Кіріспе

Griqualand West – Оңтүстік Африканың орталық аймағы, 40 000 км² аумақты алып жатыр және қазір Солтүстік Кейп провинциясының құрамына кіреді. Бұл аймақта гриква халқы қоныстанды – аралас нәсілді, африкаанс тілінде сөйлейтін, жартылай көшпелі ұлт. Олар Кейп колониясының шекарасынан тыс жерде бірнеше мемлекеттер құрған. Сондай-ақ, бұл жер – цвана және койсан халықтарының атамекені. 1873 жылы бұл аймақ британдық колония деп жарияланды, астанасы Кимберли қаласы болды, ал 1880 жылы Кейп колониясының құрамына қосылды. 1910 жылы Оңтүстік Африка одағы құрылғанда Грикваланд-Уэст Кейп провинциясының бөлігі болды, бірақ өз "облыстық" спорт командаларын сақтап қалды.

Ерте тарих

Бұл аймақтың түпкі тұрғындары Хой-хой және Бушмен халықтары болды, олар аң аулаушы-жинаушылар немесе мал өсірушілер еді. Кейіннен солтүстіктен көшіп келген егінші Бацвана халықтары оларға қосылды. Олар аймақтың тарихы бойында, қазіргі күнге дейін халықтың басым бөлігін құрады. 19-шы ғасырдың басында бүкіл аймақ қуатты Гриква халқының ықпалына көшті, және осылайша аймаққа осы ат берілді.

Гриква халқының шығу тегі

Гриква – голланд отарлаушылары мен сол жерде тұратын хойхоилер арасындағы некелерден пайда болған аралас халық. Олар африкаанс тілінде сөйлейтін, жартылай көшпелі атты ұлтқа айналды, Кейп колониясынан көшіп, колония шекарасындағы қысқа өмір сүрген мемлекеттерді құрды, бұл Ресей империясының казак мемлекеттеріне ұқсас еді. Голландиялық Шығыс Индия компаниясы (VOC) Африканың оңтүстік ұшындағы Кейп колониясын саяси бірлік ретінде құруды жоспарламаған. Ол кеңейіп, табысқа жеткен сайын, басшылары шекара мәселесіне мән бермеді. Колонияның шекарасы нақты болмады және жеке адамдардың қалауынша өзгеріп тұрды. VOC трекбуерлердің сауда және мал шаруашылығымен айналысуынан пайда тапқанмен, оларды бақылауға немесе жер табуда қолдау көрсетуге көп көңіл бөлген жоқ. Голланд еркектердің көп саны үйленбеген жергілікті әйелдерді әйелдері және серіктері ретінде алып, аралас нәсілді балалар дүниеге келді. Олар голланд тілінде сөйлейтін, елеулі халыққа айналып, колонияның дамуына үлкен үлес қосты. Бұл балалар әкелеріне берілген әлеуметтік немесе құқықтық мәртебеге ие бола алмады, себебі отарлық заңдар тек христиан дініндегі некелерді мойындады. Бұл топ бастерлер немесе заңсыз туғандар деп аталды. Колонистер Хой және Сан халықтарының қарсылығына жауап ретінде бастерлерді коммандосқа шақырып, оларды жеңіл қаруланған, атты шайқас тактикасына үйретті.

Грикваның көшіп кетуі

Қару-жарақ пен жылқымен жабдықталған көптеген Бастерлер соғысқа тартылғаннан кейін, әкелерінің қоғамын тастап, Кейп шекарасының сыртында жартылай көшпелі өмір сүруді жөн көрді. Нәтижесінде Кейптен шыққан наразы, голланд тілінде сөйлейтін, жаттығудан өткен мергендердің көптігі голландтардың өздерінің командаларын жинау мүмкіндігін шектеді. Бұл, сонымен қатар, Оранж өзенінің барлық бойындағы жергілікті халықты мазалаған, соғысқа дайын, тәжірибелі мүмкіндік іздеушілердің топтарын құрды. Олар отарлардан босатылғаннан кейін өздерін Оорлам деп атады. Әсіресе, Клас Африканер басқарған топ кеңінен танылды. Ол голланд билігінің назарын қатты өзіне тартты, сондықтан 1761 жылы колонияға жеткізіліп, Роббен аралына жер аударылды. Осы Оорлам топтарының ең беделдісі – "Гриква" болды. 19 ғасырда Гриква бірнеше саяси бірлестіктерді басқарды, олар Каптейндер немесе Каптиндер (голланд тілінде "капитан", яғни көшбасшы) және олардың Кеңестерімен, өздерінің жазбаша конституцияларымен басқарылды. Гриквалар көші-қон жасағанға дейін африкаанс тілін де кеңінен қабылдаған. Грикваның алғашқы Каптейні және британдықтар тарапынан мойындалған Адам Кок I бастапқыда өз бостандығын сатып алған құл болған. Ол халқын Кейп колониясының ішкі аймағынан солтүстікке бастап кетті. Халқына жасалған кемсіту салдарынан олар тағы солтүстікке жылжыды – бұл жолы Кейптен тысқары, бұрын Сан және Тсвана халықтары бақылаған аймақтарды иеленді. Гриква ұлтының көп бөлігі қоныстанған бұл аймақ Оранж өзенінің жанында, Оранж еркін мемлекетінің батысында және Трансвальдың оңтүстік беткейінде орналасқан. Бұл аймақ Грикваланд Батыс деп аталды, ал аумақтың орталығы оның астанасы "Клаарвотер" болды, кейіннен Гриеквастад ("Griquatown") деп өзгертілді.

Уотербурлар әулеті мен Батыс Грикуаланд

Гриква халқының көпшілігі қоныстанғанмен, көбісі көшпелі өмір салтын сақтап қалды, ал Адам Коктың халқы кейін бірнеше жартылай көшпелі ұлттарға бөлінді. Маңызды даудан кейін, Гриква ұлтының бір бөлігі Адам Коктың ұлы Адам Кок II басшылығымен оңтүстік-шығысқа көшіп кетті (кейіннен олар Филипполис қаласын, содан кейін Грикваланд Шығысын құрды). Алғашқыда Грикваланд Батыс деп аталған аймақта Андриес Уотербур билікті өз қолына алып, Уотербур әулетін құрды. Уотербур басшылары алмаздың табылуына байланысты еуропалықтардың келуіне дейін және одан кейін де аймақты басқарды. 1834 жылы Кейп колониясы Уотербурдың жері мен халқына деген құқығын мойындады. Ол онымен келісімшартқа отырып, жерді кен өндіруге пайдалану үшін төлем жасауды қамтамасыз етті. Грикваланд Шығыс және Батыс екеуінде де гриквалар банту халқынан және кейбір аймақтарда еуропалық қоныс аударушылардан демографиялық тұрғыдан кем болды, сондықтан екі Грикваланд та өздерінің гриквалық ерекшелігін саяси билік арқылы ғана сақтап келді.

Алмаз кен орындары мен жер даулары

1870-1871 жылдары көптеген кеншілер Грикваланд Батысына көшіп келіп, Ваал және Оранж өзендерінің қосылған жеріне жақын алмаз кендеріне қоныстанды. Бұл – Гриква тайпасы малдарымен үнемі көшіп жүретін жер болды, сонымен қатар бұл жердің бір бөлігі Гриква басшысы Николас Уотербур және Оранж еркін мемлекетінің бур республикасы тарапынан талап етілген жерлердің ішінде жатқан еді. 1870 жылы Трансваал президенті Мартинус Вессел Преториус алмаз кендерін бурлардың меншігі деп жариялап, алмаз кендері үстінде уақытша үкімет құрды. Аталған басқарма бурлардың, кеншілердің, гриквалардың және жергілікті тсвана халқының ешқайсысына қанағаттандырмады. Бұл тараптар арасында шиеленіс тез өсіп, бұрынғы британдық теңізші Стаффорд Паркер кеншілердің бір тобын ұйымдастырып, Трансваал шенеуніктерінің барлығын аймақтан қууға ұйтқы болды.

Қазбашылар республикасы (1870-71)

Клипдрифт елді мекенінде 1870 жылғы 30 шілдеде Стаффорд Паркер Клипдрифт Республикасын (сонымен қатар, Digger's Republic және Griqualand West Республикасы деп те аталады) тәуелсіз деп жариялады және президент болып сайланды. Клипдрифт жаңа президенттің құрметіне "Паркертон" деп аталды, ол салықтарды жинауды бастады (көбінесе қару қолданып). Республикадағы топтар Британ империясынан билік орнатуды және аумақты аннексиялауды сұрады. Сол жылдың желтоқсан айына дейін шамамен 10 000 британдық қоныс аударғандар жаңа республикада қоныстанды. Республика Ваал өзенінің жанында орналасқан, бірақ өте аз ғана уақытқа созылды. Келесі жылы бур әскері келіссөздер арқылы аумақты қайтаруға сәтті болмады. Британ губернаторы сэр Генри Баркли делдаласуға шақырылды. Баркли дәлелдерді тыңдау үшін Кит комитетін құрды және танымал "Кит шешімі" арқылы бур республикаларына қарсы, Николас Уотербурдың пайдасына үкім шығарды.

Британдықтардың тікелей билігі (1871-1880)

Осы тұста Уотербур аталған аумақты Виктория патшайымының басқаруына ұсынуды көтерді. Ұсыныс қабылданды және 1871 жылғы 27 қазанда аудан, сондай-ақ Трансваал талас еткен жақын маңайдағы бірқатар аумақтармен бірге (Грикваленд Батыс колониясы деген атпен) британдық территория деп жарияланды.

Басқа да аумақтық даулар

Британдықтар аннексиялағаннан кейін де аумақтық даулар жалғасты. Аннексия болған кезде Оранж еркін мемлекетінің бір тобы Англиямен соғысқа түсуді қалаған, бірақ оның президентінің салмақты кеңесі басым болды. Оранж еркін мемлекеті алмаз кендері мемлекеттің кредиті мен гүлденуін қайта жаңғыртудың жолы деп сеніп, талаптарынан бас тартқан жоқ. Грикваленд-Вест экономикалық тұрғыдан тиімді болмады және үлкен мемлекеттік қарызбен жүктелген. Бұл мәселе ұзақ уақытқа созылып, Оңтүстік Африкада үлкен шиеленіс тудырды. Оранж еркін мемлекеті мен Гриква билігінің талаптарын қарастыру үшін 1875 жылы Грикваленд батыс жер соты құрылды, оны судья Андрис Стокенстрем басқарды. Уотербурдың алмаз кендеріне қойған талаптары, оның өкілі Дэвид Арноттың ықпалды ұсынысымен, оның әкесінің 1834 жылы британдықтармен жасасқан шартына және Кок басшыларымен жасалған әртүрлі келісімдерге негізделген; Оранж еркін мемлекеті Адам Коктің егемендік құқықтарын сатып алуына және ұзақ жылдар бойы иелік етуіне негізделген. Меншік пен егемендік арасындағы айырмашылық шатастырылды немесе назарға алынбады. Уотербурдың даулы ауданда билік жүргізбегені мойындалды. Стокенстремнің маңызды шешімінде Гриква халқы көшпелі болғандықтан, Гриква басшылары (немесе "капитан") халыққа билік етеді, бірақ белгілі бір аумаққа емес деп айтылды. Гриква халқы да Оңтүстік Африканың осы бөлігіне тек 50 жылдай бұрын, яғни 19 ғасырдың басында келген. Сондықтан, Гриква капитандыры олар өтіп кеткен барлық жерді иелену және дамыту құқығына автоматты түрде ие болған жоқ, тек олар қоныстанған жерлерге ғана. Басқа аймақтарда олар өтуді жалғастыра алатын, бірақ иелік ету және дамыту құқығы автоматты түрде берілмеді. Бұл күшті Гриква капитаны Николаас Уотербур берген көптеген құжаттарды мойындамауға әкелді, тіпті оның негізгі аймақтарынан тыс, Грикватаун мен Албанияда да мойындамады. Бұл Оранж еркін мемлекетінің пайдасына шешім шығарды. Стокенстремнің Оранж еркін мемлекетінің президенті Йоханнес Брандқа жақындығы туралы айыптаулар көтеріліп, қызу пікірталас туды. 1876 жылдың шілдесінде Генри Герберт, Карнарвонның 4-ші графы, сол кезде колониялар хатшысы, «Грикваленд-Вестке қатысты барлық талаптарын толық қанағаттандыру үшін» еркін мемлекетке төлем жасады. Бур республикаларының тарихын жазған және бурларды үнемі қолдаған доктор Теалдың пікірінше, Грикваленд-Вестті аннексиялау Оранж еркін мемлекетінің мүддесіне сай болған. «Британдық егемендіктен басқа, тәуелсіз алмаз кенті республикасының баламасы болған жоқ», - деді ол. Осы уақытта, негізінен Басутолармен болған қажырлы күрестің салдарынан, Трансваал Республикасының көршілері сияқты, Оранж еркін мемлекетінің буерлері де қаржылық қиындыққа тап болды. Қағаз ақша енгізілді, ал «көк теңіздер» деп аталған банкноттар тез арада номиналды құнынан жартысына дейін құлдырады. Сауда көбінесе тауар айырбасы арқылы жүзеге асырылды және мемлекетте көптеген банкроттық жағдайлар тіркелді. Бірақ 1877 жылы британдық аннексия Трансваалды банкроттықтан сақтап қалғандай, 1870 жылдардың басында алмаз алқаптарына британдық және басқа иммигранттардың ағыны Оранж еркін мемлекетінің буерлеріне қоғамдық кредит пен жеке өркендеуді қайта жаңғыртты. Алмаз кендері мал мен басқа да ауылшаруашылық өнімдеріне дайын нарық ұсынды. Ақша шаруалардың қалтасына ағылды. Халықтың сенімі қайта жаңғыртылды. «Көк теңіздер» номиналды құнын қайта алды және үкімет оларды жинап алып, қайта төледі. Оранж еркін мемлекетінің аумағында құнды алмаз кендері де табылды, олардың ішінде Ягерсфонтейндегісі ең байы болды. Көп ұзамай Кимберли мен Лондоннан оларды өңдеу үшін капитал тартылды.

Кейп колониясына аумақты аннексиялау үшін қысым жасау

Грикваленд-Вестті аннексиялағаннан кейін, британдықтар бастапқыда оны Кейп колониясына қосуға тырысты және Кейп үкіметіне оны аннексиялау үшін айтарлықтай қысым көрсетті. Кейптің жаңа премьер-министрі Джон Молтено, аумақтың зор мемлекеттік қарызын, сондай-ақ Гриквалендтің жергілікті халқы мен қоныс аударушылардың наразылығын себеп етіп, бас тартты. Жергілікті билік гриква каптидждерінен алмаз өндіріс аймақтарындағы қазушылардың өсіп келе жатқан қауымдастығына көбірек өтті. "Алмаз далалары республикасында" толық құқықтан айырылу мүмкіндігі қалған гриква үшін маңызды мәселеге айналды. Қысымға ұшыраған гриква көшбасшысы Николаас Уотербур Кейп үкіметіне қосылу туралы ресми өтініш жолдады; бұл өтініш Кейп үкіметіне одаққа келісуге жаңа қысыммен бірге келді.

Кейп колониясымен одақ (1880)

Николас Уотербурдан Кейп колониясымен одақтасу туралы өтініш түскеннен кейін, Грикваланд Вестті Кейп колониясына конфедерация ретінде қосу керек пе, әлде толық одақтастырып Кейп колониясына қосу керек пе деген мәселе бойынша ұзақ пікірталас басталды. Лорд Карнарвон және Лондондағы Британдық отарлық кеңсесі оңтүстік Африканың барлығын британдық басқарудағы конфедерацияға біріктірудің алғашқы қадамы ретінде бірінші ұсынысты қолдады. Кейп Парламенті, әсіресе оның беделді премьер-министрі Джон Молтено екінші пікірді жақтады. Ол бастапқыда тұрақсыз және үлкен қарызы бар аумақпен кез келген одақтасуға қарсы болған болатын, енді британдықтардан жергілікті халықпен кеңескенін растайтын дәлелдерді талап етті. Британдықтардың ниеттеріне күдікпен қарап, 1876 жылы ол Лондонға толық өкілетті елші ретінде сапар шегіп, одақтасу – Кейптің бөлінген және дамылмаған аумақты басқарудың жалғыз мүмкін жолы екенін, ал теңдессіз конфедерация экономикалық жағынан тиімді де, саяси тұрғыдан тұрақты да болмайтынын дәлелдеді. Қысқасы, Грикваланд Вест немесе Кейппен біріктірілуі керек, немесе одан толығымен тәуелсіз болуы керек. Үкіметпен келісімге келіп, жергілікті наразылықтарды басуға кепілдік алғаннан кейін, ол 1877 жылғы 27 шілдеде Грикваланд Вестті аннексиялау туралы заңға қол қойды. Заңда Грикваланд Весттің Кейп Парламентіне төрт өкіл сайлауға құқығы бар екені, олардың екеуі Кимберлиден, екеуі Баркли Вест аймағынан сайланатыны көрсетілді. Бұл сан 1882 жылы екі есеге артты (1882 жылғы 39-заң). Кейп үкіметі сондай-ақ Кейпте дауыс беру құқығына ие болу шарттарын сақтап қалды, нәсілге қарамастан, барлық тұрғын еркектерге дауыс беруге мүмкіндік берді. Гриквалар бұл шешімді құптады, бірақ Кимберли алмастыру алаптарына жақында келген жұмысшылар оны қабылдамады. Сот жүйесінде жергілікті Гриква бас прокуроры Кейп Жоғарғы Сотына есеп берді, ол аумақта Грикваланд Вест Жоғарғы Сотымен бірдей юрисдикцияға ие болды. Заңның күшіне енуі 1880 жылғы 18 қазанда болды, сол күні Грикваланд Вест ресми түрде Кейп колониясымен біріктірілді, одан кейін көп ұзамай Грикваланд Ист те біріктірілді.

Ағымдағы

Бүгінде бастерлер – Намибияның оңтүстік-орталық аймағында, Солтүстік Кейп провинциясының Кемпбелл және Грикватон қалаларында; (Грикваленд Батыс тарихи аймағында); Батыс Кейп провинциясында (Краншоектегі шағын ле Флер Гриква елді мекенінің маңында); және Кокстадта тұратын, ұқсас аралас текті жеке этникалық топ. Griqua халқының жалпы саны белгісіз. Халықтың азаюына бірнеше фактор ықпал етті. Ең маңызды фактор – апартеид кезеңінің нәсілшілдік саясаты. Осы кезеңде көптеген гриква халқы өздерінің гриква тегі қара нәсілділерге қарағанда төмен деңгейде саналады деп қорқып, «түсті терілілер» санатына өтті. Генетикалық зерттеулер қазіргі гриква халқының көпшілігі еуропалықтар, коихой және тсвана тайпаларынан тарағанын, ал аз бөлігі бұшмендерден тарағанын көрсетеді.