қару-жарақтар мен жабайы адамдар бейнеленген гравюралар, содан кейін Евангелисттердің символдары мен Ақылды және Ақымақ Қыздар гравюралары (шамамен 1490 жыл). Оның жұп гравюрасында, Annuciation-де, әр фигура өз парағында бейнеленген, бұл оның соңғы туындылары деп есептеледі, ал фонды тек қарапайым сызық көрсетеді. Ол Дюрер дамытқан көлденең штрихтау (екі бағыттағы сызықтар) арқылы көлемді бейнелеу жүйесінде Master E. S.-тен басым түсіп, пластинаны тұрақты буринге қарсы айналдыру арқылы параллель сызықтарды қисайтуға алғашқы болып қол жеткізді. Ол сондай-ақ пластинада терең сызықтар жасауға мүмкіндік беретін бурин техникасын жетілдірді, бұл пластина тозғанша көбірек гравюра жасауға мүмкіндік берді. Артур Мейгер Хиндтің сөзіне сүйенсек, Шонгауэр "орындылық және стиль тұрғысынан готикалық шектеулерден асып түскен" алғашқы неміс гравюрашыларының бірі болды және ол "әдемілік идеясын жүзеге асырды, ол абсолютті идеалдарға жақындағандықтан, бұрынғы гравюрашыларға қарағанда, мысалы, Master E. S.-ке қарағанда, әлдеқайда көптеген адамдарға ұнайды". Master E. S. сияқты ол солтүстік гравюрашыларының біріншісі болды, оның гравюралары басқа гравюрашылармен кеңінен көшірілді, сонымен қатар оның суреттері суретшілер, мүсіншілер және барлық қолөнер шеберлері қолданды. "Антонийдің азғырылуы" гравюрасындағы демон бейнелері балық, құс және жәндік түрлерінің қосындысын жасады, осы бейнелер келесі ғасырда Иероним Бош және басқа суретшілер де қолданды. Көптеген ірі коллекцияларда Шонгауэрдің гравюраларының жақсы коллекциялары бар, олардың көпшілігі он бесінші ғасыр гравюралары үшін салыстырмалы түрде көп кездеседі, бірақ гравюра сапасы әртүрлі. Табылған су белгілері гравюралар ұзақ уақыт бойы басылғанын көрсетеді, олардың көпшілігі мыс тақталар тозу белгілері байқалған кезде жасалған. "Мысырға қашудың тынысы" гравюрасының шамамен алпыс данасы сақталған, бірақ олардың тек жетісі "бірінші сапалы" болып саналады. "Христос крестті көтеріп барады" гравюрасының, жасалған ең үлкен гравюраның, шамамен жетпіс және он бес данасы сақталған.

One hundred and sixteen engravings are generally recognised as by his hand. Many of his pupils' plates as well as his own are signed, M†S, as are many copies probably by artists with no connection to him. He is thought to have begun signing engravings in the early 1470s. The rarest survives in three impressions, and unlike most other printmakers of the century, examples have probably survived of all the engravings he made. The great majority of his subjects are religious, but there are a handful of comic scenes of ordinary life such as the early Peasant Family Going to Market or the Two Apprentices Fighting, which may reflect his background in a goldsmith's house. A print of an elephant is a unique venture into the popular "prodigy" genre; it turns out that an elephant was indeed being toured around Germany in 1483, before drowning in a canal near Muiden. He also produced nine of the first ornament prints, initially intended to be used by craftsmen in various media, including woodcarvers and goldsmiths, as patterns for the elaborate and sophisticated designs. There are also two prints of metalwork objects, a censer and crosier. From his family background and time at university he was no doubt familiar with the emerging bourgeoisie of trade and the professions who provided the core market for high quality engravings, but the subjects from classical mythology so popular in German prints of the next century, and already present in Italian ones, do not appear at all in his work. The generally agreed sequence of his engravings shows an increasing sophistication of technique, but the most crowded and detailed, but highly organized, compositions are placed rather early, with "late Gothic complexity" giving way to simpler compositions with more empty space and "an almost classical orderliness and decorum". But some of the busy early prints were his most popular and influential, as shown by the number of copies of them. These include The Temptation of St Anthony, the [Rest on] the Flight into Egypt, Death of the Virgin and Christ Carrying the Cross. There are a number of series of engravings which show this development, from the twelve "crowded and turbulent" scenes in the Passion series, perhaps of about 1480, through the Twelve Apostles, and the circular coats of arms with wild men, to the late circular Evangelist's symbols and the Wise and Foolish Virgins, perhaps of around 1490. By the time of his pair showing the Annuciation with each figure occupying its own sheet, often thought to be his last prints, the background is only represented by a simple groundline. He went beyond Master E. S. in the system of depicting volume by means of cross hatching (lines in two directions) which was further developed by Dürer, and was the first engraver to curve parallel lines, probably by rotating the plate against a steady burin. He also developed a burin technique producing deeper lines on the plate, which meant that more impressions could be taken before the plate became worn. According to Arthur Mayger Hind, Schongauer was one of the first German engravers to "rise above the Gothic limitations both of setting and type" and that he "actualises an idea of beauty which in its nearer approach to more absolute ideals appeals to a far more universal appreciation" than earlier engravers such as Master E. S.

With Master E. S., he was the first northern printmaker not only to have his prints very widely copied by other printmakers, but to have his designs taken by painters, sculptors and artists in all media. The demons in his The Temptation of St Anthony established the hybrids of fish, bird and insect types followed by Hieronymus Bosch and other artists throughout the next century. Major print rooms possess good collections of Schongauer's prints, most of which are relatively common for fifteenth century prints, although impressions vary in quality a good deal. The different watermarks found suggest that impressions were printed over considerable periods, with most made when the copper plates were showing signs of wear. The Rest on the Flight into Egypt survives in some sixty impressions, though only seven are "of the first quality". For the large Christ Carrying the Cross, the largest engraving yet made, the equivalent figures are about seventy and fifteen.

Суреттер

Оның сақталған суреттерінің саны аз, ең танымалдары – Сент-Мартин шіркеуі үшін (Колмар) салынған «Роза бағындағы Мадонна», қазіргі күні жақын орналасқан Доминикан шіркеуінде көрсетілуде. Бұл неміс тақырыбы, әсіресе Кельн және Стефан Лохнермен байланысты, бірақ Шонгауэр оған Нидерланд стиліндегі өте ерекше көзқарас танытады. Сурет жоғарғы және бүйір жағынан кесілген, себебі оны кейіннен жасалған әсем ою-өрнектің аясына сәйкес келтіру қажет болды. Колмардағы Музей д’Юнтерлинден ең ірі коллекцияға ие. Шамамен 1470–75 жылдар аралығында жасалған «Орлиер құрбандық алтарының» екі жақты екі жапқышы (мүмкін, мүсіндік орталық бөлікті айналдыру үшін жасалған) сыртқы жағында Жариялану, ал ішкі жағында Туу және донор портретімен бірге Сент-Антони суреттелген. Бұл туындылардың көп бөлігі шебердің өзіне тиесілі деп есептеледі, ал Доминикан шіркеуінің құрбандық алтарының есіктерінен алынған жиырма төрт панельді, әрине, оның жобалары бойынша шеберханасы салған. Берлиндегі бір туынды оған жатқызылады. Венадағы Күнстхисторический мұражайындағы шағын Киелі отбасы суреті оның гравюраларымен стильдік жағынан ұқсас, олардың көлемінен көп айырмашылығы жоқ. Себеттегі жүзім, Жүсіптің көтерген бидайы және қабырғадағы нишадағы су құтысы сияқты көптеген күнделікті егжей-тегжейлі бөлшектер Нидерланд суретшілігі дәстүрінде тақырыптың теологиялық мағынасына сілтеме ретінде қарастырылуы мүмкін. 1988 жылы Гетти мұражайында сақталатын паэон гүлдері мен жапырақтарының акварель және гуашьпен салынған эскизі табылды, ол «Роза бағындағы Мадонна» суретіндегі гүлдермен байланысты. Брайсах фрескалары собордың батыс және оңтүстік қабырғаларында сақталған, бірақ «қираған күйде».