Компаниялық дүкен: Тарихы мен маңызы

Кіріспе

Дүкен тек белгілі бір компанияның қызметкерлеріне сатуға бағытталған.

Компаниялық дүкен – компания қызметкерлеріне шектеулі ассортименттегі азық-түлік, киім-кешек және күнделікті қажеттілік тауарларын сататын бөлшек сауда орын. Бұл, әсіресе, барлық халқы бір кәсіпорында, мысалы, көмір шахтасында жұмыс істейтін қашандағы қалаларда кең таралған. Компаниялық қалада тұрғын үйлер компанияға тиесілі болуы мүмкін, бірақ онда немесе жақын жерде жекеше дүкендер де болуы мүмкін. Қызметкерлерге ғана арналған компаниялық дүкендер көбінесе компанияның белгілі бір мерзімде төленетін ақшалай жалақысын алдын ала беру үшін қолма-қол немесе ақшасыз төлем купондарын қабылдайды және жалақы күніне дейін қызметкерлерге несие береді. Кеншілер автомобиль сатып алып, түрлі дүкендерге бару мүмкіндігіне ие болғаннан кейін, компаниялық дүкендер алыс емес жерлерде де сиректеу болды. Дегенмен, дүкендер ыңғайлылығы мен оңай несие беру мүмкіндігі арқасында өз жұмысын жалғастыра алды. Компаниялық дүкендер көптеген қосымша функцияларды да атқарды, мысалы, мемлекеттік пошта бөлімі орналасқан жер ретінде, сондай-ақ адамдар еркін жиналатын мәдени және қоғамдық орталық ретінде қызмет етті. Компаниялық дүкендер монополиялық мекемелер болып табылды, жұмысшылардың табысын компания иелеріне қайтаратын. Бұл, олардың географиялық тұрғыдан шалқары орналасуы, жақын маңдағы басқа саудагерлердің (болған жағдайда) компанияның төлем купондарын қабылдауға құлықсыздығы немесе оның екеуінің де себебінен жұмысшылардың табысы үшін бәсекеге төтеп беруге шамалары келмегендіктен туындады. Сондықтан бағалар көбінесе жоғары болды. Несиеге сатып алуға рұқсат беру белгілі бір деңгейде қарыздық құлдыққа ұшыратуға әкеп соқты, себебі қызметкерлер қарыздарын өтегенге дейін компанияда жұмыс істеуге міндетті болды. Осы репутация туралы экономикалық тарихшы Прайс В. Фишбек былай деп жазды:
Компаниялық дүкен – ең қорландырылған және дұрыс түсінілмеген экономикалық институттардың бірі. Әндерде, халық аңыздарында және кәсіби одақтардың сөздерінде компаниялық дүкен көбінесе жамандық күші ретінде бейнеленген, мәңгілік қарыз арқылы жандарды жинаушы. "Менің бетімді жұлып ал" және отбасылық басылымдарда жарияланбауы тиіс, одан да ұятты атаулар, пайдаланушылықты көрсетеді. Бұл көзқарас ғылыми әдебиетке де көшкен, онда компаниялық дүкеннің монополиялық екендігіне назар аударылады. Фишбек атап өткен әндердің ішінде "Sixteen Tons" атты танымал ән бар, онда "Әй, Сен-Питер, маған қоңырау шалма, мен бара алмаймын. Мен жанымды компания дүкеніне бердім" деген сөздер бар.

A company store is a retail store selling a limited range of food, clothing and daily necessities to employees of a company. It is typical of a company town in a remote area where virtually everyone is employed by one firm, such as a coal mine. In a company town, the housing is owned by the company but there may be independent stores there or nearby. Employee only company stores often accept scrip or non cash vouchers issued by the company in advance of periodic cash paychecks, and gives credit to employees before payday. Except in very remote areas, company stores in mining towns became scarcer after the miners bought automobiles and could travel to a range of stores. Even so, the stores could survive because they provided convenience and easy credit. Company stores served numerous additional functions, as well, such as a locus for the government post office, and as the cultural and community center where people could freely gather. Company stores were monopolistic institutions, funneling workers' incomes back to the owners of the company. This is because company stores often faced little or no competition for workers' earnings on account of their geographical remoteness, the inability and/or unwillingness of other nearby merchants (if any existed) to accept company scrip, or both. Prices, therefore, were typically high. Allowing purchases on credit enforced a kind of debt slavery, obligating employees to remain with the company until the debt was cleared. Regarding this reputation, economic historian Price V. Fishback wrote:
The company store is one of the most reviled and misunderstood of economic institutions. In song, folktale, and union rhetoric the company store was often cast as a villain, a collector of souls through perpetual debt peonage. Nicknames, like the "pluck me" and more obscene versions that cannot appear in a family newspaper, seem to point to exploitation. The attitudes carry over into the scholarly literature, which emphasizes that the company store was a monopoly. The songs Fishback mentions include the popular song "Sixteen Tons", which contains such lines as "Saint Peter, don't you call me, 'cuz I can't go. I owe my soul to the company store."

Гавайи.

Әлемдегі алғашқы компания дүкені Гавайиде болған деуге болады. Уильям Хупер 1835 жылы Кауаи аралындағы Колоада Гавайидің алғашқы қант плантациясын ашты. Ол 23 гавайлық жергілікті тұрғынды жұмысқа алып, оларға түрлі сомада белгіленген картон қағаздан жасалған төлем құжалымен (скрип) төледі. Бұл төлем құжалын тек оның дүкеніндегі тауарларға ғана айырбастауға болатын.