Кіріспе

Эндосимбиотикалық бактерия немесе саңырауқұлақ

Эндофит – өсімдіктің өмірлік циклының кем дегенде бір бөлігінде, көзге көрінбейтін ауру тудырмай ішінде тіршілік ететін эндосимбионт, көбінесе бактерия немесе саңырауқұлақ. Эндофиттер кең таралған және бүгінгі күнге дейін зерттелген өсімдіктердің барлық түрлерінде кездеседі; алайда, эндофит/өсімдік байланысының көп бөлігі әлі толыққанды түсініксіз. Кейбір эндофиттер қожайынның өсуін және қоректік заттарды сіңіруін күшейте алады, сондай-ақ өсімдіктің құрғақшылық сияқты абиотикалық стресстерге төзімділігін арттырып, жәндіктерге, патогендерге және шөпқоректілерге қарсы тұру арқылы биотикалық стрессті азайта алады. Эндофиттік бактериялар мен саңырауқұлақтар жиі зерттелсе де, эндофиттік археялар өсімдіктің негізгі микробиомының құрамында өсімдік өсуін стимуляциялаудағы рөліне байланысты көбірек назар аударуда.

Тарих

Эндофиттерді алғаш рет 1809 жылы неміс ботаник Иоганн Генрих Фридрих Линк сипаттады. Олар өсімдіктерге паразиттік саңырауқұлақтар деп есептелді және кейін француз ғалымы Бешам оларды "микрозималар" деп атады. Өсімдіктер стерильді жағдайда сау болады деген сенім болды, бірақ 1887 жылға дейін Виктор Галиппе өсімдік тіндерінің ішінде табиғи түрде кездесетін бактерияларды жазбаған еді. Көптеген эндофиттік зерттеулер бактериялар мен саңырауқұлақтың өзара пайдалы қарым-қатынасын көрсетеді, алайда Das және авторлар (2019) эндофиттік вируом және олардың өсімдіктердің қорғаныс механизмдеріндегі мүмкін рөлі туралы хабарлады.

Беріліс

Эндофиттер тік (ата-анадан тікелей ұрпаққа) немесе көлденең (жекелеген өсімдіктер арасында) берілуі мүмкін. Тік жолмен берілетін саңырауқұлақты эндофиттер көбінесе клоналды болып саналады және қожайынның тұқымындағы эмбрионға енетін саңырауқұлақ гифалары арқылы таратылады, ал саңырауқұлақтың жыныссыз конидиялар немесе жыныстық споралар арқылы көбеюі көлденең таралуға алып келеді, онда эндофиттер популяциядағы немесе қауымдастықтағы өсімдіктер арасында таралуы мүмкін.

Симбиоз

Көптеген эндофиттер мен өсімдіктер арасындағы қарым-қатынастар әлі толыққанды түсініксіз. Дегенмен, жақында эндофиттердің тұқым арқылы бір буыннан екінші буынға берілетіні анықталды, бұл процеске тік таралу деп аталады. Эндофиттер мен өсімдіктер көбінесе өзара тиімді қарым-қатынасқа түседі, онда эндофиттер негізінен патогендер мен аурулар, су тапшылығы, ыстыққа төзімділік, қоректік заттардың қолжетімділігі, топырақтың нашар сапасы, тұздылық және шөпқоректілер сияқты мәселелерде қожайын өсімдіктің денсаулығы мен тіршілігін сақтауға көмектеседі. Эндофиттер белгілі бір орталық жағдайларда немесе олардың қожайын өсімдіктері стресске ұшырағанда немесе қартаю процесіне кіргенде белсенділік танытып, көбейе алады, соның салдарынан эндофитке берілетін көміртегінің мөлшері шектеледі. Эндофиттер басқа патогенді немесе паразиттік организмдердің қожайын өсімдіктерге енуіне кедерес келтіру арқылы оларға пайда әкелуі мүмкін. Эндофиттер өсімдік тіндерін кеңінен қамти алады және басқа потенциалды патогендерді ығыстырып шығарады. Кейбір саңырауқұлақ және бактериялық эндофиттер өсімдіктердің өсуін күшейтетіні және олардың жалпы төзімділігін жақсартатыны дәлелденген. Зерттеулер эндофиттік саңырауқұлақтың қожайын өсімдік жасушаларымен тығыз байланыста өсетінін көрсетті. Саңырауқұлақ гифалары өсімдік жасушаларына жабысып немесе оларға тігіліп өсетіні байқалды. Бұл өсу үлгісі саңырауқұлақ гифаларының қожайын өсімдіктің жасуша қабырғасына берік жабысқанын, бірақ өсімдік жасушаларына енбейтінін көрсетеді. Эндофиттік саңырауқұлақ гифалары өсімдік тіндерінің жасушааралық кеңістіктерінде, қожайын жапырақтарымен бірдей жылдамдықпен өседі. Кейбір саңырауқұлақ эндофиттерінің қожайынның меристемдерінде, жапырақтарында және репродуктивті құрылымдарында болуы қожайынның тіршілігін едәуір арттыратыны көрсетілген. Бұл жақсартылған тіршілік ету қабілеті эндофиттік екіншілік метаболиттердің өндірісіне байланысты, олар өсімдіктерді шөпқоректілерден қорғайды, сондай-ақ қоректік заттардың сіңуі артады. Өсімдіктер мен эндофиттердің бір-бірімен байланысып, симбиозға көмектесетініне дәлелдер бар. Мысалы, өсімдіктердің химиялық сигналдары эндофиттерде ген экспрессиясын белсендіреді. Бұл өсімдік эндосимбионттарының өзара әрекеттесуінің бір мысалы, ол Convolvulaceae және clavicipitaceous саңырауқұлақтарындағы екіжарнақты өсімдіктер арасында кездеседі. Саңырауқұлақ өсімдікте болғанда, ол өсімдіктен бөлек өскен кездегіден гөрі ерголин алкалоидтарын жоғары деңгейде синтездейді. Бұл эндофиттік екіншілік метаболиттердің экспрессиясын тудыру үшін өсімдік сигналдауының қажеттілігі туралы гипотезаны қолдайды.

Өсімдіктердің мінез-құлқына әсері

Өсімдіктермен эндофит симбиозының нәтижесінде пайда болған әр түрлі мінез-құлықтар зерттелді. Саңырауқұлақ эндофиттерімен байланысу арқылы *Pseudotsuga menziesii* (Douglas fir) көшеттерінің тамыр және сабақ құрылымдарының, қоректік заттар жетіспейтін жағдайда, ұзаруы және жалпы биомассаның артуы байқалды. Бұған себеп болатын механизмдерге саңырауқұлақтың жоғары дәрежеде бейорганикалық фосфатты еріту қабілеті, органикалық фосфатты минералдау, тамырлардың қоныстануы арқылы микоризалық байланыстардың күшеюі және азот пен фосфордың сіңуінің артуы жатады. Сонымен қатар, эндофиттердің өзара әрекеттесуі туралы түрлі хабарламалар, қабылдаушы өсімдіктердің фотосинтездік белсенділігінің жоғарылауын, сондай-ақ сумен қамтамасыз етілуінің жақсаруын көрсетті. Суды тиімді пайдаланудың жақсаруы жоғары концентрацияларда байқалды, ал су тапшылығы жағдайында одан да арта түсті. Дегенмен, осы мінез-құлық өзгерістерінің нақты биохимиялық механизмдері әлі толыққанды түсініксіз, ал сигнал каскадтарының төменгі деңгейлері әлі анықталған жоқ. Бұған қоса, эндофит қарым-қатынасының пайдасы жақсы зерттелгендігімен қатар, осы қарым-қатынастың құны – мысалы, нақты көміртегі шығындары, эндофиттерді басқару жүйесі және өсімдік-эндофит қарым-қатынасын қалыпқа келтіретін экологиялық жағдайлар жеткілікті зерттелмеген. Алайда, осы тәжірибедегі ерекшелік – осының қалай жүзеге асты деген болжамдама. Инфекциялау кезінде өсімдік тамырларында жасмонат және этилен өндірісіне қатысты гендердің экспрессиясы жоғарылағандығы байқалды, бірақ оның механизмі әлі белгісіз. Сондай-ақ, IAA гендерін басқаратыны көрсетілді, бұл *H. frisingense* этилен мен IAA арасындағы күрделі тепе-теңдікті сақтайтынын көрсетеді. Көптеген эндофиттер Basidiomycota және Ascomycota бөлімшелеріне жатады. Эндофиттік саңырауқұлақтар Sordariomycetes (Pyrenomycetes) класының Hypocreales және Xylariales немесе Loculoascomycetes класына жатуы мүмкін. Саңырауқұлақ эндофиттерінің бір тобы – арбускулярлы микоризалық саңырауқұлақтар, олар түрлі өсімдік түрлерімен байланысты биотрофты Glomeromycota қамтиды. Микоризалық саңырауқұлақтар сияқты, өсімдіктермен байланысты басқа да организмдермен бірге, эндофиттер де өсімдік-қожайыннан көміртек алады. Бактериялық эндофиттер полифилетикалық, олар α-протеобактериялар, β-протеобактериялар, γ-протеобактериялар, фирмикуттар, актинобактериялар сияқты кең ауқымды таксондарға жатады. Көптеген құрлық өсімдіктерінде бір немесе бірнеше эндофиттік организмдер табылады. Тропикалық жаңбырлы ормандар сияқты өсімдіктердің әртүрлілігі жоғары аймақтарда, жаңа және әртүрлі химиялық метаболиттерге ие эндофиттік организмдердің де әртүрлілігі жоғары болуы мүмкін. Әлемде шамамен 1 миллион эндофиттік саңырауқұлақ бар деген болжам бар.

Жіктеу

Эндофиттерге саңырауқұлақтар, бактериялар және вирустарды қоса алғанда, кең ауқымды микроорганизмдер жатады. Эндофиттерді жіктеудің екі әртүрлі тәсілі бар.

Жүйелік және жүйелік емес

Бірінші әдіс эндофиттерді екі санатқа бөледі: жүйелі (нағыз) және жүйелі емес (уақытша). Бұл санаттар эндофиттің генетикасы, биологиясы және бір қонақтан екіншісіне жұғу механизміне негізделген. Жүйелі эндофиттер – өсімдіктің тіндерінде өмір бойы тіршілік ететін және өсімдікке ешқандай ауру немесе зиян келтірмей, симбиоздық қарым-қатынасқа қатысатын организмдер. Сонымен қатар, жүйелі эндофиттердің концентрациясы мен түрлердің алуандығы қоршаған ортаның өзгеруіне қарамастан, қонақта өзгермейді.

Қалқаншалы және қалқаншасыз

Екінші әдіс саңырауқұлақтың эндофиттерін таксономияға және тағы алты критерийге негізделген төрт топқа бөледі: қоныстану ауқымы, қоныстану тіні, өсімдіктегі қоныстану, өсімдіктердің биологиялық әртүрлілігі, таралу жолы және пайдалы қасиеттері. Бұл төрт топ клавиципитациялық эндофиттерге (1-сынып) және клавиципитациялық емес эндофиттерге (2, 3 және 4-сыныптар) бөлінеді. 1-сыныптағы эндофиттердің барлығы филогенетикалық тұрғыдан жақын және салқын және жылы маусымдық шөптерде көбейеді. Олар әдетте өсімдік сабақтарын қоныстандырады, онда жүйелі клеткааралық инфекция пайда болады. 1-сыныптағы эндофиттер негізінен тік жолмен таратылады, яғни аналық өсімдіктер саңырауқұлақты тұқымдары арқылы өз балаларына береді. 1-сыныптағы эндофиттерді I, II және III типтерге бөлуге болады. Осы үш типтің клавиципитациялық эндофиттері өсімдік иелерімен әртүрлі өзара әрекеттеседі. Бұл өзара әрекеттесу патогендік пен симбиоздың, симптомды және симптомсыздың арасында болады. III типті клавиципитациялық эндофиттер өсімдік иесінің ішінде ауру белгілерін көрсетпей және оған зиян келтірмей өседі. 1-сыныптағы эндофиттер әдетте өсімдік иесіне өсімдік биомассасын жақсарту, құрғақшылыққа төзімділікті арттыру және жануарлар үшін улы және дәмсіз химиялық заттардың өндірісін арттыру сияқты пайдалар береді, осылайша шөп жеуді азайтады. Бұл пайдалар иесі мен қоршаған ортаның жағдайларына байланысты өзгеруі мүмкін. Эндофиттерді пайдалану егін өнімділігін арттыруға ықпал етуі мүмкін. Festuca және Lolium perenne шөптерінің Acremonium coenophialum және A. lolii саңырауқұлақтарымен жұқтырылған тұқымдары, алаңдарды өсіру үшін коммерциялық түрде қол жетімді, бұл пестицидтерді аз қолдануға мүмкіндік береді. Бұл шөптер ірі қара малға улы және кейбір жәндіктерге төзімді. 1999 жылдан бастап бұл тек жоғарыда аталған көгал шөптері үшін ғана қол жетімді, олар "төмен күтімді" сорттар ретінде сатылады. Саңырауқұлақтар шөптерде уытты алкалоидтардың болуына себеп болады. Бұл өнімдер жапырақ шөп зиянкестеріне, мысалы, қоңыздарға, шөптесінге, шөптесінге, аргентиналық сабақ құрттарына жоғары төзімділік береді, бірақ шөп түбірінің зиянкестеріне, мысалы, құрттарға аз қорғаныс береді. Эндофиттер көптеген пестицидтерге төзімді және тіпті кейбір фунгицидтерге де төзімді, сондықтан оларды Кеңістірілген зиянкестерді басқару (Integrated Pest Management) жүйесінде пайдалануға болады.

Биоотын

2008 жылы NRRL 50072 деп аталатын саңырауқұлақтың изолятымен жүргізілген тәжірибеде, бұл штаммның "микодизель" деп танылған көмірсутектерге ұқсас аз мөлшерде отын өндіре алатыны анықталды. Болашақта бұл биоотынның мүмкін болатын көзі болуы мүмкін деген үміт болды. Бұл саңырауқұлақ алғашында эндофит Gliocladium roseum деп жаңылыс жазылған, бірақ кейінгі зерттеулер оның іс жүзінде сапрофит Ascocoryne sarcoides екенін көрсетті. Эквадорда жиналған Guazuma ulmifolia өсімдігінің сабағынан оқшауланған және Nigrograna mackinnonii-мен жақын байланыста болған эндофиттік саңырауқұлақтардың бір штаммы терпендер мен тақ тізбекті полиендер сияқты әртүрлі ұшпа органикалық қосылыстарды өндіретіні анықталды. Саңырауқұлақтан бөлінген полиендер бензиннің орнын басатын биоотындарда ізделінетін қасиеттерге ие.

Фиторемедиация

Өсімдіктер топырақтағы микроорганизмдерді ыдырата немесе оқшаулай алады, немесе оларды ыдыратуға немесе оқшаулауға ынталандырады, бұл ыдыраған экожүйелердегі кейбір органикалық ластаушылар мен никель сияқты органикалық емес ластаушыларды қамтиды, және бұл фиторемедиация деп аталады. Осы ретте эндофиттер өсімдіктерге ластаушы заттарды биологиялық зияндылығы аз формаларға айналдыруға көмектесе алады; G4 деп аталатын Burkholderia тұқымдасына жататын бактерия штаммынан алынған TOM плазмиді, трихлорэтиленді (TCE) ыдырата алатын, танымал ағаштардың эндофиттеріне ауыстырылды; бұл өсімдіктерге осы химиялық затты көп мөлшерде кетіруге көмектеспесе де, өсімдіктер ауаға аз мөлшерде TCE шығарды. Тағы бір тәжірибеде TOM плазмидімен және никельге төзімді гендері бар Burkholderia бактериясы сары люпинге егілді; бұл өсімдіктердің тамыр массасын арттырды, бірақ TCE шығарылу мөлшері статистикалық тұрғыдан маңызды болған жоқ. Бұл сәтсіздіктерге қарамастан, мұндай техникалар болашақта жақсартуларға алып келуі мүмкін. Эквадордың жаңбырлы орманынан алынған өсімдік сабақтарынан оқшауланған Pestalotiopsis microspora эндофиттік саңырауқұлақтарының екі штаммы, зертханалық тәжірибелерде полиуретан пластигін анаэробтық жағдайларда саңырауқұлақтың жалғыз көміртек көзі ретінде қорыта алатынын көрсетті, бірақ көптеген басқа эндофиттік емес саңырауқұлақтар да осы қабілетті көрсеткен, ал осы тәжірибедегі эндофиттік саңырауқұлақтардың көпшілігі оны белгілі бір дәрежеде орындай алды.

Дәрі-дәрмектерді ашу

Эндофиттер дәрі-дәрмек табуда бастапқы қосылыстар ретінде пайдалы болуы мүмкін әртүрлі екіншілік метаболиттерді өндіреді. Эндофиттерді зерттеу антибактериялық, антигрибколық, вирусқа қарсы, нейропротективті қосылыстарды табыс етті. Эндофиттік саңырауқұлақтардан алынған химиялық заттардың ашылуының жақсы белгілі мысалы – Тынық мұхитының йеуі Taxus brevifolia-дан оқшауланған Taxomyces andreanae саңырауқұлағынан алынған. T. andreanae паклитакселді, сондай-ақ таксолды өндіреді. Бұл препарат қатерлі ісіктерді емдеуде маңызды. Кейіннен басқа эндофиттер де табылды, олар басқа иелерінде паклитакселді өндіреді, бірақ бүгінгі күнге дейін паклитакселдің өндірістік көзі құрылмады. Фузарубиннің екі туындысы: ангидрофузарубин және фузарубиннің метил эфирі Cladosporium sp. эндофиттік саңырауқұлағынан оқшауланды және адам лейкемиясына (K 562) қарсы цитотоксикалық әсерін көрсетті. Сонымен қатар, теңіз саңырауқұлағынан алынған қосылыстар Nigrospora sp. көп дәріге төзімді Mycobacterium tuberculosis штаммдарына қарсы белсенділік танытады. Конго Демократиялық Республикасының жаңбырлы орманнан Pseudomassaria тұқымдасына жататын эндофиттік саңырауқұлақ табылды. Бұл саңырауқұлақ антидиабетикалық, сондай-ақ инсулин имитаторы ретінде белгілі метаболит береді. Бұл қосылыс инсулин сияқты әрекет етеді және егешкілердегі тәжірибелерде қандағы глюкоза деңгейін төмендетуі дәлелденді. Epichloë эндофиттері шөптік өсімдіктерде кеңінен қолданылады, олардың өнімділігін және биотикалық және абиотикалық стресстерге төзімділігін арттыру үшін. Piriformospora indica – Sebacinales қатарының эндофиттік саңырауқұлағы, ол тамырларды отарлауға және көптеген өсімдіктермен симбиоздық қарым-қатынас құруға қабілетті. Эндофиттер өздерінің иелерінің өсуін күшейтеді. Эндофиттер сонымен қатар құрғақшылық, нашар топырақ және шөпқоректілер сияқты абиотикалық және биотикалық стресстерге төзімділікті арттырады. Өсімдіктердің өсуі мен төзімділігінің артуы эндофиттердің өсімдіктердің қоректік заттарын жақсартуға немесе екіншілік метаболиттерді өндіруге қабілетімен байланысты болуы мүмкін, мысалы, Phoma eupatoriis фитопатоген Phytophthora infestans-ты тежеуі. Эндофиттер мұны топырақтан фосфор сияқты құнды, шектеулі қоректік заттарды сіңіруді арттыру арқылы және басқа өсімдіктерге қолжетімсіз түрде тұтқындалған тас фосфаты және атмосфералық азот сияқты қоректік заттарды қолжетімді ету арқылы іске асырады. Эндофиттерге, яғни құнды дақылдарды инвазивті жәндіктерден қорғайтын өсімдіктерге үлкен мән беріліп келеді. Эндофиттік өсімдік-жәндік өзара әрекеттесуінің мысалы Жаңа Зеландия шөптестерінде кездеседі, онда AR1 және AR37 деп аталатын эндофиттер құнды ржиграсты аргентиналық сабақты құрттан қорғау үшін қолданылады, бірақ малға дәмді болып қалады. Инсектицидтік қасиеттері бар бірнеше эндофиттер табылды. Мұндай эндофиттердің бірі – Nodulisporium sp., ол алғаш рет Bontia daphnoides өсімдігінен жиналған. Бұл эндофиттен сопақшалардың личинкаларына қарсы тиімді инсектицидтік қасиеттері бар индол дитерпендері, нодулиспоралық қышқылдар деп аталатын заттар жиналды. Эндофиттерді ауыл шаруашылығында пайдалануды жүзеге асыруда көптеген қиындықтар бар. Эндофиттердің өздерінің иелеріне бере алатын көптеген пайдаларына қарамастан, дәстүрлі ауыл шаруашылығы әдістері басымдыққа ие болып келеді. Қазіргі ауыл шаруашылығы көбінесе фунгицидтерге және химиялық тыңайтқыштарға сүйенеді. Фунгицидтерді қолдану эндофиттік саңырауқұлақтарға теріс әсер етеді, ал тыңайтқыштар өсімдіктің эндофиттік симбионтқа тәуелділігін азайтады. Осыған қарамастан, биологиялық инсектицидтерді пайдалану және өсімдіктердің өсуіне көмектесу үшін эндофиттерді пайдалануға қызығушылық артып келеді, өйткені органикалық және тұрақты ауыл шаруашылығы маңыздырақ болып саналады. Адамдар синтетикалық инсектицидтердің қоршаған ортаға және ара мен көбелек сияқты пайдалы жәндіктерге келтіретін зиянын жақсырақ білген сайын, биологиялық инсектицидтер ауыл шаруашылығы саласы үшін маңыздырақ болуы мүмкін.