Кіріспе

Трансваал Республикасына шабуыл

1806 жылы Кейп Британ империясының отарлауы болды. Бастапқыда британдықтардың бақылауы Наполеоннан шығысқа қарай сауда жолын қорғауға бағытталған, бірақ британдықтар көп ұзамай Кейп колониясын одан әрі дамыту мүмкіндігін түсінді. Африканерлер/бурлар қауымдастығының көп бөлігі британдық басқаруға наразылық білдіріп, жаңа жүйелер мен институттардың енгізілуіне қарсы болды. 1834-1840 жылдары аралығында шамамен 15 000 бур британдықтардың иелігіндегі аумақтардан тысқары жерлерде тәуелсіздік табу үшін Кейп колониясын қалдырды. Бұл эмигранттардың көпшілігі – Trekboers, яғни колонияның шығысқа қарай кеңеюінің алдыңғы шебінде болған шығыс шекаралық фермерлер еді. Бұл көші-қон Ұлы Көшпенділік (Great Trek) деп аталды, ал көшпелілер – Voortrekkers аталды. Ұлы Көшпенділіктің себептері туралы толық мәліметтер Voortrekker көшбасшысы Пит Ретифтің 1837 жылғы манифестінде жазылған. Voortrekkers алдымен шығысқа қарай, кейін Натал деп аталған аймаққа көшіп барды. 1839 жылы олар Наталья Республикасын жаңа бур отаны ретінде құрды. Басқа Voortrekker топтары солтүстікке қарай жылжып, Оранж және Ваал өзендерінен тыс жерге қоныстанды. Voortrekkers-тің тәуелсіздікке ұмтылуын ескермей, Ұлыбритания 1843 жылы Наталья Республикасын аннексиялады, ол Наталдың тәждік колониясына айналды. 1843 жылдан кейін британ үкіметінің саясаты Оңтүстік Африкадағы одан әрі кеңеюге қарсы болды. Солтүстікке қарайғы тағы бірнеше аумақтарды аннексиялауға жасалған сәтсіз әрекеттерге қарамастан, Ұлыбритания 1852 жылғы Sand River келісімі және 1854 жылғы Orange River келісімі арқылы Трансваал мен Оранж еркін мемлекетінің тәуелсіздігін ресми түрде мойындады. Бірінші Англо-бур соғысынан кейін Гладстон үкіметі 1884 жылы Лондон конвенциясына қол қою арқылы Трансваалдың тәуелсіздігін қайта қалпына келтірді, бірақ екі жылдан кейін Ян Геррит Бантжес (1843-1911) Витвотерсрандтағы алып алтын кен орындарын ашатынын білмеді.

Экономика

Саяси бөліністерге қарамастан, төрт аймақ тығыз байланысты болды. Әрқайсысы Каптан эмиграциялаған еуропалықтар мен африкалықтармен қоныстандырылған; көптеген азаматтардың туыстары немесе достары басқа аймақтарда болды. Оңтүстік Африкадағы ең ірі және ең көне мемлекет ретінде Кап экономикалық, мәдени және әлеуметтік тұрғыдан үстемдік құрды; Натал және екі Бур республикасының халқы көбінесе қарапайым шаруалар болып еді. 1870 жылы қазіргі Кимберли маңындағы Грикваленд-Уэст аймағында кең алмаз кендері табылуымен бұл салыстырмалы түрде қарапайым ауыл шаруашылығы динамикасы бұзылды. Аумақ тарихи түрде Оранж еркін мемлекетінің билігінде болғанымен, Кап үкіметі британ үкіметінің көмегімен осы аймақты аннексиялады.

Алтынның ашылуы

1895 жылдың ортасында Родс солтүстіктегі британдық колония Родезиядан қарулы колоннамен шабуыл жасауды жоспарлады, мақсаты – Uitlanderлердің көтерілісін қолдап, билікке ие болу. Шабуыл тез арада қиындықтарға ұшырады, бұл Uitlander басшыларының тартыншақтығымен басталды.

Дрейфтер дағдарысы

1895 жылдың қыркүйек және қазан айларында Трансваал мен Кейп колониясы үкіметтері арасында бурлардың сауданы қорғау саясаты мәселесі бойынша дау туды. Кейп колониясы Трансваал үкіметі талап еткен, Йоханнесбургке дейін темір жолдың Трансваал бөлігін пайдалану үшін артық төлемді төлеуден бас тартып, орналасқан броздар арқылы (Оңтүстік Африкада "переправалар" деп аталады) Ваал өзенінен тікелей вагонмен тауарын жіберуді жөн көрді. Трансваал президенті Пол Крюгер бұған жауап ретінде переправаларды жауып, Кейп колониясы үкіметін ашуға мәжбүр етті. Трансваал ақырында мойынсұнса да, ел мен Кейп колониясы арасындағы қарым-қатынас керіліп қалды.

Джеймсон күштерінің рейдті бастауы

Жоспарлаудың бір бөлігі ретінде Родс бұйрығымен Трансвааль шекарасындағы Пицаниге күш орналастырылды, Uitlanderлердің көтерілісіне жылдам қолдау көрсету үшін. Бұл күш Матабелеленд үшін шартты компанияның (Сесил Родс төрағасы болған) бас әкімшісі Леандер Старр Джеймсонның бақылауына берілді. Басқа командирлердің арасында Рали Грей де болды. Күш шамамен 600 адамнан тұрды, олардың 400-і Матабелеленд атты полициясынан, ал қалғаны еріктілерден. Олар мылтықтармен, сегізден он алтыға дейін «Максим» пулеметтерімен және үштен он бірге дейін жеңіл артиллериямен жабдықталған. Жоспар бойынша, Йоханнесбургте төңкеріс болып, Преториядағы бурлардың қару-жарақ қоймасы басып алынуы керек еді. Джеймсон және оның күштері «тәртіпті қалпына келтіру» үшін Йоханнесбургке шапқындап өтіп, қаланы бақылауға алып, алтын кендерін басқаруға тиіс еді. Алайда, Джеймсон көтеріліс басталуын күткен кезде, Реформа комитеті мен Йоханнесбургтегі Uitlander реформаторлары арасында төңкерістен кейін қандай үкімет орнатылуы керек екендігі туралы келіспеушіліктер туды. Кейбір реформаторлар Джеймсонмен байланысып, қиындықтар туралы хабарлап, оны күшін тоқтатуға кеңес берді. 600 бейбітсіз әскерімен және басқа да қысымдарға тап болған Джеймсон кешігулерден көңілі толып, Йоханнесбургтегі тартыншақ реформаторларды әрекет етуге итермелеуге болатынына сеніп, алға жылжуды шешті. 1895 жылғы 28 желтоқсанда ол Родске өзінің ниеті туралы телеграмма жіберді: «Егер керісінше естімесем, ертең кешке кетемін», ал келесі күні «Трансваальға түнде кетемін» деген қосымша хабарлама жіберді. Бірақ, алғашқы телеграмманың жіберілуі кешіктірілді, сондықтан екеуі де 29 желтоқсан таңында бір уақытта келді, ал сол кезде Джеймсонның әскері телеграф сымдарын кесіп тастады, сондықтан оны қайтару мүмкін болмады. 1895 жылғы 29 желтоқсанда Джеймсонның қарулы колоннасы Трансваальға өтіп, Йоханнесбургке бет алды. Олар бурлардың командалары жұмылдырыла алмай, Uitlanderлердің көтерілісіне себеп болатынына үміттенді. Британдық отарлық хатшысы Жозеф Чемберлен, рейдтің соңғы мақсатына көңіл білдіргенімен, Uitlanderлер қолдау көрсетпегендіктен, бұл қателік болады деп түсінді. Ол бірден тоқтатуға тырысты, «Егер бұл сәтті аяқталса, ол мені құртады. Мен оны тоқтату үшін Лондонға барамын» деді. Ол дереу Лондонға оралып, Кейп колониясының губернаторы сэр Геркулес Робинсонға Джеймсонның әрекеттерін жоққа шығаруды бұйырды және Родсты ескертті, егер Кейп премьер-министрі рейдке қатысқандығы анықталса, компанияның жарғысы қауіпке ұшырайды. Сондықтан Чемберлен жергілікті британдық өкілдерге британдық отаршылдарды шабуылшыларға ешқандай көмек көрсетпеуге шақыруды тапсырды. Джеймсонның әскері Кейптаунға бағытталған телеграф сымдарын кесіп тастағанымен, Преторияға бағытталған сымдарды кесіп тастай алмады (қоршауды қателікпен кесіп тастады). Осыған байланысты оның шабуылы туралы хабар Преторияға тез жетті және Джеймсонның қарулы колоннасы шекараны кесіп өткен сәттен бастап бур күштерімен ізік-қуды басталды. Джеймсонның қарулы колоннасы алғашқы қарсылыққа 1 қаңтарда ерте таңда тап болды, ол кезде бурлардың аванпостымен қысқаша атыс болды. Түске қарай Джеймсонның қарулы колоннасы жиырма шақырымдай жерде, Крюгерсдорпта болды, онда бурлардың шағын тобы Йоханнесбургке баратын жолды жауып, қорғаныс позицияларын қазып дайындады. Джеймсонның әскері бірнеше сағат бойы бурлармен атысқа түсті, шайқаста бірнеше адам мен көптеген жылқыларын жоғалтты. Кешке қарай Джеймсонның қарулы колоннасы кері шегініп, оңтүстік-шығысқа бұрылды, бур күштерін айналып өтуге тырысты. Бурлар түнде олардың қозғалысын қадағалады және 2 қаңтарда, жарық жақсарған кезде, Доорнкопта Джеймсонды артиллериямен бірге үлкен бур күштері күтіп тұрды. Шаршаған шабуылшылар бастапқыда бурлармен атысқа түсті, Джеймсон жағдайдың үмітсіз екенін түсініп, комендант Пит Кронеге бас иіп, отыздай адамын жоғалтты. Олар «білімділер» деп аталды.

Салдары

Кейін буралар үкіметі оларды сот үшін британдықтарға тапсырды, ал британдық тұтқындар Лондонға қайтарылды. Рейдтен кейін бірнеше күн өткен соң Германия кайзері президент Крюгерді және Трансваал үкіметін «достық державалардың көмегінсіз» жеткен табыстары үшін құттықтап, Германияның ықтимал қолдауына ишара жасай отырып, телеграмма («Крюгер телеграммасы») жіберді. Бұл туралы британдық баспасөзде жарияланғанда, немсқарушылық сезім күшті күйзеліске ұшырады. Доктор Джеймсонды баспасөз және лондондық қоғам мақтан тұтты, бурларға және немістерге қарсы сезімге толы, және жанкештілікке ие болды. Джеймсон рейдті басқарғаны үшін 15 айға сотталды және Холлоуэй түрмесінде жазасын өтеді. Трансваал үкіметіне Британдық Оңтүстік Африка компаниясы шамамен 1 миллион фунт стерлинг өтемақы төледі. Джеймсонмен сөз байласып, құттықтап, реформа комитетінің (Трансваал) мүшелері, соның ішінде полковник Фрэнк Родс және Джон Хейс Хаммонд, нашар жағдайда қамауға алынды, мемлекетке опасыздық жасады деп танылды және асылып өлім жазасына кесілді. Кейіннен бұл жаза 15 жылға ауыстырылды, ал 1896 жылдың маусым айында комитет мүшелерінің барлығы ірі айыппұл төлеп босатылды. Джеймсонды қолдағаны үшін жаза ретінде, жоғары наградалы полковник Родс британдық армияның зейнеткерлер тізіміне енгізіліп, армия ісіне қатысудан шеттетілді. Түрмеден босатылғаннан кейін полковник Родс дереу ағасы Сесилге және Британдық Оңтүстік Африка компаниясына екінші Матабеле соғысына қосылды, ол Трансваалдың солтүстігіндегі Матабелелендте жүріп жатқан еді. Сесил Родс 1896 жылы Кап колониясының премьер-министрі лауазымынан кетуге мәжбүр болды, өйткені ол рейдті жоспарлауға және оған көмектесуге қатысқан деп күдіктелді; ол Альфред Бейтпен бірге Британдық Оңтүстік Африка компаниясының директоры лауазымынан да кетті. Джеймсонның шабуылы Матабелелендтің көптеген әскерлерін әлсіретті және бүкіл аумақты осал қалдырды. Осы әлсіздікті пайдаланып, Британдық Оңтүстік Африка компаниясына наразылық білдірген ндебелелер 1896 жылдың наурыз айында бүгінде Зимбабведе Бірінші тәуелсіздік соғысы ретінде тойланатын, бірақ әлемнің көп бөлігіне Екінші Матабеле соғысы ретінде белгілі болған бірінші Чимуренга көтерілісін бастады. Ұзақ өтпей оларға шона тайпасы да қосылды. Көтерілістің алғашқы апталарында жүздеген еуропалық қоныс аударушылар қаза тапты, ал келесі бір жарым жылда одан да көп адам мерт болды. Аз ғана әскерлердің қолдауымен, қоныс аударушылар Булавайоның орталығында жедел түрде лагерь құруға мәжбүр болды. 50 000-нан астам ндебелелер Матобо төбелеріндегі бекіністерінде тұрғанда, қоныс аударушылар Бернхам, Баден Пауэлл және Селус сияқты адамдардың басшылығымен күзеттік топтарды ұйымдастырды. Ндебеле және шона тайпалары тек 1897 жылдың қазан айында ғана қаруларын тастады.

Саяси әсері

Ұлыбританияда Либералдық партия Бур соғысына қарсылық танытып, кейін оған күшті қарсылық көрсетті. Кейін Джеймсон Кейп колониясының премьер-министрі (1904–08) болды және Оңтүстік Африка Одағының негізін қалаушылардың бірі еді. 1911 жылы ол баронет атағын алды және 1912 жылы Англияға оралды. 1917 жылы қайтыс болғаннан кейін, ол Сесил Родс және Шангани патрулінің 34 BSAC әскерімен (1893 жылы Бірінші Матабеле соғысында қаза болған) Булавайо қаласының жанындағы Матобос төбелерінде жерленді.

Англо-бурлық қатынастарға әсері

Бұл оқиға ағылшын-бур қарым-қатынастарын қауіпті жағдайға жеткізді. Жағдай "Крюгер телеграммасы" арқылы одан бетерледі, онда неміс императоры Вильгельм II бурларды "шабуылшыларды" жеңгенімен құттықтады. Неміс телеграммасы бурларға әскери көмек ұсынысы ретінде кеңінен түсіндірілді. Вильгельм Германия мен Ұлыбритания арасындағы қымбатты теңіздік қарулану жарысын бастағаннан кейін көптеген адамдар оны британдықтарға қарсы деп есептеді. Шиеленіс жылдам өскенде Трансвааль үлкен мөлшерде қару-жарақ импорттауға кірісті және 1897 жылы Оранж еркін мемлекетімен одақ жасасты. Ян Сматс 1906 жылы Рейд туралы: "Джеймсон Рейді – нағыз соғыс жариялау болды. Бұл, соғыстан кейінгі төрт жылдық тыныштыққа қарамастан, дұрыс. Шабуылшылар одақтастығын нығайтты, ал қорғаушылар үндемей, қатал түрде болашаққа дайындалды" деп жазды. Жозеф Чемберлен бұрын Родстың Йоханнесбургте көтеріліс болған жағдайда қарулы көмек жіберу жоспарын мақұлдағанына қарамастан, Рейдті айыптады. Лондонның басылымдары оқиғаға наразылық білдіргенімен, көптеген газеттер оны бурларға қарсы сезімді қоздыру мүмкіндігі ретінде пайдаланды. Джеймсон мен оның шабуылшылары Оңтүстік Африкадағы әрекеттері үшін Лондонға қылмыстық жауапкершілікке тартылса да, көпшілік тарапынан батырлар ретінде қабылдады. Чемберлен Трансваальдің оқиғаны шиеленістіруін бур мемлекеттерін аннексиялау мүмкіндігі ретінде пайдаланды.