Кіріспе
Вольфганг Роберт Паален (1905–1959) – австриялық-мексикалық суретші, мүсінші және өнер философы. 1934–1935 жылдары «Абстракция Креация» тобының мүшесі болған ол 1935 жылы ықпалды сюрреализм қозғалысына қосылды және 1942 жылға дейін оның белгілі өкілдерінің бірі болды. Мексикада эмиграцияда жүргенде, ол өзінің «DYN» контрсюрреалистік өнер журналын құрды, онда ол радикалды субъективизм мен Фрейд марксизміне қатысты сын тұрғысынан бағалауын және сюрреализмдегі кездейсоқтық философиясын баяндады. Ол 1951–1954 жылдары Парижде болған кезінде қайтадан топқа қосылды.
Wolfgang Robert Paalen (July 22, 1905 in Vienna, Austria – September 24, 1959 in Taxco, Mexico) was an Austrian Mexican painter, sculptor, and art philosopher. A member of the Abstraction Création group from 1934 to 1935, he joined the influential Surrealist movement in 1935 and was one of its prominent exponents until 1942. Whilst in exile in Mexico, he founded his own counter surrealist art magazine DYN, in which he summarized his critical attitude towards radical subjectivism and Freudo Marxism in Surrealism with his philosophy of contingency. He rejoined the group between 1951 and 1954, during his sojourn in Paris.
Отбасы және балалық шағы
Вольфганг Паален Венада Отто Вагнер жобалаған атақты Wienzeilenhäuser-дің бірінде (Köstlergasse 1 / Linke Wienzeile No. 40), Австрияда дүниеге келді. Ол австриялық еврей саудагері және өнертапқыш Густав Роберт Пааленнің және оның неміс әйелі, актриса Клотильда Эмили Гункельдің төрт ұлының ағасы болды. Густав Роберт, поляк ашкенази және испан сефардтық тегінен шыққан, 1900 жылы протестантизмге көшті және сол жылы Полак есімін Пааленге өзгертті. Оның мол байлығы модернистік өнертабыстар мен патенттерге негізделген, мысалы, шаң сорғыш, «Термос» деген атпен белгілі вакуумдік ыдыс және алғашқы ағынды жылытқыш (Junkers үшін) және тағы да басқалары. Густав Р. Паален салыстырмалы түрде қысқа мерзімде Австрия-Мажарстан империясының танымал веналық жоғарғы топқа көтерілді. Ол сонымен қатар Франсиско Гояның «Сеньора Сабаса Гарсия» сияқты шедеврлері бар ескі шеберлердің картиналарын жинаған белгілі коллекционер болды, оны ол берлиндегі меценат Генри Джеймс Симоннан сатып алды және бүгінде Вашингтонның Ұлттық галереясының ең бағалы туындыларының бірі саналады. Вильгельм фон Боденің досы және Берлиндегі Кайзер Фридрих мұражайының «Фрейндскрейс» мүшесі ретінде ол Тицианның әйгілі «Органмен ойнайтын Венера» картинасын сатып алуға қаржы жұмсады. Вольфганг өмірінің алғашқы жылдарын Вена мен Штирия арасында өткізді, онда оның әкесі Австрияның Франц Иосиф I қатысқан сәнді денсаулық курорты Тобельбадты ашты, және ол әлі күнге дейін көрінетін ескерткіш орнатты. Тобельбадта аға Паален Густав Малер, ақын және суретші Фриц фон Герцмановский Орландо, Юлиус Майер Графе, Ида Цвейг (Стефан Цвейгтің анасы) сияқты көрнекті қонақтарды қабылдады. Кейбір дереккөздерде 1910 жылы Тобельбадқа келген Альма Малерді неміс сәулетшісі Уолтер Гропиуспен таныстырған Паален болды деп айтылады, ол кейіннен оған үйленді. 1912 жылы Паален отбасы Берлинге және Силезияның Саган қаласына (қазіргі Жаган) көшіп келді, онда оның әкесі Санкт-Рохусбург сарайын сатып алып, қайта жаңартылған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Густав Роберт азық-түлікпен қамтамасыз етуді ұйымдастырумен Австрия және Германия екі империясына да қызмет етті және Вальтер Ратенаумен және Альберт Баллиннің Zentral Einkaufsgesellschaft компаниясымен тығыз байланыста жұмыс істеді. Вольфганг Саганның әртүрлі мектептерінде оқыды, ал соғыс кезінде оның ата-анасы жеке репетитор шақырды. Ол репетитор сонымен қатар Иоганн Себастьян Бахқа маманданған органшы болды, осылайша Вольфгангтің сүйікті композиторына айналды.
Алғашқы мұғалімдер мен отбасының құлдырауы
1919 жылы отбасы Римге көшіп келді, онда олар Джаниколодағы Вилла Каетаниде сәнді тұрмыс құрып, көптеген қонақтарды қабылдады, мысалы, неміс суретшісі Лео фон Кениг (1871–1944), ол Вольфгангтың алғашқы сурет мұғалімі болды. Римде әкесінің досы, археолог Людвиг Поллак басшылығымен грек және рим археологиясы саласында саршын болды. 1923 жылы академияға түсу үшін Берлинге жалғыз оралды. Өтініші қабылданбаса да, өмір бойы досы, серігі және демеушісі, швейцариялық скрипкашы, коллекционер, кинорежиссер және фотограф Ева Сульцермен (Винтертур 1902 – 1990 Мексика қаласы) танысты. 1925 жылы Берлиндегі Сецессион көрмесіне қатысып, Юлиус Майер Графе, Ницше, Шопенгауэр және Макс Вертхаймердің гештальт теориясының ықпалымен эстетиканы одан әрі зерттеді. Осы жерде және Саган қаласындағы гипнопомпиялық көрілер арқылы ол келешекте көру мен сыртқы әлемнің тығыз байланысы туралы идеяларының негізін тапты. Тағы бір жыл оқығаннан кейін, Париж және Кассисте (1925–26), Роланд Пенроуз, Жан Варда (Джанко) және Жорж Бракпен кездесті. Мюнхендегі Ханс Хофманның өнер мектебінде оқыды, ал 1928 жылы Сен-Тропеге барды. Содан кейін Парижге қоныстанды. 1928 жыл – бұрынғы австро-венгерлік монархияның патриархалдық қағидаларына негізделген отбасының гүлденуінің төмендеуінің басталуы болды. Психологпен гомоэротикалық қарым-қатынастан кейін кіші інісі Ханс Петер Берлиндегі психиатриялық ауруханада күтпеген жерден қайтыс болды, болжам бойынша өз-өзіне қол жұмсаған; содан кейін ата-анасы ажырасты, анасының екіұшты мінез-құлқы одан әрі күшейді, Густав Паленнің қоржыны 1929 жылғы «Қара сейсенбіден» кейін құлдырады. Паленнің өркендеуіне шешуші болған келесі трагедия – оның жақын ағасы Райнердің тапаншамен өзін-өзі атқандығы. Вольфганг оқиғаның куәсі болды, бірақ Райнер аман қалды, Берлиндегі ауруханада емделді және 1933 жылы қаладан қашып кетті. 1942 жылы Чехословакиядағы психиатриялық ауруханада қайтыс болды.
Париж және сюрреализм
Парижде ол қысқа уақыт Fernand Léger-мен оқыды және 1933 жылы Abstraction Création тобының мүшесі болды. Ол 1935 жылы Ханс Арп пен Жан Хелионмен бірге топтан шықты. Осы кезеңдегі оның жұмысы Пол Валеридің «Эупалинос» еңбегінен шабыттанды және сюрреалистерге қатысты абстракцияның қаталдықтарын терістеуге және жинақтауға ұмтылды. Суреттерді тілдік ойындар ретінде қарастыруға болады: нақты формалардың қандай деңгейде жасырын күйге дейін азайтылуы мүмкін екенін және олардың қанша мағынаны жеткізе алатынын сынау. Паален осы зерттеулерінде Марк Ротко (Мультиформалар) және Аршиль Горький сияқты абстракционистердің кейінгі тыңдауларын болжады және оның адамның қабылдау идеясын, жасырын немесе мүмкін мазмұндардың ғарыштық құрылымымен тығыз байланысты деп түсінуге жасаған тыңдауларын күшейтті, олармен әрбір организм өзара байланысқан. 1934 жылы ол француз ақыны Элис Филиппотқа үйленді, кейіннен Элис Рахон ретінде танылды және Роланд Пенроуз бен оның әйелі Валентин Буэмен жиі кездесті, олар Палендерді Пол Элуардпен таныстырды. 1935 жылдың жазында ол Лиз Дехармның сарайында біраз уақыт өткізді, онда ол париждік сюрреалистермен және Андре Бретонмен танысты. Дерлік бірден достық қарым-қатынас орнады, ал Бретон жаңа шәкіртінің 1936 жылы Галерея Шарль Раттонда ашылған «Exposition surréaliste d'objets» сияқты сюрреалистік шараларға қатысуын ұйымдастырды. Мұнда Паален Гьякометтидің «Тұсалған шар» (Boule suspendue) туындысымен қатар, шыны көздері мен қауырсыннан жасалған қолы бар сағат «Дәл уақыт» (L´heure exacte) көрсетілді. «Теңізшінің қамқорлығында» (Aux bons soins du navigateur) деген атпен кішкентай саз балшықтар, сондай-ақ «Деңгей өткелі» (Le passage à niveau) – қорғасын қабырғаға сүйенген әсем түбір және түбірден жасалған тағы екі нысан: «Вольтердің бас сүйегі» (Le crâne de Voltaire) және «Рембрандттың миы» (Les cerveaux de Rembrandt) қойылды. Сол жылы Паален Париждегі Пьер галереясында жеке көрме өткізді, ол Бретонның досы Пьер Лоэбқа тиесілі болды. Бретон мен Пенроуз оны Лондондағы Халықаралық сюрреалистік көрмені ұйымдастыруға шақырды, онда ол он екі майлы бояу, гуашь және заттарды, сондай-ақ оның алғашқы фумажын – «Шамның диктаты» (Dictated by a Candle) сурет салу актін орындайтын көлеңкелі қолды бейнеледі. Осы кезеңде Бретонмен байланыс күшейді және Паален Бретонның «Градива» галереясын жобалауға қатысты. Ол жерде ол Марсель Дюшаммен кездесіп, жұмыс істеді және «Лябирантпен жабылган орындық» (Chaise envahie de lierre) атты туындысын ұсынды, оны Мари Лоре де Ноальес галереядан сатып алып, өзінің әйгілі ванна бөлмесіне орнатты, ол 1938 жылғы сәуірде «Harper's Bazaar» журналында жарияланды.
Түтін және алғашқы шедеврлер
Сюрреалистермен байланысы барысында автоматты жазуды сурет салу мен бояуға айналдыруға жасалған тыраштарында, ол шамның түтіні мен күлі арқылы әсерлі үлгілер жасау әдісін – фумажды ойлап тапты. 1936 және 1937 жылдар аралығында Паален осы көрікті, құбылмалы формаларды кенепке түсірді, кейін оларды көбінесе маймен бояды, осылайша оның халықаралық атаққа ие болған бірқатар жетілген туындыларын жасады. Пааленнің туындыларындағы одан әрі даму, адам организмінің дамуы мен ашылуы мүмкін болатын биологиялық, эволюциялық, физикалық және космологиялық үздіксіздік идеясын ұстануда. Сюрреалистік топ ішіндегі майлы фумаждар сериясына бастама берген нәрсе – Пабло Пикассоның Алис Рахонмен болған сырлы қарым-қатынасы, нәтижесінде аборт жасалды. Осы жұбайдың терең дағдарысы және Пааленнің алғашқы ауыр депрессиясы оның бірінші маңызды сюрреалистік шедевр тууына әкелді – «Тыйым салынған жер» («Pays interdit»), әйелдік құдай мен құлаған, метеориттерге ұқсас планеталардың үстемдік ететін апокалиптикалық пейзаж. Паален өзінің жеке, өткізуге қабілетті, поэтикалық жан моделін құпия, терең пейзаж түрінде жасады, ол әйелдік мистика мен романтикалық «соққы» бейнелерінің қоспасымен сипатталды, бұл кельттерге дейінгі рухани жұмбақтар мен олардың ғарыштық мағыналарын, Бретань лирикалық дәстүріндегідей еске түсіреді. Бұл сонымен қатар оның фумаждын төменгі бөлімінің өте нәзік, кристалды орындалуымен шеберлікпен енгізген тұңғыш картинасы болды. 1937 жылы ол осы стильде көптеген картиналар жасады, соның ішінде «Fata Alaska» да бар.
1938 жылғы сюрреализмнің халықаралық көрмесі және сюрреалистік заттар
Марсель Дюшан, Ман Рэй және Сальвадор Далимен бірге Паален Париждегі Пала де Бё-Арт сарайындағы 1938 жылғы сюрреализмнің халықаралық көрмесін жобалауға жауапты болды. Онда ол Монпарнас зиратынан әкелінген өлі жапырақтар мен саздан жасалған еденді, сондай-ақ «Аван Ла Маре» деп аталған инсталляцияны – жасалма тоған, нағыз су лилиялары мен қамыстарды, Дюшанның бос көмір қаптарынан құралған төбемен бірге орнатты. Пааленнің әшекейлеген қуыршағына жібек шарф, басында алып жартарғақ, ал киімі – қоңыршықпен қапталған жапырақтан жасалған еді. Бұл туынды Пьер Колльдің келесі маусымдағы сюрреалистік галереясында көрсеткен майлы бояуларындағы түтінмен суреттелген, көз көрімес, жүзіп, сырғанап жүретін тотемдік әуелігін алдын ала болжады. Ол сонымен қатар көрмеге арналған каталогты редакциялауға қатысты, онда оның ең танымал туындысы «Nuage articulé» сурет ретінде жасырын түрде жарияланды. Жақында жүргізілген зерттеулер Пааленнің көрмедегі үлкен залының дизайнына зор ықпал еткенін көрсетеді. Басқа сыншылар бүкіл инсталляцияның сюрреалистік топтың өзінің жағдайының метафорасы болғанын, соғыстың жақындауымен және бүкіл дәуірдің патерналистік көзқарастарымен байланысты дағдарыстың себептерін жеңуге арналған үлкен ананың құрсағы ретінде бейнеленгенін болжайды. Пааленнің өмірбаянын жазған Андреас Нойферт осы оқылымды қолдайды және инсталляцияны сюрреализмдегі идеологиялық өзгерістің белгісі ретінде қарастырады – Фрейдтің Эдип кешенінің қатаң теориясынан Отто Ранктің «Туу травмасы» теориясына негізделген идеяларға қарай бұрылыс. Осы соңғы теорияны осы кезеңде Паален мен оның әйелі Элис Рахон ғана жақтады және қорғады. «Nuage articulé»-нің табиғи губкалармен жабылған шатыры бар эротикалық мәні қарама-қайшылықтың динамикалық сезімін білдірді: сабағы бар гүл; табиғаттың символы ретінде губка, жалаңаш әйел терісіне тиіп, тазартатын әйел құралы; табиғат күштерінен қорғайтын және тәртіптің еркектік символы ретінде шатыр. Осылайша ол сюрреалистер мен олардың өсіп келе жатқан аудиториясы арасында кең танылды. Пааленнің қарындасы Гео Дюпен Альфред Х. Баррдың Пааленнің туындысына қатты қызығуын және оны Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайына сатып алмау шешімін еске алды, себебі ол тым нәзік және тасымалдау қиын болды. «Nuage articulé» кейінірек «London Bulletin» сюрреалистік журналында, Андре Бретонның Сэмюэл Беккет аударған мәтінімен бірге жарияланды, онда губка шатыры 1938 жылғы Мюнхен конференциясындағы Невилл Чемберленнің шатыры және британдық бағыныш саясатының сәтсіздігін еске түсіретіні айтылды. «Nuage articulé»-ден басқа, оның екі нұсқасы белгілі және сақталған, Паален 1938 жылғы сюрреалистік көрмеде «Potence avec paratonnerre» (Жақсылықпен галлондар), жарықтарды тартатын ағаштан жасалған өмірден үлкен дарға, сондай-ақ неміс философы және тәжірибеші физигі Георг Кристоф Лихтенбергке арналған тақта, «Le moi et le soi» (Эго және Ид) және «Chaise envahie de lierre» (Лябиден жабылатын орындық) сияқты басқа да туындыларын ұсынды. Көрмедегі жылжымалы қабырға ретінде пайдаланылған және сюрреалистер «револьвер» деп атаған айналма есіктерден шабыттанған Паален әр түрлі кішкентай жануарлардың сүйектерінен пистолет пішінін жасады, оны қара бархатпен қапталған табақшасы мен шыны қақпағы бар қорапқа бекітті. Мұражайлардағы құнды палеонтологиялық жаңалықтар сияқты, ол «Le génie de l'espèce» (Түрдің генийі немесе инженериясы) деген жазуы бар мыс тақташаға оның атауын да жазды.
1938-1939 жылдардағы суреттер және Мексикаға арналған жоспарлар
1938 жылы ол өзінің жаңа түтінмен салған суреттерін көрсетті, бұл оның суретші ретіндегі беделін қалыптастырды. Бұл көрме Париждегі Renou et Colle галереясында өтті, ал каталогқа Мексикаға сапарында Бермуда аралдарында жазылған Бретонның мәтіні қоса тыныс берді. Ол сондай-ақ Лихтенбергтің «Геттингер Ташеналманахы» мәтінін сюрреалистік «Минотавр» журналында, өзі салған суреттермен бірге жариялады. 1938 жылы Палендер Парижге келген Фрида Каломен танысты. Ол оларды Мексикаға шақырды, онда Паален Бретонмен бірлесіп сюрреалистік көрме ұйымдастыруды жоспарлады. Паленді Пегги Гуггенхайм мен Нью-Йорк дилері Джулиен Левиге Марсель Дюшан ұсынды. «Қымбатты Джулиен, соңғы хатымдағы қосымша: Сіз Паленнің туындыларын білесіз бе? Сіз оның кейбір көшірмелерін көрген шығарсыз. Жас сюрреалистердің арасында оның өнері көрінуі керек – ол «әулиелер үшін» көріністер салады (сіз ешқашан әйел-сыйқымандарды көрмейсіз). Осының бәрі сіз оны Нью-Йоркте көрсетуге мүмкіндік береді деген үмітте», - деп жазды Дюшан Левиге 1939 жылдың қаңтарында. Наурыз айында ол Гуггенхайм көрмесіне шақыру туралы жазба қосты: «Лондонда Мэримен [Рейнолдс] бірнеше күнмін – Паленнің көрмесінің соңғы күнін көруге келдім. Оның «әулиелік көріністері» қабырғаларда шынайы көрінеді – сіз оларды Нью-Йоркте көрсетуге тырысасыз деп үміттенемін». Лондонның Корк-стриттегі Guggenheim Jeune галереясында сюрреалистердің алғашқысы ретінде жеке көрме өткізгеннен кейін ол Еуропадан кетуге шешім қабылдады және 1939 жылдың мамырында әйелі Элис және досы Ева Сулзермен бірге Нью-Йоркке сапар шекті. Сол жылы ол Британдық Колумбия арқылы саяхаттап, ана құрсағындағы тесіктен көрінетін аю әйелінің бейнесі салынған үлкен тотемдік үй экранын жинады (қазір Денвер өнер мұражайында сақталады). Оның «Paysage totémique» атты әдеби туындысы, кейіннен DYN журналында жарияланды, осы саяхаттың күнделіктерінен, фильмдерінен және фотосуреттерінен туындады. Қыркүйекте ол Мексикаға келді, онда Диего Ривера мен Фрида Кало оны Калоның «Каса Азуль» (Көк үй) жанындағы Койоакандағы үйге, олар оны үшін жалға алған үйге қабылдады.
Мексикадағы тұтқындықтың алғашқы жылдары
1939 жылдың күзінде ол перулік ақын Сесар Моромен бірге «Galería de Arte Mexicano» галереясында Халықаралық сюрреалистік көрмені ұйымдастырды, ол 1940 жылдың қаңтарында Инес Амордың жаңа галерея бөлмелерінде ашылды. 1940 жылдың сәуір айында ол Нью-Йорктегі Джулиен Леви галереясында өзінің үлкен «Fumages» жұмыстарын және абстракцияға жақын жаңа тәжірибелік туындыларын үлкен жетістікпен көрсетті. Журналистер Пааленнің ашылу кезінде бір сәтте жарықты сөндіріп, жанып тұрған шаммен жүргенін көрді, оның айналасына Джексон Поллок, Адольф Готлиб, Роберт Матервелл, Уильям Базиотс және Джером Камровский сияқты жас американдық суретшілер жиналды. Ол Мексикада да, Нью-Йоркте де Леон Троцкиймен немесе оның көмекшісі Жан ван Хейеноортпен (сол кезде Нью-Йоркте тұрған) байланысқа түспеді, бірақ Бретон Парижде жазған мақтау хатында Паален 1938 жылы Мексикаға сапары кезінде орнатқан байланысты жалғастырады деп үміттенді. Паален Бретонға жазған хатында өзінің бас тартуын сюрреалистердің жалған діни, әкелікке құмарлық талғамдарына жасаған жалпы сынмен түсіндірді. Оның пікірінше, олар марксизмнің дағдарысы саналарында қалдырған рухани дағдарыстан шығудың басқа жолдарын табуға қабілетсіз, жаңа саяси әкелерді іздеумен ғана айналысты. Мексикаға оралғаннан кейін ол Диего Ривера мен Фрида Калодан Лев Троцкийнің қазасынан кейін коммунизмдегі қатал бағыты мен Иосиф Сталинге ашық құлшылық етуіне оралуына байланысты саяси көзқарастағы келіспеушіліктерге байланысты бұрынғы достығын үзді. Мексикалық солшыл зиялылардан көбінесе оқшауланған ол Роберто Матта, Роберт Матервелл, Гордон Онслоу Форд, Бенжамин Перет, Ремедиос Варо, Эстебан Франсес сияқты еуропалық және американдық қонақтарды, сондай-ақ сталиндік террорден қашқан Густав Реглер және Виктор Серж сияқты босқындарды қабылдады. Ол «Union Mexico Francia» және Джулиен Леви арқылы Вишидегі сюрреалистерге иммиграциялық виза алуға көмектесті. Шөңдеудің алғашқы кезеңінде Паален өзінің өнер туралы идеяларын айқындауға ден қойды және Нью-Йоркке жасаған сирек сапарлардан басқа, Сан-Анхельдегі студиясында суреттік кеңістікте жаңа стильде жасырын тәжірибелер жүргізді.
ДЗН
1942 жылдың көктемінде Нью-Йорк өнер әлемі Паленнің Мексикадағы эмиграцияның алғашқы жылдарындағы қарқынды жұмысының нәтижесіне куә болды – DYN (грек тіліндегі κατὰ τὸ δυνατόν – "мүмкін нәрсе") атты өнер журналы. Оның алғашқы санында ол досы Бретонға сюрреализммен қоштасуын жариялады. Екінші санында ол бұрынғы қолдаушысын тағы да ашуландырды: ол Диалектикалық материализм туралы зерттеу және Нью-Йорк сюрреалистері арасында дау тудырған "Диалектикалық Евангелие" атты провокациялық мақала жариялады. Содан кейін өнер тарихшысы Майер Шапиро Бретонның Нью-Йорктегі пәтерінде сюрреалистермен диалектикалық материализм тақырыбында симпозиум ұйымдастырды, ол суретшілердің осы саладағы жеткіліксіз білімін көрсетті. DYN журналында Паален өзінің мүмкіндік туралы тұжырымын әртүрлі деңгейде, кванттық теориямен, тотемизм туралы жеке түсінігімен, гештальт теориясымен, диалектикалық материализмді және батыстық дуалистік концепцияларды сынау арқылы, үңгір суреттерін талдау және тағы басқаларымен теориялық тұрғыдан негіздеді. 1942-1944 жылдар аралығында Мексикада жарық көрген, жалпы саны бес нөмірлі журнал арқылы ол соғыс жылдарындағы ең ықпалды өнер теорияшыларының біріне айналды. Тіпті Бретон 1944 жылы Паленнің сюрреализмді сынағанының дұрыс екенін мойындады және "біз (сюрреалистер) барлық еркіндікті Паленге бердік, ол қалағанын айта алады, оған қарсы айтуға немесе оның деңгейіне теңестіруге бізде мүмкіндік болмады. Паален барлық жағынан жеңіске жетіп отыр" деді. Жеті үлкен эсседе және көптеген кішкентай мақалалар мен рецензияларда ол Нью-Йорктің жас суретшілерінің маңызды мәселелерін егжей-тегжейлі талқылады және олардың толық назарын аударды. Сондай-ақ, оның "Тотемдік өнер" атты ұзақ мақаласы Марта Грэм, Исаму Ногучи, Джексон Поллок, Марк Ротко және Барнетт Ньюман сияқты суретшілерге айтарлықтай әсер етті, себебі тотемистік өнерді экстаздық әрекет пен ритуалдың бір бөлігі ретінде қарастырудың жаңа тұжырымы, оның жалпы естелік және аналық шежірелік құлшынысқа психологиялық байланысы бар еді. "Тотемдік өнерден" басқа, барлық эсселер Роберт Матервеллдің Нью-Йоркте "Форма және мағына" деген атаумен "Қазіргі заманғы өнердің мәселелері" атты жазбалар сериясының бірінші саны ретінде қайта жарияланды, онда кейінірек Абстрактік экспрессионистердің алғашқы жұмыстары, мысалы, "Мүмкіндіктер" де жарияланды. Паленнің Нью-Йорктегі қысқа сапарлары және екі жеке көрмесі оны суретшілер ортасында суретші ретінде таныстырды, бірақ Нью-Йорк өнер әлемінен оның көптеп қатыспауы және DYN мен "Форма және мағына" журналының кеңінен танылуы оның интеллектуалды құпия агент ретіндегі бейнесін қалыптастырды, ол өз идеялары арқылы оқиғаларға ықпал етті. "Америкада жаңа өнер қозғалысы бар (осы жердегі алғашқы нағыз өнер қозғалысы)" деген тақырыптағы жазбасында Барнетт Ньюман Пааленді Поллок, Ротко, Хоффман, Горки, Базиотс және Матервеллмен бірге "Жаңа өнер қозғалысының адамы" деп атады; Матервелл сұрақ белгісімен, ал Паален екі рет тізімделді, бір рет "Жаңа" деген қосымшамен (вероятно, Паленнің сюрреалистік жұмыстарын DYN жұмыстарынан ажырату үшін). Паленнің өмірі мен шығармашылығын жан-жақты зерттеген неміс өнер тарихшысы Андреас Нойферт 2015 жылғы суретшінің өмірбаянында DYN және Нью-Йорк сюрреалистік журналы VVV бір-бірінен шабыттанғанын және оларды Бретон мен Пален арасындағы жасырын хат алмасу ретінде қарастыруға болатынын айтты. Бұл болжамды 2004 жылы Ив Ален Бойс өзінің "1942a – Америкалық авангардының деполитизациясы" атты еңбегінде білдірген (бірақ толық зерттелмеген).
Суретшіліктің кеңістігі туралы жаңа түсінік
1940 жылдары Паленнің өнері абстрактілі өнер туралы түсінікті өзгертуде маңызды рөл атқарды. «DYN» журналы, 1940 жылы Джулиен Левиде, 1945 жылы Пегги Гуггенхаймның «Бұл ғасырдың өнері» галереясында және 1946 жылы Берлиндегі Galerie Nierendorf галереясындағы оның қатысуы мен көрмелері абстрактті экспрессионизмнің қалыптасуына елеулі әсер етті. 1941 жылғы «Les premiers spaciales» сияқты картиналар толығымен жаңа бейнелеу кеңістігіне негізделген, себебі олар бейнелеудің ішкі құралдарына – ритмге, жарыққа және түске назар аударады. Ерекшесі, олар фумаж іздерінің ритмдік бейнесін неокубистік ритмге айналдырады, оны Паален фуга мен джазбен, мозаика тәрізді сынықтар мен толықтыратын контрасттар арқылы салыстырады. Ол өзін-өзі ұстамайтын жандармен терең әсерлі, қозғалысқа толы кездесудің атмосферасын құруды қалайды. Оларда ешқандай әрекет, метаморфоза болмайды және олармен кеңістікте ештеңе болмайды. Суреттің өзі – болмыстың өзі, немесе оның мұздай резонансы. Дәл осы толық үнсіздік салдарынан, оларға бағытталған кез келген сұрақ күдік тудырады. 1950-ші жылдарда Ад Рейнхардт жариялаған карикатурада Паленнің «Форма және сезім» еңбегінен алынған ұсынысы қайталанды: «Картиналар енді бейнелемейді; өнердің міндеті енді қарапайым сұрақтарға жауап беру емес. Бүгін картинаның міндеті – көрерменге қарап, одан: «Сен не бейнелейсің?» деп сұрауға айналды». Густав Реглер 1946 жылы осы өзгеше идея туралы былай жазды: Паален өзінің картиналық жандарын ежелгі трагикалық хордың – Ницшенің «Трагедияның тууы» еңбегінде қарастырылған трагикалық хор эффектісінің бейнелеу нұсқасы ретінде түсінді. Ол шындықтың терең экзистенциалдық негізіне қызығушылық танытады. Бұл 1947 жылдан кейін кең таралғанмен, осы уақытқа дейін Паленнің көркем тілі мен риторикасы арқылы көрерменге осындай жауапкершілікті жүктеген ешкім болған жоқ.
Paalen understood his picture beings as a kind of pictorial version of the ancient choros tragicos, the tragic chorus effect, conceived in Nietzsche's writing on The Birth of Tragedy. It is the deep existential foundation of reality, what he is interested in. Although it becomes common practice after 1947, until this time, nobody had placed so much responsibility on the viewer as Paalen did with his rhetoric and pictorial language.
Археологиялық құмарлықтар
1946 жылы ол Элистен ажырасып, Нью-Йоркте досы Исаму Ногучи арқылы танысқан венесуэлалық дизайнер және суретші Лучита Хуртадоға үйленді. Хуртадо 1947 жылы Мексикаға көшіп, Пааленмен бірге өмір сүрді және олар бірге ольмектердің ежелгі мәдениетін зерттеді. Паален кейінірек француз өнер журналы Cahiers d'art-та осы мәдениет туралы кең танымал болған мақала жариялады. Паален досы және әріптесі Мигель Коваррубиастың ольмектердің агрессивті майя өркениетінен жеңіліп, (жүздеген жылдық соғыстардан кейін) құрып кеткен мәдениет болды деген пікірін күшейтіп, ольмектерді 3000 жыл бұрын шабуылшыл және күшті патриархалдық өркениеттердің негізін салған ежелгі еуропалық аналық өркениеттермен салыстырды. Пааленнің өзінің зерттеулерімен нақты дәлелдеген ежелгі Мезоамерика қоғамдарының аналық әлеуметтік құрылымы туралы тезисі күмән тудырмады және Элис Рахон, Ремедиос Варо және Леонора Каррингтон сияқты суретшілердің архаикалық және феминистік тақырыптарына зор әсер етті. Оның идеялары әлі де археологиялық және көркемдік талқылауларда сақталып келеді, соңғы кездегі ең танымал мысалы – Мел Гибсонның «Апокалипто» фильмі.
Сан-Франциско, Париж
1948 жылы Лучитаның бұрынғы некесінен болған екі баласының бірі Мексикада полиомиелиттен қайтыс болды. Паленнің Мексикаға қайтып оралу және Париждегі Бретонмен байланысын жаңартқысы келуі Лучитаның Ли Мулликанмен бірге өмір сүруге шешім қабылдауына себеп болды, осылайша олар ажырасты. Мексикаға оралғаннан кейін Пален 1951 жылы Парижге ұзақ сапарды ұйымдастырды. Жаңа никелері, американдық суретші Мари Уилсонмен бірге Пален келесі 3 жыл бойы Андре Лурчат салған Курт Селигманның Париждегі Вилла Сераттағы Импас билігіндегі студия ғимаратында тұрды. Ол Бретонмен қайта табысып, жаздың көп бөлігін Сент-Сирк-Ла-Попидегі Бретонның үйінде өткізді, Ouvrez Vous? және L’un dans l’autre сияқты түрлі сюрреалистік ойындардың ойлап табуына қатысты, сондай-ақ лирикалық абстрактты суреттердің көптеген туындыларын жасады, олар 1953 жылы Галерея Пьерде және 1954 жылы Галерея Галанис Хеншельде көрмеге қойылды. Бретонның "Medium – Communication Surréaliste" журналының төрт санының бірі Паленге арналған. 1954 жылғы жазда Германиядан саяхаттағаннан кейін ол тағы да Мексикаға оралды.
Мексикадағы соңғы жылдары және өзін-өзі өлтіру
Паленнің Мексикадағы соңғы жылдары денсаулық мәселелерінің күшеюімен сипатталды, бұл негізінен оның екіұштылық (маникалық-депрессиялық) мінезіне байланысты болды. Достары мен демеушілері Ева Сулзер мен Гордон Онслоу Фордтың көмегімен Морелос штатындағы Тепостлан қалашығында студиясы бар ескі үй сатып алды, және ол өмірінің соңғы жылдарында көбінесе сонда тұрып, жұмыс істеді. Қайшылығы, Пален осы соңғы кезеңнің аясында көптеген шебер туындылар жасады, сондай-ақ оның күмәнді жағдайы мен күшейе берген депрессиясын көрсететін театрлық пьесалар мен әңгімелер жазды. Олмек мүсіншілігі мен артефактілеріне деген құштарлығы оны Юкатанның қалың ормандарына қадам бастырып, Колумбтан бұрынғы өнерді жинаумен және АҚШ нарығына сатумен айналыстыруға итерді. Юкатандағы археологиялық қазбаларды заңсыз тонауға қатысқандығы туралы қауесеттер американдық жазушы және теолог Артур А. Коэнды "Ұрлық актілері" (1980) романын жазуға шабыттандырды. Сарабз және шабыттандырушы Вольфганг Пален американдық режиссер Альберт Левиннің "Тірі құдай" фильміне көмектесті. 1958 жылы ол Тепостланға Андре Пейре де Мандиаргес пен Октавио Пазды шақырды, олар Паленнің өзіне қол жұмсауынан кейін оның жайлы жазбалар қалдырды. 1959 жылдың 25 қыркүйегінде Пален депрессиясы кезінде кейде тұратын Такскодағы Сан-Франциско Куадрадағы қонақ үй бөлмесінен шығып, төбеге қарай беттеді. Ертесі күні оның басына оқ тиген күйде денесі табылды.
Ақын және жазушы
Пален негізінен бейнелеу өнерімен танымал болғанымен, француз және неміс тілдерінде де поэзия жазды, оны Валентин Пенроуз, Элис Рахон, Андре Бретон және Пол Элуармен бөлісті. 1941 жылы Бретон 1939 жылғы жазда Британдық Колумбияға жасаған сапары туралы Паленнің «Поэтикалық күнделігін» оқығаннан кейін, қуанышпен: «Мен Paysage totémique оқыдым, қайта оқыдым, дауыстап оқыдым, одан артық ештеңе жоқ, сөзсіз, керемет!» деді. Paysage totémique оның DYN журналында жартылай жарияланды. Ол сонымен қатар үш театрлық пьеса және «Der Axolotl, Paloma Palomita» сияқты бірнеше жарияланбаған әңгімелер жазды; оның трагикалық комедиясы «Тепе-теңдіктің сәулесі» пьесасы Сталиннің тоталитарлық террор режимінің күші, 1945 жылы Хиросима мен Нагасакидегі атом бомбаларының жарылуы және жалпы алғанда, адамның тепе-теңсіз ғылыми ойлау қабілетінің қаупін көрсетеді. Ол алғаш рет 1946 жылы Шығыс Хэмптондағы Роберт Матервелл үйінде оқылды. Оның «Элорн, Бретань балладасы» пьесасы кельт мәдениетінен бұрынғы аналық рулық мәдениеттерге деген өмір бойына созылған құштарлығын көрсетеді.
Мұра
Паалленнің толық туындылары, картиналары, нысандары мен мүсіндері өнер тарихшысы Андреас Нойферттің 1999 жылғы «Вольфганг Пааллен: Внутренний Вальс: Монография және Каталог Разоне» кітабында каталогталған. Пааленнің Мексикадағы мүлкін, оның ішінде қағаздар мен фотосуреттерді Изабель Марин де Пааленнің мұрагерлері Мексика қаласындағы Франц Майер мұражайына сыйға тартты. Пален өзінің жақын досы, сюрреалистік суретші Гордон Онслоу Фордқа қалдырған мүлкін Калифорния штатының Инвернесс қаласындағы Lucid Art Foundation басқарады. Бұл мекеме жақында Паленнің қағаздар, фотосуреттер мен қолжазбалардан тұратын бай мұрағатын Ева Сулзердің мұрагерлеріне қайтарып берді, ол Паленнің жалғыз мұрагері және өсиет орындаушысы болған. 2007 жылдың мамыр мен шілде айлары аралығында оның туындыларының жинағы Сан-Францискодағы Фрей Норрис галереясында көрмеге қойылды. 2014 жылы Сан-Францискодағы Венди Норрис галереясы «Вольфганг Паален, Мүмкіндіктің философы» атты жеке ретроспективасында ірі жұмыстарды көрсетті. Паленнің DYN, Форма және Сезім журналдарынан жинақталған өнер туралы эсселері 2013 жылы Дебора Розентальдің, Мартика Савиннің алғы сөзімен қайта жарияланды. 2019 жылы Венадағы Белведер Вольфганг Пааленге Андреас Нойферт пен Франц Смоланың кураторлығымен ретроспективті көрме ұйымдастырды, ол 3 қазан күні ашылып, 19 қаңтарға дейін сәтті өткізілді. Каталогтың ағылшын тіліндегі басылымы Koenig Books арқылы қолжетімді. Вольфганг Пааленнің 2015 жылы «Auf Liebe und Tod» деген атаумен неміс тілінде жарық көрген өмірбаяны қазіргі уақытта ағылшын тілінде екі томдық түрінде жарық көріп жатыр. Бірінші том 2022 жылдың қарашасынан бастап «Пааленнің өмірі мен жұмысы. I. Тыйым салынған жер: 1905-1939 жылдардағы алғашқы және шешуші жылдар» деген атаумен қолжетімді.
Өнер нарығы
Паленнің шамамен 300-ге жуық картинасы, бірнеше заттары мен кейбір мүсіндері негізінен жеке және мамандандырылған галереялар арқылы сатылған. Ірі туындыларының көпшілігі мұражайларда немесе толыққанды жеке коллекцияларда болғандықтан, тек шағын туындылары ғана кейде аукциондарда пайда болады. Дегенмен, 2009 жылы Christie's аукционында Паленнің 1938 жылғы маңызды сюрреалистік түтінмен салынған суреті Paysage (Pays) médusé (кенептегі май және түтін) сатылды. 30–40 000 евроға бағаланған картина 373 000 евроға (шамамен 561 000 АҚШ доллары) сатылып, осы суретшінің аукционда сатылған ең қымбат туындысы бойынша жаңа рекорд орнатты. 2015 жылдың қарашасында Вольфганг Паленнің "Les Cosmogones" картинасы Sotheby's Нью-Йорк аукционында Латын Америкасы өнері аукционында 382 000 АҚШ долларына сатылды. 2020 жылдың шілдесінде неміс аукциондық үйі Villa Grisebach Берлинде Вольфганг Паленнің 1935 жылғы ертедегі бағдарламалық суреті "Avertissement I (Peinture)" 387 500 евроға сатылды, бұл суретші үшін жаңа әлемдік рекордтық баға болды. 2023 жылдың ақпан айында Кристис Лондонда өткен дәстүрлі "Сюрреалистік өнер" аукционында Паленнің сюрреалистік кезеңдегі екі картинасы суретші үшін жаңа әлемдік рекордтарды орнатты: "Taches solaires" (1938) – 756 000 фунт стерлингке және "Pays interdit" (1936–37) – 504 000 фунт стерлингке сатылды.