Кіріспе
Қайықпен саяхаттау – қайықпен жүру арқылы демалу, немесе моторлы қайықтар, желкенді қайықтар немесе адам күшімен қозғалатын кемелер (ескектер мен саңғы қайықтар сияқты) болсын, қайықтың ойын-сауық мақсатында қолданылуы. Бұл саяхаттың өзіне, сондай-ақ балық аулау немесе су шаңғысы сияқты спорттық іс-шараларға бағытталған бос уақытты өткізу жолы. Бұл кең таралған қызмет, және бүкіл әлемде миллиондаған адамдар осымен айналысады.
Boating is the leisurely activity of travelling by boat, or the recreational use of a boat whether powerboats, sailboats, or man powered vessels (such as rowing and paddle boats), focused on the travel itself, as well as sports activities, such as fishing or waterskiing. It is a popular activity, and there are millions of boaters worldwide.
Қайық түрлері
Қайықтарды (қайық түрлерін) 3 түрлі категорияға бөлуге болады: қозғалтқышы жоқ, моторлы қайықтар және желкенді қайықтар. Демалысқа арналған қайықтар (кейде, әсіресе спорттық емес іс-шаралар үшін, ләззат кемелері деп аталады) бірнеше кең категорияға және қосымша кіші категорияларға жатады. Басты категорияларға мыналар кіреді: шағын қайықтар (әдетте 5 метрден кіші, желкенмен, кішкентай қозғалтқыштармен немесе бұлшықет күшімен қозғалатын), әдетте қатты ағаштан немесе үрлейтін резеңнен жасалған; күректі және желкенді спорт түрлеріне арналған қайықтар (каноэ, қалақпен жылтыратылатын қайықтар, каноэлер), моторлы қайықтар (15–25 фут (5–8 м), сыртқы, корпускалық немесе ішкі қозғалтқыштармен жабдықталған), күндізгі желкенді қайықтар (14–25 фут (4–8 м), көбінесе кішкентай қосалқы қозғалтқыштармен), каютасы бар моторлы қайықтар (25–65 фут (8–20 м)) және круиздік және жарыстық желкенді қайықтар (25–65 фут (8–20 м), қосалқы қозғалтқыштармен). Орталық консольді қайықтар (18-75 фут (18-23 м), үлкен ішкі кеңістігі бар, әдетте балық аулауға қолданылады, жоғары жылдамдықты дизайны мен қозғалтқышы су спортында да қолданылады). Палубасы ашық қайықтар (25-35 фут (8-11 м), ашық палубалық аймақпен сипатталады және көбінесе демалыс үшін қолданылады). (PHRF, немесе Performance Handicap Rating Formula – осындай ережелердің бірі), немесе арнайы қайықтарда жайлылықты немесе ыңғайлы жағдайды ескермейтін жарыстар өтеді. Жарыстар әдетте бір типті болады, онда қайықтар шамамен бірдей, немесе есептелген жарыстар, онда қайықтардың аяқталу уақыты олардың күтілетін жылдамдық потенциалына сәйкес түзетіледі. Жарыстар одан әрі мұхиттық жарыстарға (қайықтар бір порттан басталып, мұхитта жарысып, сол портқа немесе жаңа бағытқа оралады) және тонбака жарыстарына (қайықтар белгіленген маршруттар бойынша жарысып, түнде портқа оралады) бөлінеді. Көптеген танымал жарыстар мұхиттарды кесіп өтеді, мысалы, екі жылда бір рет өткізілетін Лос-Анджелестен Гонолулуға дейінгі Transpac Race немесе Род-Айленд штатының Ньюпорт қаласынан Бермудқа дейінгі Newport Bermuda Race. Басқа жарыстар тіпті жер шарын айналып өтеді, мысалы, Volvo Ocean Race немесе Vendee Globe жарысы.
Тіреу
Кемеге зәкір қою демалыспен жүретін кемешілер үшін аса маңызды, себебі ол оларға кемелерін суда "тұрақтап" қоюға мүмкіндік береді. Зәкірлеу балық аулайтын немесе кемеден суға түсетін кемешілерге көмектеседі және қандай да бір іс-әрекетті орындау үшін тұрақты және сенімді орынды қамтамасыз етеді. Кемені зәкірлеу төтенше жағдайларда да өте маңызды және кеме бұзылған жағдайда қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Зәкірлердің үш түрі бар: "Plow" (Жырлы) стилі, "Fluke" (Қанатты) стилі және "Mushroom" (Саңырауқұлақ) зәкірі. Жырлы стиль көптеген кемелер үшін, әсіресе үлкен кемелер үшін (26 футтан (8 м) асатын) ең тиімді. Ол кеменің салмағын пайдаланып, төменгі шөгінділерге кіріп, ұстау күшін алады. Қанатты стиль немесе Данфорт зәкірі жырлы зәкіріне ұқсас, бірақ жеңіл. Бұл зәкір көбінесе 30 футтан (9 м) кіші кемелерде қолданылады, бірақ оның үшкір қанаттарын төменгі шөгіндіге көму арқылы өте тиімді. Саңырауқұлақ зәкірлері күшті ұстау қабілетімен тұрақты зәкірді қажет ететін жағдайлар үшін жасалған. Саңырауқұлақ зәкірінің салмағы оны жұмсақ шөгіндіге баяу көміп, айтарлықтай ұстау күшін береді және әдетте сүйрегіштерге, буйларға және басқа да тұрақты зәкірлеу қажеттіліктеріне қолданылады. Саңырауқұлақ зәкірлерін кемеде уақытша немесе қысқа мерзімді зәкір ретінде тасымалдамайды. Бастапқыда ұстау күші болмайды, себебі зәкірдің шөгіндіге тұнбаланып, көмуіне көп уақыт керек. Арқанмен бекітетін арқанның ұзындығы бекітпедегі судың тереңдігінен кем дегенде төрт есе ұзын болуы тиіс. Арқан мен зәкірдің арасында 7-8 футтық тізбек орнатылуы керек, ол тізбектің суға батып, түбінде жатуы арқылы зәкірге түсетін күш бұрышын азайтуға көмектеседі. Бұл маңызды, себебі зәкірдің тиімді болуы үшін күш тік емес, көлбеу бұрышта болуы керек. Зәкірге тік күш түсіргенде ол төменгі шөгіндіден шығып кетеді және зәкірдің ұстауын бұзу үшін қолданылатын тәсіл ретінде пайдаланылады, бұл зәкірді көтеруге және бекітпеден кетуге мүмкіндік береді. Зәкірді кеменің артынан сүйреп немесе кеменің корпусына түсірмеу керек. Бұл кеменің суға батып кетуіне немесе сумен толуына әкелуі мүмкін. Арқанды кеменің алдыңғы тұғырына байлап, түйінінің берік екеніне көз жеткізу үшін тартып көріңіз. Содан кейін кеме желдің немесе ағыстың бағытына қарама-қарсы бағытта екеніне көз жеткізіңіз. Зәкірлеуден кейін, зәкірдің кемені ұстап тұрғанын жүргізушіге хабарлау үшін су бетіндегі нысандарды немесе буйларды тексеру маңызды. Зәкір кемешілерге суда өз орнын сақтауға көмектеседі.
Көлік және сақтау
Ең кішкентай қайықтар мен каноэлерді қолмен немесе көлікке байлап алып жүруге болады. Көптеген кішкентай қайықтар үйде сақталады және тіркемелермен суға жеткізіледі, онда олар суға түсетін рампалардан суға түсіріледі. Кейбір мариналар электрлік көтергіштерді де ұсынады, олар қайықты тіркемеден көтеріп, суға түсіре алады (әдетте 6 тоннадан кем). Үлкен қайықтар мариналарда сақталады, олар ауа райынан қорғалған тұрақ ұсынады және жанармай мен жабдық сияқты түрлі қолдау қызметтерін ұсынады. Жақындағы сақтау түрі – тіреулі тіректе сақтау, онда моторлы қайықтар үлкен болат тіректе сақталады, кейде төрт немесе бес қабатқа, ал көлденеңінен 25-ке дейін орналасады. Бұл тіректе сарайларда орналасқан, ал арнайы жүк көтергіштер қайықтарды тіректен көтеріп, суға түсіреді. Бұл қайықтарды сақтау үшін қажетті кеңістікті азайтады және қайықтар орналасқан таза ортаны қамтамасыз етеді. Кейбір мариналар құрғақ сақтау алаңдарын ұсынады, онда тіркемелерде немесе долылардағы қайықтар қатты бетке сақталады. Көптеген яхта клубтары қайықтарды суға жақын жерде сақталатын қоршалған аумақты ұсынады, бірақ суды үнемі сақтаумен байланысты күтімсіз (су түбіндегі өсім және т.б.). Құрғақ сақтау алаңдарындағы қайықтар рампадан суға түсіріледі немесе көтеріледі.
Жеке жүзу құрылғылары
Бос уақытты кемелерде жүзушілердің қаза болуын жеке жүзу құрылғыларын немесе құтқару жилеттерін жиі пайдалану арқылы күрт азайтуға болады. 2003 жылы кию көрсеткіші шамамен 22,4% болды, бірақ балалардың жүзу кезінде құрылғы киюін талап ететін мемлекеттік және федералды заңдар көбірек болды, сондықтан балалардың кию көрсеткіші ересектерге қарағанда әлдеқайда жоғары болды. Кеме апаттарынан көбінесе балалар қаза болмайды; көбірек қаза тапқандар – ортаңғы түстен кейін (жалпы ұзындығы 20 футтан кем) қайықта жеке жүзу құрылғысын кимеген ер адамдар. Соңғы онжылдықтарда жеке жүзу құрылғыларын кию көрсеткішін арттыру үшін түрлі стратегиялар жасалған, бірақ байқалатын көрсеткіш салыстырмалы түрде тұрақты болып қалып отыр. Бұл белгілі бір ұзындықтағы қайықтарда жүргенде жеке жүзу құрылғысын міндетті түрде киюді талап ететін заң қабылдануына мүмкіндік берді. Жеке су шаналарының танымалдылығы соңғы 15 жылда артты және жылына шамамен 70 адамның қаза болуына себеп болады (2002). Дегенмен, жеке су шанасын басқаратындар көбінесе жеке жүзу құрылғыларын киеді, сондықтан суға бату көрсеткіші салыстырмалы түрде төмен. Жеке су шаналарындағы қаза болулардың 70% жарақаттардан, көбінесе басқа кемелермен және жағалаумен соқтығысудан, ал 30% суға батудан туындайды. АҚШ Жағалау күзеті анықтаған I, II, III, IV және V типтегі жеке жүзу құрылғыларын АҚШ Жағалау күзетінен табуға болады. АҚШ-та бортындағы әрбір адамға бір жеке жүзу құрылғысы міндетті түрде болуы керек. Ұлыбритания Жағалау күзетінің құтқару жилеттерінің анықтамасы. 2014 жылы АҚШ Жағалау күзеті жеке жүзу құрылғылары үшін жаңа таңбалау жүйесін жариялады, мақсаты – АҚШ және Канада стандарттарын үйлестіру. Бұл жаңа таңбалау жүйесі енгізілуде, өйткені ескі I-IV типтегі жеке жүзу құрылғыларының таңбалары кезең-кезеңмен алынып тасталып жатыр.
Суға бату
Құрама Штаттарда жыл сайын шамамен 700 адам демалыс кезінде қайық апаттарынан қаза табады. Бұл мәліметтер АҚШ Жағалау күзеті жыл сайын жариялайтын қайық апаттары туралы есеп беру базасында келтірілген. 2003-2012 жылдар аралығында АҚШ-та демалыс қайықтарындағы өлім-жітімге ең көп себепкер болған фактор алкоголь болды. Ол 2003 жылығы қазалардың 15 пайызын, ал 2012 жылы 17 пайызын құрады. 2011 жылы жарияланған канадалық зерттеуде 18 жылдық мәліметтер талданды және сол елде алкогольге байланысты өлімдердің "нақты саны" 46%-тан 56%-ға дейін болуы мүмкін деген қорытынды жасалды. 1970 жылдан бері, АҚШ-та демалыс қайықтарындағы өлім-жітім жылына шамамен 1700 адамды құраған ең жоғары көрсеткіштен бастап, жылдық өлім-жітім көрсеткіші шамамен 2% төмендеп келеді. Бұл өлімдердің басым көпшілігі (70%) суға батудан туындайды және көбінесе шағын моторлы қайық апаттарымен байланысты. Өлімнің басқа себептеріне жарақат (әсіресе кішігірім моторлы қайықтарда), өрт, көмірқышқыл газымен улану және гипотермия жатады. Өлім-жітімнің азаю себебі әлі де талқыланып жүр, бірақ 1970 жылдарда қабылданған Федералдық қайық қауіпсіздігі заңы (1971 жылдың 10 тамызында күшіне енді) 20 футтан (6 метрден) кіші қайықтарды тегіс жүзу құрылғыларымен жабдықтауды талап етті. Қайық құрылысындағы бұл өзгеріс, суға батқан қайықтың жанында суға түскен адамдардың қайыққа қайта мінуіне, суға бату қаупін азайтуға, сондай-ақ іздеу жұмыстарын жеңілдетуге және гипотермияны болдырмауға мүмкіндік берді. Басқа да жиі аталатын себептерге қайық жүргізушілердің қауіпсіздік білімінің жақсаруы, құтқару жилеттерін пайдаланудың артуы және қайық қауіпсіздігі жабдықтарының жетілдірілуі жатады. Суға батудың тағы бір себебі – қайықтан суға ағып түскен электр тогының болуы. Бұл электр тогынан суға бату деп аталады. Суға ток өткізетін қайықтың металл беттері жоғары энергиялық потенциал аймақтарын құруы мүмкін. Тұзды судағы ағынды ток, тұщы судағыдай үлкен проблема емес. Тұзды су жақсы өткізгіш және токты тез жерге жібереді. Тұщы су нашар өткізгіш, сондықтан ауыспалы ток қайыққа жақын жерде электр потенциалын құрғанда, ол жүзушіні парализге түсіруі мүмкін. Электр тогынан суға бату көбінесе ешқандай жарақат белгілерін көрсетпейді, сондықтан өлімнен кейінгі сараптамалар электр тогының соққысын өлімнің себебі ретінде анықтай алмайды. Бұл мәселені шешу үшін жағалаудағы электр желісіне қосылған қайықтардың жанында жүзуге тыйым салу және мариналардың Ұлттық өрттен қорғау қауымдастығының мариналарға арналған 303 стандартына сәйкес келуін қамтамасыз ету қажет.
Көміртек тотығы
2000-жылдардың басында көміртек монооксидімен (CO) уланудан болған бірнеше әйгілі өлім жағдайлары қайық жүргізу әдеттеріне (әсіресе, қатысушыларды қайықтың тікелей артынан сүйреу практикасына, бұл "тейк серфинг" немесе "платформамен сүйреу" деп аталады) күшті назар аудартуға және қауіп туралы ескерту плакаттарын орнатуға әкелді. Басқа CO-мен байланысты өлімдер үй қайықтары генераторларының түтін газынан CO газының жоғары концентрациясына байланысты болды, онда жүзушілер қайықтың кормасына жақын, түтін жиналатын аймаққа қол жеткізе алды. Бұл қазіргі заманғы генераторлардың қоршаған ортаны ластауын бақылауды жақсартуға және үй қайықтарының дизайнында өзгерістерге алып келді, осылайша газдар таралуы мүмкін болатын етіп шығарылады. Көміртек монооксидін анықтағыштарды, әсіресе жабық кеңістігі бар қайықтарда кеңінен қолдану, сондай-ақ қайық өндірушілерін тиісінше бағалау CO улануының қаупін азайтуға көмектесер еді.
Лицензиялау
Елге байланысты, жағалау және ішкі суларда қайық жүргізуге лицензия қажет болуы мүмкін. Әдетте, жағалау суларында коммерциялық мақсатта қайық жүргізуге лицензия міндетті, ал жағалау суларында демалыс үшін қайық жүргізуге белгілі бір қайықтың көлемінен (мысалы, 20 метр ұзындығы) асып кеткен жағдайда ғана, немесе жолаушылар кемелерін, паромдарды немесе буксирлерді басқарғанда лицензия талап етіледі. Халықаралық суларда қайық жүргізуге лицензия қажет емес, себебі бұл аймақта заңдар мен шектеулер жоқ. Біріккен Ұлттар Ұйымының Еуропалық экономикалық комиссиясының кейбір мүше мемлекеттері Халықаралық біліктілік туралы сертификаттарды ұсынады. Халықаралық желкенді жүргізу лицензиясы және куәліктері (SLC) – Еуропа мен Сейшель аралдарына қоса, әлемнің кез келген яхталық компанияларында қолданылатын демалысқа арналған желкенді жүргізу лицензиясы.