Кіріспе

Bad Langensalza (; 1956 жылға дейін: Langensalza) – Германияның орталық бөлігіндегі Тюрингияның Унструт-Хайних ауданында орналасқан, 17 500 тұрғыны бар шипажайлы қала.

Орналасқан жері

Бад-Лангенсалза Тюрингия бассейнінде, Унструт өзенінің бойындағы құнарлы жазықтарда орналасқан. Сальза өзені қаладан өтеді және қаланың шығысынан Унструтқа құяды. Бад-Лангенсалза батысқа қарай Хайнихке, солтүстікке қарай Хейлингер-Хеенге (Хейлингер биіктіктеріне), ал оңтүстік-шығысқа қарай Фахнер-Хеенге (Фахнер биіктіктеріне) көтерілетін, ормансыз, қарқынды өңделген және көбінесе жазық ландшафтта жатыр. Осы орналасуының арқасында Бад-Лангенсалзаның климаты салыстырмалы түрде жұмсақ, ал жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен миллиметрге жетеді, құрғақ. Қаланың өзі салыстырмалы түрде үлкен ескі қала орталығынан тұрады, ол тарихи қала қабырғасымен шектелген, сондай-ақ 1850 жылдан бастап қаланың кеңеюімен байланысты бірнеше аудандардан тұрады. Алғашқыда қала оңтүстікке және оңтүстік-шығысқа қарай, теміржол станциясына қарай кеңейді. Осы жерде алғашқы өнеркәсіптік аймақтар да салынды. Содан кейін кеңею оңтүстік-батысқа қарай жүргізілді, онда Уфховен ауылы орналасқан, ол кейіннен қаланың құрамына енді. 1950 жылдан бері Бад-Лангенсалза негізінен солтүстікке қарай кеңейді, онда бірнеше тұрғын үй және коммерциялық аймақтар салынды. 1990 жылдардың басынан бері жүргізілген әкімшілік реформалар қалалық аумақты едәуір кеңейтті, ол қазір Хайних ұлттық паркінің ормандарынан Унструт өзенінің шығыс жағына дейін созылады.

Көршілес қалалар

Бад Лангенсальзаның көршілес қалалары: солтүстік-батыста Мюльхаузен, оңтүстік-батыста Эйзенах, оңтүстікте Гота, оңтүстік-шығыста Эрфурт, шығыста Сёммерда және солтүстік-шығыста Сондерсхаузен. Көршілес муниципалитеттер (сағат тілімен, батыстан бастап): Шёнштедт, Унструт-Хайних, Ноттерталь-Хейлингер-Хёэн, Кирхейлинген, Сундхаузен, Тоттлебен, Урлебен және Гросваргула Унструт-Хайних ауданында, Тонна және Нессеталь Готта ауданында, ал Хёрсельберг-Хайних Вартбург ауданында.

Тарих

Қала алғаш рет 932 жылы "Салзаха" деп аталатын ауыл ретінде тарихи жазбаларда еске алынған. Қаланың атауы 1578 жылы Лангенсалцаға өзгертілді, ал 1956 жылы атауына "Bad" ("Денсаулық сақтау орталығы") деген сөз қосылды. 1075 жылы Лангенсалзада император Генрих IV бүлікші сакстар мен тюрингтерге қарсы жеңіс однысқан шайқас болды. Қала Отыз жылдық соғыс кезінде (шамамен 1632) тоналып, өрттен қирады. 1711 жылы қайтадан өрт шығып, қаланың көп бөлігі, соның ішінде 1742 және 1752 жылдар аралығында қайта салынған қала әкімшілігінің ғимараты толық дерлік қирады. 1756 және 1763 жылдар аралығындағы жеті жылдық соғыс кезінде де қала зардап шекті, 1761 жылдың ақпанында мұнда шайқас болды. 1815 жылы Лангенсалца Пруссияның Саксония провинциясының құрамына кірді. 1866 жылы ол Пруссия мен Ганновер арасындағы Австрия-Пруссия соғысы кезіндегі шайқас орны болды. Лангенсалза шайқасы – Германияның ішкі күштерінің соңғы рет қарулы қақтығысқа түскен кездерінің бірі. 1945 жылдың 5 сәуірінде Лангенсалза американдық әскерлер тарапынан басып алынып, шілде айының басында Қызыл Армияға берілді. Ол Кеңес (Ресей) оккупациялық аймағының бір бөлігіне айналды және 1949 жылдан 1990 жылға дейін Германия Демократиялық Республикасының құрамында болды.

Негізгі көрікті жерлер

Лангенсалца – танымал туристік орын, жақсы сақталған ортағасырлық ескі қаласы, бірнеше тақырыптық қоғамдық бақтары мен жылу термалды моншасы бар. 2011 жылы ол «Еуропадағы ең гүлденген қала» атағын жеңіп алды, бұл Entente Florale жалқылы еуропалық бау-бақша конкурсының бөлігі болды. Күкірт бұлақтары 1811 жылы табылып, 1812 жылы емдік монша ретінде жұртшылыққа ашылды. 1928 жылы күкірт моншасының жаңа нұсқасы ашылды. 1996 жылы тұз және минералды су көздері табылды, бұл көптеген жаңа емдеу орталықтарының ашылуына себеп болды. Бүгінде заманауи термалды монша көптеген келушілерді қызықтырады. Бад Лангенсальцада Ботаникалық бақ, Гүлдер бағы, Магнолия бағы және Арборетум орналасқан. Бұл – нағыз жапон бағы бар Еуропадағы сирек қалалардың бірі. Бад Лангенсальца Германияның ең көне жапырақты орман – Хайних ұлттық паркіне жақын орналасқан. Әр тамыз айында қалада Орта ғасырлар фестивалі (Mittelalterstadtfest) өтеді, онда қала тұрғындары орта ғасырлардағы дәстүрлі киімдерін киіп, келушілер ортағасырлық қолөнер, қолдан жасалған бұйымдар, жауынгерлік өнер, тағам және музыкамен таныса алады. Қала Германияның ағаш құрылыстар жолында (Fachwerkstraße) орналасқан және жақсы сақталған ортағасырлық жартылай ағаштан жасалған (Fachwerk) үйлердің көптігімен ерекшеленеді. Травертин тасы орта ғасырлардан бері қазылып, бүгінге дейін осында кесіледі. Ол ескі қаланың ерекше ақ тас безендірілуін құрайды. Лангенсальзадан алынған травертин Бранденбург қақпасының құрылысында және қазіргі заманғы сәулет өнерінің ең танымал туындыларының бірі – Барселона павильонында қолданылған.

Мәдениет

1516 жылы сол кездегі августин монахы Мартин Лютер аудандық викарий қызметін атқарып, Лангенсалцаның (қазірге дейін сақталған) августин монастырына сапар жасады. Осының нәтижесінде қала қазір Лютер жолында орналасқан. Ақын Фридрих Готтлиб Клопсток 1748 және 1750 жылдар аралығында Лангенсалцада тұрды, осы уақытта ол өзінің ең әйгілі одаларын жазды. Оның әсем үйі әлі күнге дейін Сальцштрасседе тұр. Ақын Новалис 1796 жылы Лангенсалцада қысқа мерзімге тұрды, ол Иоганн Кристиан Виглебтен химияны оқыды, Виглебтің Маркштрасседегі үйінде білім алды. 19 ғасырдың ең көрнекті неміс дәрігері Кристоф Вильгельм Гуфеланд Лангенсалцада дүниеге келді. Ол Берлиндегі танымал Доротенштадт зиратында жерленген.