Кіріспе

Калифорния штатындағы референдум мәселесі – бұрынғы сайлауда бюллетеньде болған ұсыныстар тізімі. Калифорниядағы бюллетеньдегі ұсыныс – сайлаушыларға тікелей шешім немесе тікелей дауыс беру (немесе плебисцит) үшін ұсынылатын референдум немесе бастама. Қабылданған жағдайда, ол Калифорния Конституциясының бір немесе бірнеше баптарын, 29 Калифорния кодексінің бірін немесе бірнешеуін, не Калифорния заңдарындағы басқа заңды қолданыстағы заңдарды нақтылау, жаңа заңдар қосу немесе қолданыстағы заңдарды алып тастау арқылы өзгерте алады. Мұндай шараларды Калифорния штатының заң шығарушы органы немесе тіркелген сайлаушылардың қол жинаған өтініші арқылы дауыс беруге енгізеді. Штаттық заң шығарушы орган мемлекеттік конституциялық түзетуді немесе ұсынылған заң өзгерісін сайлаушылар бекітетін референдум ретінде бюллетеньге қоя алады. Мемлекеттік конституцияға сәйкес, мемлекеттік заңдарға енгізілетін кейбір ұсыныстар міндетті референдумды талап етеді және күшіне енуі үшін сайлаушылардың мақұлдауы қажет. Өтініш арқылы дауыс беруге қойылған шара – заң шығарушы орган қабылдаған заңға вето қоюға арналған дауыс беру (міндетті емес референдум немесе "халық ветосы") немесе жаңа заң жобасы (бастама) болуы мүмкін.

Шолу

Калифорния штатының сайлауларында тікелей демократияның үш түрі бар: міндетті референдумдар (1856 жылдан бері Калифорния Конституциясының бөлігі), ерікті референдумдар және бастамалар. Бастама және факультативтік (немесе ерікті) референдум 1911 жылы «7-ұсыныс» деп аталған конституциялық түзету арқылы, Прогрессивтік дәуір реформаларының бөлігі ретінде енгізілді. USC-дегі Initiative & Referendum Institute институтының мәліметінше, губернатор Хирам Джонсон осы процестің құрылуын қолдады, бұл корпорациялардың, әсіресе Оңтүстік Тынық мұхиты теміржолының заң шығарушыларға қатысты билігін теңестіру мақсатында жасалды. 2022 жылы демократтардың екі палатада да басымдыққа ие болуымен, корпорациялар осы процесті кәсіподақтар мен басқа да прогрессивті белсенділердің қазіргі билігіне қарсы тұру үшін пайдалануда. 2011 жылы қабылданған Калифорния Сенатының 202-заңы бастамалар мен ерікті референдумдардың тек қарашадағы жалпы сайлау бюллетенінде ғана қарастырылуын міндеттеді, бұл сол кезде даулы заң ретінде қарастырылды, өйткені ол өзін-өзі қызмет етуші, бір партиялық бастама болып көрінді; алайда, бастамалар мен ерікті референдумдар үшін қарашадағы жалпы сайлау ережесі күшінде қалды.

Бастамалар

Бастамалық өтінішхатқа қол қоюдың ең төменгі саны, мемлекеттік конституцияға түзету енгізу үшін дауыс бергендердің 8 пайызын, ал заңнама үшін – 5 пайызын құрайды. Бұл көрсеткіш соңғы губернатор сайлауында дауыс берген адамдардың санына қатысты есептеледі. 2020 және 2022 жылдар үшін ұсынылған заңға 623 212, ал конституциялық түзетуге 997 139 қол жинау қажет болды. 2015 жылдың қыркүйек айында заңға қол қойылғаннан кейін бастаманы дауысқа салу үшін төлемақы 200 доллардан 2000 долларға дейін көтерілді. Егер ұсыныс дауысқа жіберілсе, бұл төлем қайтарылады. Алғашқыда 1943 жылы 200 доллар белгіленген, бірақ мемлекеттік заң шығарушы орган оны көбейту қажет деп санады, себебі бұл адамдарды маңызсыз немесе дұрыс емес бастамаларды ұсынудан тиыспын етуге бағытталған. Бастаманы қолдаушылар қол жинауды бастамас бұрын, Бас прокурор ұсынылып отырған заңның ресми атауын және мазмұнын дайындайды, ал Калифорния заңнамалық талдау кеңсесі оның күтілетін қаржылық салдары туралы есеп жасайды. Бас прокурор тапсырысты және төлемақыны алғаннан кейін 30 күндік қоғамдық талқылау кезеңі басталады, осы кезеңде кез келген азамат ұсынылып отырған бастама бойынша өз пікірін білдіре алады. Содан кейін Бас прокурор қоғамдық талқылаудан кейін ресми атау мен мазмұнды дайындайды. Заңнамалық талдау кеңсесі ұсынылған шараның соңғы нұсқасын алғаннан кейін 50 күн ішінде есебін дайындайды, ал Бас прокурор осы қаржылық бағалауды алғаннан кейін 15 күн ішінде мемлекеттік хатшыға және бастаманы ұсынғандарға атау мен мазмұнның соңғы ресми нұсқасын жібереді. Сондай-ақ, бұрын мақұлданған сайлаушылардың бастамаларына енгізілген түзетулер де қарастырылады. Осы түзетулерді немесе жаңа заңдарды күшіне енгізу үшін дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың 50 пайызынан астамы қолдауы керек.

Факультативтік референдум

Мемлекеттік заң шығарушы орган қабылдаған заңдарға референдум арқылы вето қою мүмкіндігі бар. Бұл "өтініш референдумы" немесе "халық ветосы" деп те аталады. Бұл процедура жоғарыда аталған бастамаға ұқсас, бірақ ол қазірдің өзінде қабылданған заң, ол Бас прокурорға өтініш ретінде ұсынылады. Дегенмен, заңды ұсынған тұлға, аталған заң қабылданғаннан бастап 90 күн ішінде Бас прокурорға мақұлдау үшін тақырып пен мазмұнының тұжырымын беруге, қол жинауға және округтік сайлау органдарына өтініштерді ұсынуға құқылы. Әйтпесе, ол ұсынылатын түзету ретінде бастамашылық арқылы қаралуға тиіс. Шұғыл заңдар, сайлау шақыру туралы заңдар және қалыпты мемлекеттік шығыстарға арналған салық жинау немесе қаржыландыруды қарастыратын заңдар міндетті референдумға жатпайды.

Ұсыныстың нөмірленуі

Бастапқыда, дауыс беру бюллетендеріндегі ұсыныстарға әр сайлауда бірінен бастап нөмір берілетін. Бұл жағдай шатасуға себеп болатын, себебі 1978 жылғы 13-ұсыныс сияқты белгілі бастамалар, кез келген жылы бюллетеньде он екіден астам ұсыныс болған жағдайда, кейінгі жылдары басқа ұсыныстармен қателесіп кетуі мүмкін еді. 1982 жылғы қарашадағы дауыс беруден бастап, ұсыныстар нөмірлері қайта қолданылмады, бірақ әр сайлауда артты, нәтижесінде 1996 жылғы сайлауда ұсыныстар нөмірі 200-ден асып кетті. 1998 жылғы қарашадағы дауыс беруге нөмірлеу бірегейлендіріліп, қайтадан бірден басталды. Қазір бұл санау әр он жыл сайын қайта басталды.

Қарсы келетін ұсыныстар

Калифорния Конституциясының II-бабы, 10(b) тармағына сәйкес, "Егер бір сайлауда мақұлданған екі немесе одан көп шараның ережелері қарама-қайшы болса, ең көп қолдау дауысы алған шараның ережелері басым болады". Дегенмен, жеңімпаз ұсынысқа қайшы келмейтін ережелер күшіне енуі мүмкін. Осы кемшіліктің алдын алу үшін көптеген бастамаларға "улы дәрі" деп аталатын тармақтар енгізіледі, онда басқа ұсыныстардағы қай ережелердің жойылғаны нақты көрсетіледі. Конституциядағы бұл ережені 1990 жылы Калифорния Жоғарғы Соты "Салық төлеушілер сайлауалды науқан шығындарын шектеуге қарсы" ісіндегі "Әділ саяси тәжірибе комиссиясы" шешімінде нақтылады:

Екі немесе одан көп шара бәсекелес бастамалар болған жағдайда, олар "барлығы немесе ештеңе" деген балама ретінде ұсынылса немесе әрқайсысы бір мәселеге қатысты толыққанды реттеу жүйесін құрса, 10(b) тармағы ең көп қолдау дауысы алған шараның ережелері ғана орындалуын талап етеді. Сот бұндай бәсекелес бастамаларда қарама-қайшы емес ережелерді біріктіру әрекеттерінің нәтижесінде сайлаушылар түсінген немесе ниеттенгеннен мүлдем өзгеше реттеу жүйелері пайда болады деп алаңдады. Дауыс берушілер қабылдаған жеке ұсыныстардың жиынтық әсеріне қатысты (сонымен қатар алдыңғы бөлімді қараңыз) олар мемлекеттік заң шығарушы органды мәселелерді жан-жақты қарастыруда, мысалы, мемлекеттік саясатты қалыптастыруда немесе мемлекеттік бюджетті басқаруда шектейтіндігі туралы шағымдар туды. Мысалы, мемлекеттік бюджетті қабылдауға тырысатын заң шығарушылар 13-ұсыныстың салықтарға қатысты қатаң шектеулерін және 98-ұсыныстың мектептерді қаржыландыру жөніндегі кепілдігін ескере алуға тиіс.