Кіріспе
Эхинодермдер, теңіз жұлдыздарына жақын.
Жылан жұлдыздары немесе офиуроидтер (лат. ophiurus – «жұқа жұлдыз»; жұқа, жылан тәрізді қолдарына сілтеме) – Офиуроидтер класына жататын эхинодермдер, теңіз жұлдыздарына жақын. Олар теңіз түбінде иілгіш қолдарын пайдаланып қозғалады. Офиуроидтердің көпшілігінде бес ұзын, жіңішке, қамшы тәрізді қолдары болады, ең ірі түрлерінің ұзындығы бірнеше метрге жетеді. Офиуроидтер екі ірі класты қамтиды: Офиуридалар (жұқа жұлдыздар) және Эуриалидалар (себет жұлдыздар). Бүгінде 2000-нан астам жұқа жұлдыз түрі тіршілік етеді. Олардың 1200-ден астамы 200 метрден терең суларда кездеседі. Офиуроидтерді бүгінде барлық ірі теңіз аймақтарында, полюстерден тропиктерге дейін таба аласыз. Себет жұлдыздары көбінесе осы аймақтың терең бөліктерінде кездеседі; офиуроидтер тіпті абиссальдық тереңдіктерден (>6000 м) де белгілі. Дегенмен, жұқа жұлдыздар рифтерде де көп кездеседі, олар тастардың астында және тіпті басқа тірі организмдердің ішінде жасырынады. Кейбір офиуроид түрлері тұздылығы төмен суды да көтере алады, бұл қабілет эхинодермдерде сирек кездеседі. Жұқа жұлдыздың қаңқасы кішкентай сүйекшелерден тұрады.
Анатомия
Барлық эхинодермалардың ішінде Ophiuroidea бес сегменттік радиалды (пентардиалды) симметрияға ең күшті бейімділік көрсетеді. Дене пішіні теңіз жұлдыздарына ұқсас, офиуроидтердің бес қолы орталық дене дискісіне жалғасқан. Дегенмен, офиуроидтерде орталық дене дискісі қолдардан анық бөлінеді. Дискіде барлық ішкі органдар орналасқан. Яғни, ас қорыту және көбею органдары астероидтердегідей қолдарға енбейді. Дискінің астыңғы жағында ауыз орналасқан, ол қаңқа пластиналарынан құралған бес тісті жақтардан тұрады. Мадрепорит көбінесе жақ пластиналарының бірінде орналасқан, теңіз жұлдыздарындағыдай жануардың үстіңгі жағында емес. Жұлдызша тәрізділер тамақты ауызға ырғақты түрде жеткізу үшін қолдарын пайдаланады. Ophiopsammus maculata Жаңа Зеландия фьордтарында (өйткені осы ағаштар суға тіреліп тұрады) Nothofagus гүлінің тозаңын жейді. Eurylina полиптерді жеу үшін маржан бұтақтарына жабысады.
Тыныс алу
Газ алмасу және экскреция бөрсе деп аталатын кірпікшелі қаптар арқылы жүзеге асырылады; әрқайсысы дискінің төменгі жағындағы қол негіздері арасында ашылады. Әдетте он бөрсе кездеседі, әрқайсысы екі асқазанның ас қорыту қуысы арасында орналасады. Су кірпікшелер немесе бұлшықет жирылулары арқылы бөрселер арқылы ағып өтеді. Оттегі гемальдық жүйе арқылы денеде тасымалданады, ол су тамыр жүйесінен ерекшеленетін синус және тамырлардың тізбегі. Бұл өсу кезеңінде үш үлкен және үш кішкентай қолдары бар жануар пайда болады. Батыс Үндістанның жұлдызшасы Ophiocomella ophiactoides жиі дискінің екіге бөлінуі арқылы жыныссыз көбейеді, содан кейін қолдардың қайта жаңаруы жүреді. Жаз және қыс айларында үш ұзын және үш қысқа қолдары бар көптеген жекелеген организмдер табылады. Басқа организмдердің жарты дискісі және үш ғана қолы болады. Популяцияның жас диапазонына жасалған зерттеу, жаңа организмдердің аз екендігін және екіге бөлінудің осы түр үшін негізгі көбею тәсілі екендігін көрсетеді. Бұл түрде екіге бөліну дискінің бір жағының жұмсаруымен және ойықтың пайда болуымен басталады. Ойық дискінің бойымен тереңдеп, кеңейеді, содан кейін организм екіге бөлінеді. Жаңа қолдар екіге бөліну аяқталмас бұрын өсе бастайды, бұл мүмкін болатын кезекті бөлінулер арасындағы уақытты қысқартады. Бөліну жазықтығы өзгереді, сондықтан кейбір жаңадан пайда болған организмдер әртүрлі ұзындықтағы қолдарға ие болады. Кезекті бөлінулер арасындағы уақыт 89 күнге жетеді, сондықтан теориялық тұрғыдан алғанда, әрбір жұлдызша бір жыл ішінде 15 жаңа организм өндіре алады. Euryalina тұқымдасына жататын, мысалы, Gorgonocephalus сияқты организмдер одан да ұзақ өмір сүруі мүмкін.
Қайта жаңғыру
Офиуроидтар барлық қолдары жоғалмаса, жоғалған қолдарды немесе қол сегменттерін оңай қалпына келтіре алады. Офиуроидтар бұл қабілетті жыртқыштардан қашу үшін пайдаланады, бұл құйрығының ұшын әдейі түсіріп, қуушыларды шатастыратын кекірткелерге ұқсас. Сонымен қатар, амфиуридтер қолдарымен бірге жоғалған ішек және жыныс бездерінің бөліктерін де қалпына келтіре алады. Үзілген қолдардың қайтадан жаңару қабілетіне ие екені дәлелденбеген.
Жылжыну
Қаңқа жұлдыздары қозғалыс үшін өз қолдарын пайдаланады. Қаңқа жұлдыздары қолдарын икемдеп, серпитін қозғалыс арқасында өте жылдам қозғалады, бұл оларға жылан сияқты немесе ескек қағу сияқты қозғалыстар жасауға мүмкіндік береді. Дегенмен, олар теңіз түбіне немесе губкаларға, коралл сияқты кенелі денелілерге жабысады. Олар екі жақты симметриялы жануарлар сияқты қозғалады, кездейсоқ қол симметрия осі ретінде таңдалады, ал қалған төртеуі жылдамдату үшін қолданылады. Остік қол қозғалыс бағытына қарай немесе кері бағытта орналасуы мүмкін, ал радиалды симметриялы жүйке жүйесінің арқасында, бағытты өзгерту қажет болғанда оны өзгертуге болады.
Биолюминесценция
60-тан астам нағыз жұлдыздың биолюминесценцияға қабілетті екені белгілі. Олардың көпшілігі жасыл спектрде жарық шығарады, бірақ көк түс шығаратын бірнеше түрлері де анықталды. Нағыз жұлдыздың жағалау суларында да, терең теңізде де жарық шығару қабілеті бар. Дегенмен, бұл жарық жыртқыштарды қорқыту үшін пайдаланылады деп есептеледі.
Экология
Құмжұлдыздар төменгі су сызығынан бастап тереңдеме бойында тіршілік етеді. Алты туыс кем дегенде 2 метр тереңдікте өмір сүреді; Офиура, Амфиофиура және Офиаканта туыстары 4 метрден төменге дейін таралған. Жасық түрлер губкалардың, тастардың немесе кораллдардың арасында, немесе құмның немесе лайдың астында, тек қана қолдары сыртқа шығып тұратындай етіп тіршілік етеді. Ең танымал жасық түрлердің екеуі – жасыл құмжұлдыз (Ophioderma brevispina), Массачусетстен Бразилияға дейін таралған, және еуропалық құмжұлдыз (Ophiothrix fragilis). Теңіздің терең суларында тіршілік ететін түрлер көбінесе теңіз түбінде немесе оның үстінде болады, сондай-ақ кораллдарға, теңіз кірпілеріне немесе ксенофиофорларға жабысады. Ең көп тараған түрі – ұзын қолды құмжұлдыз (Amphipholis squamata), сұр немесе көгілдір түсті, күшті люминесценттік қасиеттері бар түр.
Паразиттер
Ас қорыту жолына немесе жыныс органдарына енетін негізгі паразиттер – протозоалар. Шабақшалар, нематодалар, трематодалар және көпқылтырықты аннелидтер де паразиттер болып табылады. Coccomyxa ophiurae сияқты балдыр паразиттері омыртқа деформациясына себеп болады. Теңіз жұлдыздары мен теңіз кірпісінен айырмашылығы, аннелидтер әдеттегі паразиттер емес.
Түрлілігі мен таксономиясы
Қазіргі уақытта бұзылмалы жұлдыздардың 200 мен 2000-ға жуық түрі белгілі, бірақ қазіргі заманғы түрлердің жалпы саны 700-ден асуы мүмкін. Бұл бұзылмалы жұлдыздарды қазіргі эхинодермдердің ең көп таралған тобы (теңіз жұлдыздарынан бұрын) етеді. Шамамен 270 туыс белгілі, олар 16 отбасыға бөлінеді. Өлі бұзылмалы жұлдыздардың бөлшектенуге және шашырауға бейімділігі, бұзылмалы жұлдыздардың нашар сақталған қазбаларын қамтамасыз етеді, бұл олардың бұрынғы таралуын және эволюциясын зерттеуге кедергі келтіреді.
Адамдар арасындағы қарым-қатынастар
Жұлдыздар тағам ретінде қолданылмайды, олар уытты емес болғанымен, мықты қаңқаларының кесірінен. Кейбір түрлерінің тікенектері дөңгелек болса да, ешбір жұлдыз қауіпті немесе улы емес. Адамдарға зиян келтіргеніне ешқандай дәлел жоқ, тіпті олардың жаратылыстағы жауымен де жұлдыздардың жалғыз қорғаныс тәсілі – қашып кету немесе бір қолды жұлып тастау.
Аквариумдар
Қаңқа жұлдыздары аквариумдарда орташа дәрежеде танымал омыртқасыз жануарлар. Олар теңіз аквариумдарында оңай тіршілік етеді; шындығында, шағын қаңқа жұлдызы – тірі тастармен бірге келіп, кез келген тұзды су аквариумында көбейіп, кең таралған "қосымша" болып табылады. Ірі қаңқа жұлдыздары танымал, себебі Астероидеядан өзгеше, олар көбінесе кораллға қауіп келтірмейді, сондай-ақ олардың классикалық туыстарына қарағанда жылдам және белсендірек болады.