Хуан де Торкемада: Теолог, кардинал және еврей айналғандардың қорғаушысы

Кіріспе

Испан дін қызметкері, кардинал және теолог Хуан де Торкемада (Ecclesiastical Latin: Johannes de Turre cremata, әр түрлі жазылулары бар) О. P. (1388 – 26 қыркүйек 1468), испан дін қызметкері, еврейлердің дін ауыстырушыларын қорғаушы, он бесінші ғасырдың ең шешенді папалық жақтаушысы деп сипатталған. Ол кейіннен қатыгездігімен танымал болған Ұлы инквизитор Томас де Торкемаданың туысы болды.

Өмір

Хуан де Торкемада Испанияның Вальядолид қаласында дүниеге келген. «Отбасы бұрын еврейлер болған деген жалпы тарихи келісім бар». Бұл конверсолардың тегі туралы көптеген мәлімдемелерде дереккөз көрсетілмейді, бірақ олар негізінен Эрнандо дель Пулгардың Хуан де Торкемаданың ата-анасы еврей дінінен ауысқан деген мәлімдемесіне негізделген. Пулгардың бұл сөзін ол Хуан де Торкемаданың туысы Томасқа деген жеккөрушіліктен айтқан деп есептеледі. Дегенмен, Хуан де Торкемаданың барлық ата-тегін зерттеу барысында оның отбасында еврей дінінен ауысқан ешкім табылған жоқ. Жас кезінде ол Доминикан орденіне қосылып, білімімен және берілгендігімен тез көзге түсті. 1415 жылы ол орденінің басшысымен бірге Констанц соборында болды. Содан кейін ол Париж университетінде оқып, 1423 жылы теология ғылымы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Біраз уақыт Парижде оқытқаннан кейін ол Вальядолидтегі, содан кейін Толедодағы Доминикан үйінің преоры болды. Торкемада 1431-1449 жылдар аралығында Базель соборында өз ордені мен Кастилия королінің өкілі ретінде қатысты. Базель соборында ол папа Евгений IV-нің және Рим куриясының көзқарастарын қолдаған ең белгілі адамдардың бірі болды. Ол 1435 жылдың 4 наурызында Киелі сарайдың басшысы лауазымымен, ал кейін 1439 жылы кардиналдың қалпағымен марапатталды. Торкемада Флоренция соборында шығыс шіркеулеріне қатысты теологиялық мәселелер талқылап, кардинал Джулиано Чезаринимен пікірсайыста папалық билікті қорғады. Рим куриясына орналасудан бұрын ол папа Евгенийдің тапсырмасымен Германия мен Францияға миссияларға барды. Сан-Систо кардиналы ретінде Торкемада Осман түріктеріне қарсы папалық крест жорығын қолдады. 1449 жылы Толедода халыққа ұнамайтын салық заңдары нәзік үкіметке қарсы көтеріліске әкелді, оның барысында наразылар «жаңа христиан» салық жинаушының үйін өртеп жіберді. (Бұл «жаңа христиандар» немесе конверсолар еврей тегінен шыққан, христиан дінін қабылдаған адамдар еді; олардың шындығына кейбіреулер күмән келтірді.) Педро Сармиенто басқаратын топ конверсоларды мемлекеттік және шіркеу лауазымдарынан айырып, сот ісінде куәлік беруден тыйым салатын заң шығарды. Осылайша конверсолардың құқықтық мәртебесі күмәнді ахуалға түсті. Бұл дау Кастилиядан тысқары таралып, папа Николай V-нің назарына ілікті. Торкемаданың шақыруымен папа конверсоларға қарсы кемсітушілікке қарсы бұйрық шығарды; ол Сармиентоны және оның жақтастарын қауымнан шығарды. 1450 жылы Торкемада «өткір және қатал» теологиялық шабуыл жариялады, онда Сармиенто мен оның жақтастарын Мидиандықтар мен Исмаилдықтар деп атады, олар израильдіктердің Киелі кітабындағы жаулары, оларды зұлым қудалаушы Хаманмен салыстырды. Торкемаданың конверсоларды қорғауы Римде сәтті болды, бірақ Кастилияда емес. (Хуан де Торкемада инквизитор Томас де Торкемаданың інісі болған. Кейбіреулер кейінгісінің крипто-еврейлерді қудалауының себебі оның өзінің тегіне қатысты қауіпсіздік сезімі болды деп санайды.) Торкемада XV ғасырдағы папалық идеологияны қорғаушы ең көрнекті тұлға ретінде танылды. Орта ғасырдағы папалық биліктің үстемдігіне гуситтер (алғашқы протестанттар) де, концилиарлар да (шіркеудің экуменикалық соборы пападан да билікті иеленеді деп санайтындар) қарсы болды. Базель соборы папа Евгений IV-ті қызметтен шеттетуге тырысты. Торкемада өзінің «Сумма де экклезия» (1453) еңбегінде осы екі ұстанымға да қарсы шықты. Торкемада өз ордені мен монастырларындағы діни үйлерді реформалауға ықпал етті. 1456 жылы жаңа папа Калликст III, Альфонсо де Борья, оған Субиакодағы Санта-Сколастика монастырының аббаттығын берді. Осы байланыс Римге баспа өнерін әкелуге оның қызығушылығын түсіндіруі мүмкін. Кардинал папалық билікті қорғап, көптеген еңбектер жазды. Оның «Сумма де экклезия» кітабы шіркеуді гуситтерге қарсы, ал Рим папасын концилиаризмге қарсы қорғады. Торкемада Санта-Мария-ин-Трастевере (1446-1460), содан кейін Палестрина (1460-1463) кардинал-епископы, ал Сабинаның соңғы кардинал-епископы (1463-1468) болды. Ол төрт папа сайлауына қатысып, папа Николай V (1447-1455) сайлауында шешуші дауыс берді. Ол 1468 жылы Римде қайтыс болды және Санта-Мария-сопра-Минервада жерленді. Антониаццо Романоның Жариялануды бейнелейтін суретінде Торкемада, ол құрған гильдиядан күйеу жігіттерге ақша алған қыздарды Құдай анаға ұсынып тұрған көрінісі бейнеленген. (Оны бұрын Фра Анжелико суретке түсірген, қазір Гарвард университетінің Фогг мұражайындағы айқышқа ілінген көріністе.)

Juan de Torquemada was born in Valladolid, Spain. “There is a general historical consensus that the family were former Jews“. Though those converso origins are very often stated without providing any source, they are “based primarily on Hernando del Pulgar’s statement that Juan de Torquemada’s abuelos were converts from the Jewish faith“. As a converso, Pulgar is considered to have made this assertion out of hate for Juan de Torquemada’s nephew, Tomás de Torquemada. However, a study of all of Juan de Torquemada’s ancestors found no Jewish converts in his family. At an early age he joined the Dominican Order, and soon distinguished himself for learning and devotion. In 1415 he accompanied the general of his order to the Council of Constance. Thereafter he proceeded to the University of Paris to study and took his doctorate degree in theology in 1423. After teaching for some time in Paris, he became prior of the Dominican house in Valladolid, and then in Toledo. Torquemada attended the Council of Basel (1431–1449) as a representative of his order and of the King of Castile. At the Council of Basel, he was one of the ablest supporters of the viewpoint of pope Eugene IV and the Roman curia. He was rewarded with the office of Master of the Sacred Palace (4 March 1435), and later with a cardinal's hat in 1439. Torquemada participated in the Council of Florence, speaking on theological issues involving the eastern churches and defending papal primacy in a debate with Cardinal Giuliano Cesarini. He also worked on behalf of Pope Eugene on missions to Germany and France before settling in the Roman Curia. As Cardinal of San Sisto, Torquemada supported papal Crusade policy in opposition to the Ottoman Turks. In 1449 Toledo an unpopular tax law caused an insurrection against a weak government, during which a mob burned the house of a "new Christian" tax collector. (These "new Christians", or conversos, were persons of Jewish descent professing Christianity; their sincerity was doubted by some.) A faction led by one Pedro Sarmiento imposed a law that deprived conversos of government and church posts and disqualified them from testifying in legal proceedings. The legal status of conversos thus came into question. The dispute spread outside Castile and came to the attention of Pope Nicholas V. On the urging of Torquemada the Pope issued a bull condemning discrimination against conversos; he excommunicated Sarmiento and some of his followers. In 1450 Torquemada published a tract — a "sharp and relentless" theological attack — in which he labelled Sarmiento and his followers as Midianites and Ishmaelites, the biblical enemies of the Israelite people, comparing them to the evil persecutor Haman. Torquemada's defence of conversos was successful in Rome, but not eventually in Castile. (Juan de Torquemada was an uncle of the Inquisitor, Tomás de Torquemada. It has been argued that the latter's persecution of crypto Jews was motivated by a sense of insecurity about his own origins.) Torquemada has been described as the most articulate papal apologist of the fifteenth century. The medieval papacy's supremacy was challenged both by Hussites (early Protestants) and by conciliarists (who held that an ecumenical council of the Church had more authority than a pope). The Council of Basel had attempted to depose Pope Eugenius IV. Torquemada attacked both these positions in his Summa de ecclesia (1453). Torquemada promoted reform of religious houses of his order and of monasteries. In 1456, the new Pope Callixtus III, aka Alfonso de Borja, gave him, in commendam, the position of Abbot of the monastery of Santa Scolastica in Subiaco. This connection may explain his interest in the importation of printing into Rome. The cardinal wrote extensively on behalf of papal primacy. Most notably, his Summa de ecclesia defended the Church against the Hussites and the Roman pontiff against conciliarism. Torquemada became cardinal priest of Santa Maria in Trastevere (1446–1460), then cardinal bishop of Palestrina (1460–1463), and last cardinal bishop of Sabina (1463–1468). He participated in four papal elections, casting the deciding vote in the election of Pope Nicholas V (1447–1455). He died at Rome in 1468 and was buried at Santa Maria sopra Minerva. A painting by Antoniazzo Romano showing the Annunciation has in its background Torquemada presenting girls who received dowry funds from a guild he founded to the Virgin Mary. (At an earlier age he was painted by Fra Angelico in a Crucifixion scene now at Harvard University's Fogg Museum.)