Кіріспе

1944 жылдың желтоқсанындағы Бастонь қоршауы – 1944 жылдың желтоқсан айында Бельгияның Бастонь қаласы маңында американдық және неміс әскерлері арасында болған шайқас. Бұл шайқас «Арден орманындағы шабуыл» деп аталатын ірі шайқастың бір бөлігі болды. Неміс шабуылдаушыларының мақсаты Антверпен портына жету болды. Одақтас әскерлер қайта топтасып, әуе күштерін пайдалана алмас бұрын, неміс механикаландырылған әскерлері Бельгияның шығысындағы басты жолдарды басып алуы тиіс болды. Арден таулы аймағындағы жеті маңызды жолдың барлығы Бастонь қаласына түйісетін болғандықтан, көршілес Люксембург мемлекетімен шекараға жақын орналасқан бұл қаланың бағытталған қиылыстарын бақылау неміс шабуылы үшін өте маңызды болды. Неміс шабуылы 16 желтоқсанда басталды. Көбінесе қарсыластарынан аз болған 28-ші жаяу әскер дивизиясының полктері Бастоньге қарай неміс әскерлерінің жылжуын ұстап тұрды, бұл американдық бөлімшелерге, соның ішінде 101-ші әуе десанттық дивизияға, неміс әскерлері қаланы қоршап, 20 желтоқсанда оқшаулау алдында Бастоньге жетуге мүмкіндік берді. 23 желтоқсанға дейін ауа райы одақтас авиациясының Бастоньге көмек жеткізуіне немесе неміс әскерлеріне қарсы жердегі шабуылдар жасауына кедергі келтірді. 26 желтоқсанда 4-ші бронетанкті дивизияның алғы шебі және генерал Джордж Паттонның 3-ші армиясының басқа бөлімдері Бастоньге қарай дәліз ашып, қоршау бұзылды.

Өмірбаян

Нормандияны сәтті басып алғаннан кейін және Франция арқылы шығысқа қарай жылжудан кейін, одақтастардың майдан шебі солтүстіктегі Нимгегеннен оңтүстіктегі бейтарап Швейцарияға дейін созылды. Бұл шабуыл кезінде Антверпеннің құнды порты басып алынды, ал қыс келген кезде одақтастар тіпті Ахен қаласына жақын Германия аумағын да бақылауға алды. Адольф Гитлер көп ұзамай Бельгия мен Люксембургтегі одақтастардың қатарларына шабуыл жасау жоспарын жасады; 25 дивизия Ардендер арқылы күтпеген шабуылға шығып, Мез өзенін (неміс және голланд тілінде Маас деп аталады) кесіп, Антверпенді қайта басып алуды көздеді. Оның аға қолбасшылары Герд фон Рундштедт пен Вальтер Модельдің үлкен күмәндануына қарамастан, жоспар өзгертілмеді және шабуылдың басталу күні 16 желтоқсан 1944 жылға белгіленді. Одақтас командирлері бұл арада Ардендер аймағын неміс шабуылы үшін қолайсыз деп есептеді, негізінен жердің қиындығына байланысты. Сонымен қатар, барлау мәліметтері бойынша, аймақтағы неміс дивизиялары шаршап қалған, ал шабуылға дейінгі апталарда одақтас командирлерінің ешқайсысы шабуылдың жақын арада болатынына сенуге негіз таппады. Бастонь, аймақтағы бірнеше маңызды жолдарды бақылайтын орталық қала, негізінен 22 шілдеден 19 қарашаға дейін үздіксіз шайқаста болған 28-ші жаяу әскер дивизиясымен қорғалды, соңғы шайқасы Хюртген орманы шайқасы болды, одан кейін бұл салыстырмалы тыныш аймаққа тағайындалды. Одақтастар 28-ші жаяу әскер дивизиясының алдында тек бір жаяу әскер дивизиясы бар деп есептеді және олар осы бағыттағы кез келген шабуылдың ауқымы шектеулі болады деп сенді. Бастоньге кіретін және шығатын жеті жол неміс танктерінің қозғалысы үшін маңызды болды, сондықтан одақтастардың жолдарды сақтап қалуы аса қажеттілікке айналды. Хассо фон Мантейфель – 5-ші танк армиясына қолбасшылық етіп, Генрих Фрайхерр фон Лютвицтің XLVII танк корпусына Бастоньді басып алуды және Намур маңындағы Мез өзенін кесіп өтуді тапсырды. Лютвиц 7 миль (11 км) учаскеде үш дивизиямен шабуыл жасауды жоспарлады: 26-шы халықтық гренадерлік дивизиясы мен 2-ші танк дивизиясы шабуылға жетекшілік ететін, ал олардың артынан Panzer Lehr дивизиясы ілеседі. Осы күшті күшке қарсы 110-шы жаяу әскер полкінің екі батальоны (үшінші батальон дивизия резерві ретінде сақталды), Германия мен көршілес Люксембургтің шекарасын құрайтын Оур өзені бойындағы 9 миль (14 км) учаскеге жауапты болды. Одақтас әскерлері Люксембургтің ірі ауылдарында шағын топтарға бөлінді, ал өзен бойындағы бекеттер күндіз ғана күзетілді. Әскерлердің саны жеткіліксіз болғандықтан, олар біркелкі майдан шебін ұстай алмады және назарын Оур өзенін кесіп өтетін төрт жолға шоғырландырды. Неміс шабуылына дейін болған қатты жаңбырдың салдарынан, тек бір жол ғана кесіп өтуге жарамды болды – ең солтүстік жол, ол Дасбургтегі Оур өзенін кесіп, Люксембургтің Клерво (неміс тілінде: Klerf, люксембург тілінде: Klierf) және Бастонь қалаларына бағытталды. 2-ші танк дивизиясы осы жолмен өзенді кесіп өтуге тағайындалды, ал 26-шы халықтық гренадерлік дивизиясы өзінің кесіп өтуі үшін Гемюнд маңында көпір салуды жоспарлады. Лютвиц Бастоньдегі жол желісінің маңыздылығын түсінді – ол өз корпусы батысқа тым алыс жылжуға мәжбүр болмас үшін қаланы басып алу керек екенін білді. Сондықтан ол Panzer Lehr дивизиясына басқа әскерлері Солтүстік Люксембургтегі Клерве өзенін кесіп өткеннен кейін дереу Бастоньге қарай жылдамдауды бұйырды.

Шабуыл

15 желтоқсан күні кешке 26-шы фолькс-гренадерлік полк Оур өзенінің батыс жағалауында аванпост желісін құрды, бұл олардың түндегі әдеттегі ісі еді. Сағат 03:00-де инженерлер өзен арқылы адамдар мен жабдықтарды тасымалдауға кірісті, олар америкалық гарнизонға өте жақын шығу нүктесінде жинала бастады. 05:30-да неміс артиллериясы американдық позицияларды бомбалауға кірісті, телефон желілерін бұзып, жаяу әскер алға жылжуды бастады. Немістер жылдам шабуыл жасады, олардың ілгерілеуіне сан жағынан басымдық мүмкіндік берді. Люксембургтің Вейлер ауылында американдық рота, бірнеше миномет пен танкіге қарсы пулялар взводының қолдауымен, бірнеше неміс батальонының қайта-қайта шабуылдарына қарсы түнге дейін тұрды. Неміс инженерлері түнбатыр алдында Оур өзені арқылы көпірлерді аяқтады, ал бронетехника майданға қарай жылжып, немістердің үлкен сандық артықшылығын арттырды. Бірақ соңында, американдық қорғаушылар немістерді едәуір кешіктірді – олардың бірінші күні түнде Клерф өзенінен өту жоспары үш күнге ықпалдасты. 19 желтоқсанда 28-дивизияның бас штабы оңтүстік-шығыстағы үлкен люксембургтік қала Вильцтен Бастоньеге көшірілді. Вильцте дивизия соңғы қарсылығын көрсетті; 110-шы батальонның 3-ші взводы – бронетехника мен артиллериямен қолдау көрсетіліп – сол күні түскі уақытта қалаға келді. 44-ші инженерлік батальон қаланың солтүстігінде орналасты, бірақ олар көп ұзамай басылып қалды және қалаға шегінді, артынан көпірді жарыққыздарды. Бұл шағын күш – барлығы 500-ден аспайтын – кешке дейін тұрды, содан кейін олардың позициясы толығымен ұстауға келмейтін болды және батысқа шегінді. 110-шы жаяу әскер толықтай жауынгерлік бірлік ретінде жойылғаннан кейін, Бастоньді қорғау одақтас әскердің қалған бөлігінің міндетіне айналды.

Резервтерді міндеттеу

Шабуылға дейінгі апталарда бірнеше көзге түсетін белгілерге қарамастан, Арденн шабуылы толыққанды күтпеген оқиға болып келді. Шайқастың екінші күнінің соңында 28-ші жаяу әскер полкінің құлауға жақын тұрғаны анық болды. Бастоньді қорғауға көмектесу үшін VIII корпустың қолбасшысы генерал-майор Трой Х. Миддлтонға 10-шы бронетанкті дивизияның «Б» жеке құрамасы берілді. «Б» жеке құрамы 3-ші танк батальонынан, 20-шы бронеатқыштар батальонынан, 21-ші танк батальонының «С» ротасынан, 54-ші бронеатқыштар батальонының «В» ротасынан, 609-шы танкке қарсы батальонның «С» ротасынан, 419-шы бронетанктік далалық артиллерия батальонынан және үш қолдау әскері ротасынан тұрды. АҚШ-тың 3-ші армиясының қолбасшысы генерал Джордж С. Паттон Майнцке жақын жерде шабуыл жоспарлаған кезде «Б» жеке құрамын беруге ынталы болмады, бірақ 12-ші армия тобының қолбасшысы генерал Омар Брэдли Паттонға оны босатуға бұйрық берді. Осы уақытта Жоғарғы бас қолбасшы генерал Дуайт Д. Эйзенхауэр Реймсте генерал-майор Джеймс Гэвин басқаратын 82-ші әуе десанттық дивизиясы мен бригадалық генерал Энтони МакАулифтің уақытша басқаруындағы 101-ші әуе десанттық дивизиясынан тұратын SHAEF резервін алға жылжытты. Бұл Нормандияға парашютпен түсірілгеннен бері өзгеше көзге түскен және «Маркет-Гарден» операциясынан кейін Нидерландта екі ай бойы соғысқаннан кейін демалып, қайта жабдықталған тәжірибелі әскерлер еді. Екі дивизия да 17 желтоқсанның кешінде дабыл салды және олардың пайдалануына автоматты түрде көлік берілмегендіктен, алға жылжу үшін жүк көліктерін ұйымдастыруға кірісті. 82-ші дивизия резервте ұзақ болғандықтан, жақсы жабдықталғандықтан бірінші болып жолға шықты. 101-ші дивизия 18 желтоқсанның түстен кейін дивизия артиллериясы, дивизия пойыздары, 501-ші парашютші жаяу әскер полкі (ПЖӘП), 506-шы ПЖӘП, 502-ші ПЖӘП және 327-ші планерлік жаяу әскер полкі (ПЖӘП) жүріс тәртібімен Моурмелон лагерінен шықты. Конвойдың көп бөлігі түнде жаңбыр мен қырауда, әуе шабуылының қаупіне қарамастан фараларды қосып, жылдамдықпен жүргізілді. Бір кезде колонна Буйоннан (Бельгия) Реймске дейін созылып кетті. 101-ші әуе десанттық дивизия бастапқыда солтүстікке қарай Вербомонтқа баруы керек еді, бірақ 107 миль (172 км) қашықтықта, 1463 фут (446 м) биіктікте орналасқан Бастоньге қайта бағытталды. 82-ші әуе десанттық дивизия ертерек шыға алғандықтан Вербомонтқа барып, Камфгруппе Пейпердің («Пейпер шайқас тобы») маңызды шабуылын тоқтатуға кірісті. 60 миль (97 км) солтүстікке қарай резервте тұрған 705-ші танкке қарсы батальонға 18 желтоқсанда Бастоньге бронетехникасы жоқ 101-ші әуе десанттық дивизияға танкке қарсы қолдау көрсетуге бұйрық берілді және келесі күні кешке жетті. 501-ші ПЖӘП-тің алғашқы бөлімдері 19 желтоқсанның түн ортасынан кейін Бастоньнің батысынан 6 шақырым жерде орналасқан дивизия жиналыс аймағына кірді, ал сағат 09:00-ге дейін бүкіл дивизия келді. МакАулифф 501-ші ПЖӘП-ті сағат 06:00-де Бастонь арқылы оңтүстік-шығысқа қарай жағдайды анықтау үшін жіберді. Сағат 09:00-ге дейін ол Магерет және Лонгвильге қарай жолдың екі жағына да жетіп, орналасты, онда Panzer Lehr дивизиясы неміс әскерінің алға жылжуын баяулатуға тағайындалған бронетехникалық-жаяу әскер тобын жою үшін күні бойы шайқасты. 506-шы дивизия көп ұзамай соңынан еріп, оның 1-ші батальонын 10-шы бронетанктік жеке құрамынан майор Уильям Р. Дезобридің тобын нығайту үшін Новильге жіберді, ал қалған екі батальонға Бастоньдің солтүстігінде резерв ретінде болуға бұйрық берілді. 502-ші ПЖӘП солтүстікке және солтүстік-батысқа қарай Шампстан шығысқа қарай Реконьеге дейін шекараны орнату үшін жорық жасады, ал жаңадан келген 327-ші ПЖӘП неміс ниеттерін анықтай алмайынша Бастоньнің оңтүстік-батысындағы дивизия қызмет аймағын қорғады.

Салдары

101-ші әуедесанттық дивизияның 1944 жылдың 19 желтоқсанынан 1945 жылдың 6 қаңтарына дейінгі қазасы 341 адамды құрады, 1691 адам жараланды және 516 адам жоғалып кетті. 101-ші дивизияның бірнеше полкі Арденн шайқасы кезінде маңызды жол торабы болған Бастонь қаласын ұстаудағы рөлі үшін "Бастоньдің шаршаған жауынгерлері" деген лақап атқа ие болды. Бастоньді қорғағаны үшін 101-ші әуедесанттық дивизия штабы Президенттік бірлік марапатына (ПУК) ие болды, ал дивизияның туына BASTOGNE деген жазуы бар лента тігілді. Сонымен қатар, дивизия 1940 жылғы Бельгияның «Круа-де-Герр» орденімен, BASTOGNE деген жазуы бар лентасымен марапатталды және Бастоньдегі ерлігі үшін Бельгия армиясының бұйрығында аталып өтті. 10-шы бронетанкті дивизияның «Б» жауынгерлік тобы шамамен 500 адамдық шығынға ұшырады. 10-шы бронетанкті дивизияның «Б» жауынгерлік тобы мен 21-ші танк батальоны Бастоньдегі іс-қимылдары үшін Президенттік бірлік марапатына ие болды. Соғыстан кейін көп жылдар өткен соң МакАулиф: «Менің ойымша, 10-шы бронетанкті дивизияның «Б» жауынгерлік тобы Бастонь шайқасындағы маңызды рөліне лайықты баға берілмеді» деді. Қоршау кезінде жараланғандарға көмек көрсеткен медбике Аугуста Чиви 2011 жылдың желтоқсанында АҚШ-тың Бельгиядағы елшісі Говард Гутманнан гуманитарлық қызметтері үшін азаматтық наградамен марапатталды.