Кіріспе

Жапон адмиралы (1889–1977)

Жапон әскери-теңіз академиясы. Мидуэй шайқасында (Набутаке Кондоның қол астында қызмет еткен) ол «Микума» жапон крейсерін жоғалтты. Курита 1942 жылғы 1 мамырда вице-адмирал дәрежесіне көтеріліп, шілдеде 3-ші линкор дивизиясына қайта тағайындалды. Гуадалканал жорығында Курита өз линкорларын 13 қазан күні түнінде Хендерсон аэродромын қарқынды атқылауға жетектеді, американдық әуежайға 918 ауыр жарылғыш снаряд атып жіберді. Бұл теңіз арқылы Хендерсон аэродромын қабілетсіз етуге жасалған жапондықтардың ең сәтті әрекеті болды және келесі күні үлкен көлік конвойы Гуадалканалдағы күштерді жабдықтауға мүмкіндік берді. Кейін Курита Орталық Соломон аралдары науқаны және Филиппин теңізі шайқасы кезінде ірі теңіз күштеріне қолбасшылық етті. 1943 жылы Курита адмирал Кондоның орнын басып, IJN 2-ші флотының қолбасшысы болды.

Лейте шығанағы шайқасы

Ол Сибуян теңізіндегі шайқаста және Самар шайқасында (екеуі де Лейте шығанағындағы шайқастың бір бөлігі) "Орталық күш" деп аталған IJN 2-ші флотының бас қолбасшысы ретінде ең жақсы танылды. IJN 2-ші флотына әлемдегі ең ірі және ең қаруланған жауынгерлік кемелер – Ямато және Мусаси япондық жауынгерлік кемелері кірді. Сонымен қатар, IJN 2-ші флотына ескі жауынгерлік кемелер – Нагато, Конго және Харуна япондық жауынгерлік кемелері, 10 крейсер және 13 эсминец кірді. Бірақ IJN 2-ші флотында авианосецтер болған жоқ. Курита – адал офицер, қажет болса өлуге дайын, бірақ өлімін бекерге жұмсағысы келмеді. Исороку Ямамото сияқты, Курита да капитанның "кемесімен бірге батып кетуінің" құнды теңіз тәжірибесі мен басшылық қабілетін зейінсіз кетіру екенін ойлады. Адмирал Соэму Тойода оның флотын Филиппиннің орталық бөлігіндегі Сан-Бернардино бұғазы арқылы өткізіп, Лейтедегі американдық десантқа шабуыл жасауға бұйрық бергенде, Курита бұл әрекетті кемелер мен адамдардың өмірін ысырап ету деп санады, әсіресе ол флотын десанттан бес күн өткен соң ғана Лейте шығанағына жеткізе алатынын, ал онда шабуылға бос тасымалдау кемелері ғана болатын. Токиодағы бекіністерде қауіпсіз отырған жоғары лауазымдыларының, өмірін құрбан етуге және әуеден қорғанышсыз күресуге бұйрық бергеніне ашуланып, оларға қарсы шықты. Тойоданың өзі бұл жоспардың үлкен тәуекел екенін түсінді, бірақ Жапон императорлық теңіз флоты отын мен басқа да маңызды жабдықтардан таусылып бара жатқандықтан, кез келген жағдайда пайдасыз болатын флотты жоғалту тәуекелінен гөрі, ықтимал пайдасы артық деп ойлады.

1. Палаван асуында жасалған тұзақ

Оның флоты Брунейден американдық шабуыл флотына шабуыл жасауға бағыт алғанда, Куританың кемелеріне Палаван бұғазында АҚШ су асты кемелері шабуыл жасады. Дартер ауыр крейсер «Такао»ға зақым келтіріп, Куританың флагманы – ауыр крейсер «Атаго»ны батырды, оны өмірі үшін жүзуге мәжбүр етті, ал «Дейс» ауыр крейсер «Майя»ны батырды. Куританы судан эсминец алып шығып, туын «Ямато»ға көшірді, бірақ Куританың суға түсуі оған көп пайда әкелмеді, әсіресе ол жақында ғана денге қызуының ауыр түрінен жазылғандықтан, және оның кейінгі әрекеттеріне әсер еткен шаршауға себеп болды деген күдік бар.

2. Сибуян теңізіндегі шайқас

Сибуян теңізінің шегінде және Сан-Бернардино боғазына жақындаған кезде, Куританың күштері АҚШ әскери-теңіз күштерінің авианосецтерінен бес рет әуе шабуылына ұшырады, бұл оның бірнеше кемелеріне, соның ішінде «Яматоға» зақым келтірді. Адмирал Уильям «Булл» Халсидің 3-ші флотының үздіксіз әуе шабуылдары «Яматоға» екі бомба тигізіп, оның жылдамдығын азайтты, ал «Мусасиге» көптеген торпеда мен бомба тигізіп, оны қиратты. Сонымен қатар, олар басқа кемелерге де зиян келтіріп, флоттың жылдамдығын 18 түйірге дейін төмендетті. Өзі алты сағаттан қалыс екенін және Сан-Бернардино боғазының тар жерінде тағы бір шабуыл болуы мүмкін екенін білген Курита әуеден қолдау сұрап, флотын Лейте шығанағынан батысқа бұрды. Осылайша тарихшылар мен зерттеушілерге әлі күнге дейін қызығушылық тудырып келе жатқан оқиғалар тізбегі басталды. Халси Куританың флотын қиратқанын және Жапонның Орталық күштерінің шегініп жатқанын сенді, сондай-ақ оған бұл үшін бұйрықтар мен рұқсаттар бар екеніне сенді. Ол генерал Макартурдың Лейте шығанағы мен Сан-Бернардино боғазындағы десантына күзетшілік қызметін тастап, адмирал Джисабуро Озаваның Солтүстік флотылын – жапондық авианосецтерді қуу үшін, американдықтарды Лейтеден алшақтату мақсатында жіберілген әуресешіл күшті ұстап алуға кірісті. Бірақ бұған дейін, тіпті Озава күштері көрінер алдында, Халси «жауынгерлік жоспар» туралы хабарлама жіберіп, өз соғыс кемелерін боғаздан шығуды қорғауға жіберді. Озаваға шабуыл жасау туралы шешім қабылданғаннан кейін, бұл жоспар орындалмады және ауыр кемелер авианосецтермен бірге солтүстікке бет бұрды. Жоспар бойынша, Сан-Бернардино боғазын күзету үшін линкорлар бөлінуі керек болды, бұл Халсидің флагманы «Нью-Джерси» линкорының да бөлінуін білдірді, ол вице-адмирал Марк Митчер авианосецтерді қуалайтын болғандықтан артта қалатын еді. Алайда, Халси үшін бір жарым сағаттан кейін тағы да әуе шабуылдары болмағаннан кейін, Курита 17:15-те Сан-Бернардино боғазына қарай шығысқа бұрылып, ақырында Лейте шығанағында Кинкейд күштерімен кездесті.

3. Самардағы шайқас

7-ші флоттың қолбасшысы және десант күштерін қорғауға жауапты вице-адмирал Томас Кинкейд, Холсидің "жауынгерлік жоспарының" орналасу тәртібі екенін және 34-ші жедел топтың (TF 34) Сан-Бернардино бұғазын қорғап тұрғанын болжады. Сондықтан Кинкейд өзінің соғыс кемелерін оңтүстікке шоғырландырып, жапондық "Оңтүстік күштеріне" қарсы тұруға дайындалды. 1944 жылдың 24-25 қазаны аралығында Курита тағы да шешімін өзгертті, кемелерін бұрып, Лейте шығанағына қарай шығысқа бет алды. 25 қазан күні таңертең Куританың флоты, Ямато бастап, Сан-Бернардино бұғазынан шығып, Самар жағалауымен оңтүстікке қарай жүзіп кетті. Таң атқаннан кейін жарты сағат өткен соң, Жапон императорлық теңіз күштерінің соғыс кемелері "Таффи 3" тобын көріп қалды. Бұл Кинкейдтің қорғау күштерінің бір бөлігі болды, оған контр-адмирал Клифтон Спраг басшылық етті және құрамында алты эскорт тасымалдаушысы, үш эсминец және төрт эскорт эсминці болды. "Таффи 3" жағалауда қолдау көрсету және суасты қайықтарға қарсы патрульдеуге арналған еді, соғыс кемелеріне қарсы флоттық шайқасқа түсу үшін емес. Американың 3-ші флотының авианосектеріне кездейсоқ тап болғанын ойлап, Курита дереу соғыс кемелеріне атыс ашуға бұйрық берді. Ұшақ тасымалдаушыларын ұшақтарын көтеруге үлкермес бұрын жоюдың маңызды екенін түсінген Курита, жаумен шайқасу үшін кемелерін қайта құруға уақыт кетірудің орнына "жалпы шабуыл" бұйрығын берді. Содан кейін Курита қатесін одан әрі ушықтырып, эсминецтерін артқа жылдырып, олардың соғыс кемелерінің атыс шебіне кедерілдемеуін қамтамасыз етті, соның салдарынан олар американдық тасымалдаушыларды озуға үлкермей қалды. Куританың эсминецтері 30 теңіз шақырымы жылдамдығымен жүретін авианосектерін қуып жететін болса, көп отын жұмсалатыны туралы алаңдаушылығы да оның шешіміне әсер етті. Алайда, "Таффи 3" көрілген сәтте, Орталық күш түнгі барлаудан күндізгі әуе қорғанысына өтуге дайындалып жатқан еді. Сондықтан Куританың кемелері үйлесімсіз түрде шайқасқа кірісті, және Курита шайқастың тактикалық бақылауын тез жоғалтты. Бұл жағдайды нашар көріну, үзілістік жаңбыр және американдықтарға қолайлы жел бағыты одан әрі ушықтырды, олар қосымша жасыру үшін түтін шығара бастады. Куританың күштері "Таффи 3" тобына ауыр нұқсан келтірді, "Гамбиер Бэй" эскорт тасымалдаушысын, "Хойл" және "Джонстон" эсминецтерін, "Сэмюэл Б. Робертс" эскорт эсминцін батырып, көптеген кемелерге елеулі зақым келтірді. Бірақ "Таффи 3" және оңтүстікке орналасқан "Таффи 2" тобынан келген үздіксіз әуе шабуылдары және АҚШ эскорттарының қаһармандық қарсы шабуылы Куританың күштерін одан әрі шатастырып, бөліп тастады. Куританың флагмандық кемесі – жапондық "Ямато" соғыстың басында USS Hoel эсминцінен келген торпедалық шабуылдан қашып, жау мен көптеген өз кемелерін көре алмады. Осы уақытта "Таффилердің" батыл әрекеттері Куритаға үш ауыр крейсерді шығындатты: жапондық "Чикума", "Сүзуя" және "Чокай" крейсерлерін. Оның көптеген басқа кемелері де зақымдалды және көбісі қатал оқ жаудырылудан зардап шекті. "Таффи 3" тобымен шамамен екі жарым сағат шайқасқаннан кейін, Курита өз күштеріне Лейтеден солтүстікке қарай қайта топтасуға бұйрық берді. Осы кезде Курита оңтүстіктен Лейте шығанағына шабуыл жасауға тиіс болған жапондық Оңтүстік күштің Кинкейдтің соғыс кемелерімен жойылғандығы туралы хабар алды. "Мусаши" батқаннан кейін, Куритада әлі де төрт линкор және үш крейсер болды, барлық кемелері отын жетіспеушілігінен зардап шекті және көпшілігі зақымдалған еді. Курита адмирал Холсидің "Солтүстік күштің" барлық төрт авианосектерін батырғанын және жапондық флотпен күресу үшін линкорларымен Лейтеге асығысқандығын, сондай-ақ Лейте шығанағынан 7-ші флоттың күшті күштері жақындап келе жатқанын көрсететін хабарларды алды. Самардан екі сағат бойы алға-артқа жүзіп шыққаннан кейін, осы уақытқа дейін "Ямато" көпірінде 48 сағатқа жуық болған Курита және оның штаб бастығы Томидзи Коянаги зейнетке шығуға шешім қабылдады және Сан-Бернардино бұғазы арқылы кері шегінді. Куританың кемелері күні бойы әуе шабуылына ұшырады, ал Холсидің соғыс кемелері түнде оны ұстай алмады, "Чикумадан" аман қалғандарды құтқару үшін қалған жапондық "Новаки" эсминцін батырды. Куританың кері қайтуы "Яматоны" және IJN 2-ші флотының қалған бөлігін жойылудан құтқарды, бірақ ол Лейте шығанағындағы десант күштеріне шабуыл жасап, өз міндетін орындай алмады. Оған жолды Солтүстік және Оңтүстік күштердің құрбандықтары ашты, бірақ "Таффилердің" табандылығы мен батылдығы оны қайтадан жапты.

Лейтеден кейін және соғыстан кейінгі

Жапондық әскерилердің кейбірі Куританы өлімге дейін соғыспағаны үшін сынады. Желтоқсан айында Курита қолбасшылық лауазымынан алынды. Оны қастандықтан қорғау үшін, ол Жапон Императорлық Әскери-теңіз академиясының коменданты болып тағайындалды. Жапондықтар капитуляциялағаннан кейін Курита хатшы және массажист болып жұмыс істеп, қызы мен оның отбасымен тыныш өмір сүрді. Соғыстан кейін оны американдық теңіз офицері тауып, АҚШ стратегиялық бомбалауды зерттеу тобының талдау бөліміне сұхбат берді. Куританың мекенжайын алған жас американдық теңіз офицері джиптен түсіп, бақша жұмыстарын жасап тұрған қарапайым адамды көреді. Артынан өткен жылдарда ол сол сәтті әлі де жақсы есінде сақтайды: "Ол маған үлкен әсер етті. Соғыс аяқталған еді. Бір жыл бұрын Курита бұрынғыдан мүлдем үлкен флоттың қолбасшысы болған, ал енді ол картоп пішіп отырды". Курита 1954 жылы журналист Масанори Итомен қысқа сұхбаттан басқа, отбасымен немесе басқалармен саясат немесе соғыс туралы ешқашан сөйлеспеді. Ол Лейтеде кері шегінгендігі үшін және шайқасты жалғастырмағаны үшін қателік жасағанын айтты, бірақ кейіннен бұл мәлімдемесінен бас тартты. Зейнетке шыққаннан кейін Курита жылына екі рет Ясукуни қасиетті орнына барып, қаза тапқан әріптестері үшін дұға ететін болды. 1966 жылы ол бұрынғы әріптесі Джисабуро Озаваның өлім төсегінде болды және үнсіз жылады. Курита 80 жасқа келгенде ғана Лейтедегі әрекеттері туралы қайтадан айта бастады. Ол бұрынғы Әскери-теңіз академиясының студенті (және өмірбаян жазушысы) Жиро Оокаға жеке түрде, соғыс ұтылғанына сенгендіктен, адамдарының өмірін бекер ысырап етуге қаламағандықтан флотын шайқастан шығарғанын айтты. Курита 1977 жылы 88 жасында қайтыс болды, және оның қабірі Токиодағы Фучудегі Тама зиратында орналасқан.