Кіріспе

Грамматикалық тіркестің негізгі бөлігі

Лингвистикада тіркестің басы немесе ядросы – бұл тіркестің синтаксистік санатын анықтайтын сөз. Мысалы, қайнаған ыстық су тіркесінің басы – су (бас есім). Сол сияқты, күрделі сөздің басы – күрделі сөздің семантикалық санатын анықтайтын түбір. Мысалы, сөмке тіркесінің басы – сөмке, өйткені сөмке қолдан ұсталатын сөмке, қол емес. Тіркестің немесе күрделі сөздің басқа элементтері басқа өзгеріс енгізеді, сондықтан олар басқа тәуелді. Басы бар тіркестер мен күрделі сөздер эндоцентрлік деп аталады, ал экзоцентрлік ("бассыз") тіркестер мен күрделі сөздер (егер олар болса) нақты басқа ие болмайды. Бастар тармақтану бағытын анықтау үшін маңызды. Басы алдындағы тіркестер оңға тармақталады, басы соңындағы тіркестер солға тармақталады, ал басы ортадағы тіркестер сол және оңға тармақталады.

Ағаштар

Синтаксистің көптеген теориялары басты ағаш құрылымдары арқылы көрсетеді. Бұл ағаштар екі қатынастың біріне сүйене отырып ұйымдастырылады: сөйлемдік құрылым грамматикасының құрау қатынасы немесе тәуелділік грамматикасының тәуелділік қатынасы. Екі қатынас та келесі ағаштармен мысалдалған: құрау қатынасы сол жақта, ал тәуелділік қатынасы оң жақта көрсетілген. A ағаштары басты категориялық белгілер арқылы анықтайды, ал b ағаштары сөздерді өзі белгі ретінде пайдаланады. "Оқиғалар" есімдік (N) - "күлкілі" (A) сын есімнің басы болып табылады. Сол жақтағы құрау ағаштарында есім өзінің категориялық статусын жоғарырақ аналық түйінге дейін көрсетеді, сондықтан бүкіл тіркес есімдік тіркес (NP) ретінде анықталады. Оң жақтағы тәуелділік ағаштарында есім тек бір түйінді ғана көрсетеді, осы түйін сын есім көрсететін түйінге үстемдік етеді, бұл жағдай бүкіл тіркесті NP ретінде анықтайды. Құрау ағаштары құрылымдық жағынан тәуелділік ағаштарымен бірдей, жалғыз айырмашылық – басты және тәуелділерді көрсету үшін басқа конвенция қолданылады. Бұл ағаштармен көрсетілген конвенциялар грамматиктер басты және тәуелділерді анықтау үшін қолданатын әртүрлі құралдардың бірнешеуі ғана. Басқа да конвенциялар көп болғанымен, олар көбінесе осы жерде көрсетілген сияқты болады.

X-шығырлы ағаштар

X-барақ схемасына негізделген ағаштар бас бастапқы, бас соңғы және бас орталық фразаларды да мойындайды, бірақ бас элементтердің көрсетілуі тікелей емес. Ағылшын тілі үшін стандартты X-барақ схемасы былай көрінеді:

Бұл құрылым бас бастапқы да, бас соңғы да болып табылады, бұл оны белгілі бір жағынан бас орталық етеді. Ол бас X0 элементі толықтыруынан бұрын келсе, бас бастапқы болып саналады, бірақ бас проекциясы X' спецификаторынан кейін келсе, бас соңғы болып саналады.

Басты-бастапқы және соңғы тілдер

Кейбір тілдерді зерттеушілер тіл синтаксисін сөздердің реті бойынша бас бағыттылық параметрісіне сәйкес жіктейді, яғни тіркесте бас бастапқы (= оңға тармақталу) немесе бас соңғы (= солға тармақталу) болып келе ме, және оның сөздерінің реті белгілі деп есептейді. Ағылшын тілі бас соңғыға қарағанда бас бастапқырақ, бұл Франц Кафканың "Метаморфоза" романының бірінші сөйлемінің келесі тәуелділік ағашымен көрсетілген:

Ағаш ағылшын тілінің негізінен бас бастапқы тіл екенін көрсетеді. Сөз және оның өңделуі солдан оңға қарай жылғанда құрылым төмендейді. Көптеген тәуелділіктерде бас, оның тәуелділерінен бұрын келеді, бірақ ағашта бас соңғы тәуелділіктер де бар. Мысалы, анықтауыш-есім және сын есім-есім тәуелділіктері бас соңғы, сондай-ақ бағыныш-етістік тәуелділіктері де бас соңғы болып табылады. Дегенмен, ағылшын тіліндегі көптеген басқа тәуелділіктер ағаш көрсеткендей, бас бастапқы. Бас бастапқы және бас соңғы құрылымдардың аралас болуы тілдерде кең таралған. Шындығында, толығымен бас бастапқы немесе толығымен бас соңғы тілдер болмауы мүмкін, бірақ кейбір тілдер, мысалы, жапон тілі осы жағынан тазалыққа жақын. Келесі ағаш Кафканың романындағы сол сөйлемнен алынған. Глоссаның конвенциялары Леманн анықтаған. Жапон тілінің бас соңғы екенін оңай көруге болады:

Жапон тіліндегі бас-тәуелділік тізбектерінің басым көпшілігі бас соңғы. Бұл факт осы ағашта айқын көрінеді, өйткені сөз және оның өңделуі солдан оңға қарай жылғанда құрылым күшті көтеріледі. Осылайша, жапон тіліндегі сөздердің реті белгілі бір мағынада ағылшын тіліндегі сөздердің ретіне кері.

Прозодикалық бас

Прозодикалық бірлікте бас – бірінші басылған буыннан басталып, тоник буынға дейін (оны қоспай) созылатын бөлік. Жоғары бас – бас буынның басылып айтылатын және жоғары тонды буыны, әдетте тоник буынның тонының бастапқы тоннан жоғары болады. Мысалы: ↑автобус кешікті. Төмен бас – бас буынның басылып айтылатын және төмен тонды буыны, әдетте тоник буынның тонының бастапқы тоннан төмен болады. ↓автобус кешікті.