Кіріспе
Химиялық затқа жүйелі емес атау. Химияда тривиалды атау – химиялық затқа жүйелі емес берілген атау. Яғни, атау IUPAC органикалық немесе IUPAC есімдеу жүйесі сияқты химиялық номенклатураның кез келген ресми жүйесінің қағидаларына сәйкес келмейді. Тривиалды атау – ресми емес атау, көбінесе жалпы қолданыстағы атау болып табылады. Әдетте, тривиалды атаулар аталатын нысаның маңызды қасиеттерін сипаттауға көмектеспейді. Мысалы, химиялық қосылыстың молекулалық құрылымы сияқты ешқандай ақпаратты көрсетпейді. Сонымен қатар, кейбір жағдайларда тривиалды атаулар мағынасыз болуы мүмкін немесе түрлі салаларда немесе географиялық аймақтарда әртүрлі мағыналарды білдіруі мүмкін (мысалы, «ақ металл» сияқты тривиалды атау түрлі заттарды білдіруі мүмкін). Тривиалды атаулар қарапайым болады. Осының салдарынан, шектеулі саны ғана тривиалды химиялық атаулар сақталған атаулар ретінде, номенклатураның қабылданған бөлігі ретінде қолданылады. Тривиалды атаулар көбінесе күнделікті тілде пайда болады, мысалы, алхимиядағы тарихи қолданыстардан туындауы мүмкін. Көптеген тривиалды атаулар ресми атау ережелері қалыптасқанға дейін пайда болған. Атаулар химиялық заттың қасиеттеріне негізделуі мүмкін, оның ішінде сыртқы түріне (түсі, дәмі немесе иісі), тұтқырлығына және кристалдық құрылысына; оның табылған жеріне немесе оны ашқан адамның шыққан жеріне; ғалымның атына; мифологиялық кейіпкерге; астрономиялық денеге; молекуланың пішініне; тіпті ойдан туған кейіпкерлерге. Жекеленген барлық элементтердің тривиалды атаулары бар.
In chemistry, a trivial name is a non systematic name for a chemical substance. That is, the name is not recognized according to the rules of any formal system of chemical nomenclature such as IUPAC inorganic or IUPAC organic nomenclature. A trivial name is not a formal name and is usually a common name. Generally, trivial names are not useful in describing the essential properties of the thing being named. Properties such as the molecular structure of a chemical compound are not indicated. And, in some cases, trivial names can be ambiguous or will carry different meanings in different industries or in different geographic regions (for example, a trivial name such as white metal can mean various things). Trivial names are simpler. As a result, a limited number of trivial chemical names are retained names, an accepted part of the nomenclature. Trivial names often arise in the common language; they may come from historic usages in, for example, alchemy. Many trivial names pre date the institution of formal naming conventions. Names can be based on a property of the chemical, including appearance (color, taste or smell), consistency, and crystal structure; a place where it was found or where the discoverer comes from; the name of a scientist; a mythological figure; an astronomical body; the shape of the molecule; and even fictional figures. All elements that have been isolated have trivial names.
Элементтер
Элементтердің дәстүрлі атаулары тривиалды, кейбіреулері алхимиядан шыққан. IUPAC осы атауларды қабылдады, бірақ әлі дайындалмаған элементтердің жүйелі атауларын да анықтады. Ол элементті дайындаған ғалымдар жаңа атау ұсына алатын процедураны қабылдады. IUPAC осындай (тривиалды) атауды қабылдағаннан кейін, ол жүйелі атаудың орнын алады. Меркурий планетаның атымен аталған, бірақ оның символы латын тіліндегі hydrargyrum сөзінен алынған, ол грек тіліндегі υδράργυρος сөзінен шыққан, яғни сұйық күміс дегенді білдіреді; меркурий ағылшын тілінде жылдам күміс деп те аталады. Нәтижесінде пайда болған жүйе 1787 жылы Антуан Лавуазьенің «Химиялық номенклатура әдісі» (Méthode de nomenclature chimique) еңбегін жариялауымен танымал болды. Лавуазье элементтерге қасиеттері бойынша атау беруді ұсынды. Келесі 125 жыл бойы көптеген химиктер осы ұсынысты орындап, атауларды құрастыру үшін грек және латын түбірлерін қолданды; мысалы, сутегі («су жасайтын»), оттегі («қышқыл жасайтын»), азот («сода жасайтын»), бром («иіссіз») және аргон грек түбірлеріне негізделген, ал йод пен хлор атаулары олардың ерекше түстері үшін грек сөзінен алынған. Индий, рубидий және талийдің атаулары да олардың эмиссия спектріндегі белгілі бір сызықтардың түстеріне байланысты берілген. Иридий, көптеген түрлі-түсті қосылыстарды құрайды, оның аты ирис атынан шыққан, латын тілінде «радуга» дегенді білдіреді. Басқа асыл газдар – неон («жаңа»), аргон («жарқын, жалқау»), криптон («жасырын»), ксенон («бейтаныс») және радон («радийден»). Кейбір элементтерге олардың ашылу тарихының кейбір аспектілері бойынша атау берілді. Әсіресе, техноций мен прометий осылай аталған, өйткені алғашқы анықталған үлгілер жасанды түрде синтезделген; екеуінің де жер бетінде табиғи түрде едәуір мөлшерде болуы үшін жеткілікті тұрақты изотобы жоқ. Титан Прометейге қатысты аңыз, ол құдайлардан адамзат үшін от ұрлаған дегенді білдіреді. Кейбір элементтерді ашқандар оларды өз елдері немесе қалалары бойынша атаған. Мари Кюри Польшадан кейін полонийді атады; рутений, галлий, германий және лютеций Ресей, Франция, Германия және Париждің латынша атауларына негізделген. Басқа элементтер табылған жерлерінің аттарымен аталады. Төрт элемент – тербий, эрбий, иттербий және иттрий – швед ауылы Иттербидің атымен аталған, онда оларды құрайтын кендер өндірілген. Алайда, элемент табылғаннан кейін, жүйелі атау тривиалды атаумен ауыстырылады, бұл жағдайда рентгений. Алайда, басқа тілдерде элементтерге әлі де өз атаулары бар. Вольфрамның химиялық символы W, вольфрамитте кездесетін неміс тіліндегі Wolfram атауына негізделген, ол неміс тілінде «қасқырдың көбігі» дегенді білдіреді, бұл минерал саксон кеншілеріне белгілі болды. Вольфрам атауы «ауыр тас» дегенді білдіреді, бұл вольфрамды қамтитын тағы бір минерал – шиелитті сипаттау. Сутек, оттегі және көміртегі үшін орыс тіліндегі атаулар – водород, кислород және углерод (су, қышқыл және көмір жасайтын). Неміс тілінде сутегі, оттегі және азотты Wasserstoff (сулы зат), Sauerstoff (қышқыл зат) және Stickstoff (тұншықтыратын зат) деп атайды. Қытай тілінде бұл газдың атаулары: qīngqì (жеңіл газ), yǎngqì (қоректендіретін газ) және dànqì (жібітетін газ). Химиялық атауларды қытай тіліне аудару әдісін Джон Фрайер мен Сюй Шу 1871 жылы әзірлеген. Дәстүрлі атаулар қалыптасқан жерлерде олар сақталды, әйтпесе бір ғана таңба пайда болды.
Органикалық емес химия
Құрама химиялық заттардың алғашқы терминологиясы элементтердің атауына ұқсас қағидаларды ұстанды. Атаулар заттың сыртқы түріне, тіпті бес сезімге де негізделген болуы мүмкін. Сонымен қатар, химиялық заттар консистенциясы, кристалдық пішіні, белгілі бір адам немесе орын, болжамды медициналық қасиеттері немесе дайындалу әдісі бойынша аталған. Тұз (натрий хлориді) ерігіш және тағамның дәмін жақсарту үшін қолданылады. Осыған ұқсас қасиеттері бар заттар тұздар деп аталды, әсіресе Эпсом тұзы (магний сульфаты, Англияның Эпсом қаласындағы ащы тұзды бұлақта табылған). Аммиак (ресми атауы азот тригидриді, бірақ сирек қолданылады) алғаш рет "Амун тұзы" деген мағына беретін sal ammoniac-тан бөліп алынған. Ежелгі римдіктер Амон құдайына арналған египет ғибадатханаларында оның кристалдарын байқаған; кристаллдар түйе тынысының түтінінен конденсатталған. Қорғасын ацетаты "қорғасын қанты" деп аталған. Судың бірнеше жүйелі атаулары бар, оның ішінде оксидан (IUPAC атауы), сутек оксиді және дисутек монооксиді (DHMO). Соңғысы дисутек монооксиді әңгімесінің негізі болды – бұл құжат оқырмандарды химиялық заттың қауіптілігі туралы ескертеді (мысалы, оны жұтса өлімге әкелуі мүмкін).
Органикалық химия
Органикалық химияда кейбір қарапайым атаулар аталатын заттың ерекше қасиетінен туындайды. Мысалы, фосфатидилхолиннің жалпылама аты – лецитин, алғаш рет жұмыртқа сарысынан бөліп алынған. Бұл сөз грек тіліндегі λέκιθος (lékithos) – «сарысу» деген сөзден жасалған. Көптеген қарапайым атаулар санкцияланған эквиваленттері күнделікті қолдану үшін тым қиын деп есептелгендіктен, әлі де қолданылып келеді. Мысалы, шарапта кездесетін «тартыр қышқылы» қосылысының жүйелі аты – 2,3-дигидроксибутандио қышқылы. β-Каротин пигментінің IUPAC аты – 1,3,3-триметил-2-[(1E,3E,5E,7E,9E,11E,13E,15E,17E)-3,7,12,16-тетраметил-18-(2,6,6-триметилциклогексен-1-ил)октадека-1,3,5,7,9,11,13,15,17-нонаенил]циклогексен. Дегенмен, қарапайым атау шатасуға себеп болуы мүмкін. Атына қарағанда, теобромин молекуласында бром атомдары бар деген қорытындыға келгеніңіз мүмкін. Бірақ шындығында ол кофеинге ұқсас құрылысы бар алкалоид.
Пішінге негізделген
Бірнеше органикалық молекулалардың жартылай тривиальды атаулары бар, онда "ан" (алкан үшін) немесе "ен" (алкен үшін) жұрнақтары молекуланың пішініне негіделген атауға қосылады. Кейбіреулері төменде көрсетілген. Басқа мысалдарға баррелин (шамы тәрізді) кіреді, бірақ бұл атаулар химиялық байланыстарды дұрыс бейнелемейді. Пиеро Сенси басқаратын "Лепетит Фармацевтика" зертханасы жаңа ашқан химиялық заттарға есімдер қоюды ұнататын және кейін оларды жариялануға қабылдануға ыңғайлы форматқа өзгертетін. Рифампицин антибиотикасы француз фильмі "Рифифи" (зергерлік бұйымдарды ұрлау туралы) атымен аталған. Олар тағы бір антибиотикке "Мата Хари" деп лақап беріп, кейін оны матамицин деп өзгертті.