Кемелер мен қайықтар туралы мәліметтер

Кіріспе

Су көлігімен тасымалдауға арналған кеме – шағын кеме.

Кеме – түрлі типтері мен өлшемдері бар су кемесі, бірақ әдетте кемеден кіші болады. Кемелер көлемі, пішіні, жүк немесе жолаушылар сыйымдылығы, не қайықтарды тасымалдау мүмкіндігі арқылы ерекшеленеді. Шағын қайықтар көбінесе өзендер мен көлдер сияқты ішкі су жолдарында немесе қорғалған жағалау аймақтарында кездеседі. Дегенмен, кейбір қайықтар, мысалы, кит қайығы, ашық теңізде пайдалануға арналған. Қазіргі заманғы теңіз терминологиясында қайық – кемеде тасымалдауға жеткілікті кішкентай кеме. Қайықтардың пропорциялары мен құрылыс әдістері олардың мақсатына, қолда бар материалдарға немесе жергілікті дәстүрлерге байланысты әртүрлі болады. Қайықтар тарихқа дейінгі заманнан бері қолданылып келеді және бүкіл әлемде көлік, балық аулау және спорт үшін пайдаланылады. Балық аулау қайықтарының стилі жергілікті жағдайларға бейімделу үшін әртүрлі болады. Демалыс үшін пайдаланылатын кемелерге шаңғы қайықтары, понтондық қайықтар және желкенді қайықтар жатады. Тұрғын үй қайықтары демалыс немесе ұзақ мерзімді тұру үшін қолданылуы мүмкін. Жеңіл жүк тасымалдаушы кемелер жағаға жақындауға мүмкіндігі жоқ үлкен кемелерге жүк жеткізу үшін пайдаланылады. Құтқару қайықтарының құтқару және қауіпсіздік функциялары бар. Қайықтар адам күшімен (мысалы, ескек қайықтар және қалақ қайықтар), желмен (мысалы, желкенді қайықтар) және ішкі/сыртқы моторлармен (бензин, дизель және электрлік) қозғалады.

Басқа да су кемелерінің ерекшелігі

Ең алғашқы су кемелері – салдар деп есептеледі. Олар 50 000 – 60 000 жыл бұрын Австралияны қоныстандыру сияқты саяхаттарда қолданылған болуы мүмкін. Қайық, салдан өзгешелігі – оның көп бөлігі су өткізбейтін қабат арқылы суды ығыстырып, жүзуге қабілетті. Мысалы, ағаштан жасалған кеменің тақтайлары, құрақтың терімен (немесе шайырланған матамен) жабылған қабырғасы. Ал салдың жүзуіне оның құрамына кіретін бөліктердің өзінің жүзу қабілеті себеп болады, мысалы, ағаштар, бамбук, қамыстар, жүзбелі құралдар (құйылған терілер, герметикалық жабық ыдыстар немесе қазіргі замандағы бос май шелектері). Қайық пен салдың арасындағы басты айырмашылық – салдың құрылымы толқындардың өтіп кетуіне мүмкіндік беретін «ағымды» құрылыс екендігі. Осы себепті, қысқа өзендерден өтуден басқа, сал суық аймақтарда тиімді көлік құралы болып табылмайды, себебі пайдаланушылар гипотермияға шалдығуы мүмкін. Бүгінде бұл климаттық шектеулер салдарды 40° солтүстік және 40° оңтүстік аралығында қолданумен шектейді, ал бұрын әлемдік климат өзгеруіне байланысты осы шекаралар өзгерген.

Түрлері

Алғашқы қайықтар ойықтан жасалған немесе тері қайықтар болған болуы мүмкін. Әлемдегі ең көне табылған қайық – Нидерландыдағы Пессе каноэсі, б.з.д. 8200 және 7600 жылдар аралығында жасалған, қарағайдың (Pinus sylvestris) ойылған діңінен жасалған. Бұл каноэ Нидерландының Ассен қаласындағы Дрентс мұражайында қойылған. Басқа да өте көне ойық қайықтар да табылды. Жануар терісімен қапталған қайықтар, ойық қайықтар сияқты көне болуы мүмкін, бірақ археологиялық тұрғыда мұндай конструкцияның сақталуы қиын. Көп жағдайда, тақтайдан жасалған қайықтар ойық қайықтардан дамыған деп есептеледі. Ойық қайықтарды кеңейту мысалдары бар: ыстық әсерінен корпустың пішінін өзгерту, қосымша тақтайшалармен қабырғаларын көтеру немесе ортасынан тіліп, орталық тақтайша қосып кеңейту. (Осы әдістердің кейбіреулері соңғы уақытқа дейін қолданылып келді, даму тізбегі қарапайым емес). Тақтайдан жасалған ең ерте белгілі қайықтар б.з.д. үшінші мыңжылдыққа жататын Нил өзенінен табылды. Мысырдан тыс, ең ертерек қайықтар Англиядан шыққан. Ферриби қайықтары б.з.д. екінші мыңжылдықтың басына және үшінші мыңжылдықтың соңына датирленген. Тақтайдан жасалған қайықтарға ағаш өңдеу технологиясының жетілген деңгейі қажет, ол алғаш рет неолит дәуірінде пайда болды, ал күрделі үлгілері қола дәуірінде ғана мүмкін болды.

Түрлері

Қайықтарды қозғалту тәсілдері бойынша жіктеуге болады. Олар:

Қозғалтқышсыз. Бұл жағдайда қайық су ағысымен немесе өзен ағысымен иырылады. Экипаж мүшелерімен күшпен қоздырылады, мысалы, ескіргіштер, қалақтар немесе штанга немесе квант қолданылады. Желкенмен қоздырылады. Адамдар немесе жануарлар өзен немесе канал жағалауынан сүйреп (немесе өте шалқа суларда, теңіз немесе өзен түбінде жүріп) немесе басқа кемемен сүйретіледі. Машинамен, мысалы, ішкі жану қозғалтқышымен, бу қозғалтқышымен немесе аккумулятор және электр қозғалтқышымен қоздырылады. Бір қайық әр түрлі уақытта немесе бірдей уақытта бірнеше әдістерді қолдануы мүмкін. Көптеген ірі кемелерді қайық деп атайды. Мысалы, су асты кемелері. Әдетте қайық деп аталатын ірі кемелердің басқа түрлері: Ұлы көлдердегі жүк тасымалдаушы кемелер, өзен қайықтары және паромдар. Олар өздерімен қайықтар мен ауыр жүк тасымалдауға қабілетті болғанымен, олардың қызмет етуі ішкі суларда немесе жағалаудың қорғалған суларында көзделеді.

Терминология

Қайықтың корпусы – қайықтың негізгі, кейде жалғыз құрылымдық бөлігі. Ол сыйымдылықты және жүзу қабілетін қамтамасыз етеді. Кель – қайықтың "жүзі", оған перпендикуляр тіректері бекітілген бойлық құрылымдық мүше. Кейбір қайықтарда палуба корпустың бір бөлігін немесе толығымен жабады. Кемеде көбінесе бірнеше палуба болса, қайықта одан көп болмайды. Палубаның үстінде көбінесе тіректерге жалғанған қауырсын немесе олардың комбинациясы болады. Кабина палубадан жоғары, алдыңғы немесе артқы жағында, орта сызық бойында орналасуы мүмкін, не қайықтың көп бөлігін жабуы да мүмкін. Ішкі кеңістіктерді бөлетін тік құрылымдар – бөлімдер деп аталады. Қайықтың алдыңғы жағы – мұрын, артқы жағы – корма деп аталады. Алға қарап тұрғанда оң жақ – оң бор, сол жақ – сол бор деп аталады.

Құрылыс материалдары

XIX ғасырдың ортасына дейін қайықтар көбінесе табиғи материалдардан, негізінен ағаштан жасалатын, бірақ сонымен қатар қабық және жануар терісі де қолданылған. Ертедегі қайықтарға қайың қабығынан жасалған каноэ, жануар терісімен жабылған каяк және коракл, сондай-ақ бір кесек ағаштан ойылып жасалған каноэ жатады. XIX ғасырдың ортасына қарай кейбір қайықтар темір немесе болаттан жасалып, ағаш тақтайшалармен қапталған. 1855 жылы француздықтар ферроцементтен қайық жасауды патенттеді және "ферцимент" деген атауды енгізді. Бұл жүйеде болат немесе темір сымнан жасалған кеме қаңқасына ұқсас құрылым жасалып, бетонмен жабылады. Қалқалармен және басқа ішкі құрылымдармен нығайтылған ол берік, бірақ ауыр, оңай жөнделеді және дұрыс герметизацияланса, ағып кетпейді немесе коррозияға ұшырамайды. Ұлыбритания мен Еуропаның ормандары үлкен ағаш қайықтардың келіндерін қамтамасыз ету үшін кезең-кезеңмен тозуда болғандықтан және Бессемер процесі (1855 жылы патенттелген) болаттың бағасын төмендеткендіктен, болаттан жасалған кемелер мен қайықтар жиі кездесе бастады. 1930 жылдары толығымен болаттан жасалған қайықтар көптеген өнеркәсіптік мақсаттарда және балық аулау флотында ағаш қайықтарды ығыстыра бастады. Жеке демалысқа арналған болат қайықтар әлі де сирек. 1895 жылы W.H. Mullins компаниясы мырышталған темірден болат қайықтарды шығарып, 1930 жылы әлемдегі ең ірі демалыс қайықтарын өндірушісіне айналды. Mullins 1895 жылдан 1899 жылға дейін және 1920 жылдары алюминийден қайықтарды ұсынды, бірақ алюминий 20-ғасырдың ортасына дейін кеңінен танымал болған жоқ. Болаттан әлдеқайда қымбат болса да, тұзды суда коррозияға ұшырамайтын алюминий қорытпалары бар, олар болатқа қарағанда әлдеқайда жеңіл салмақта жүк көтергіштік мүмкіндігін қамтамасыз етеді. 1960 жылдардың ортасында шыны талшықтан жасалған қайықтар (немесе "шыны талшығы") танымал болды, әсіресе демалысқа арналған қайықтар үшін. Ұлыбританияда шыны талшығы "GRP" (шынымен күшейтілген пластик), ал АҚШ-та "FRP" (талшықпен күшейтілген пластик) деп те аталады. Шыны талшығынан жасалған қайықтар берік, тот баспайды, шірімейді. Алайда, олар қызмет ету мерзімі ішінде күн сәулесінің әсерінен және температураның жоғары деңгейінен құрылымдық зақымдануға ұшырайды. Шыны талшығы конструкцияларын сэндвич панельдермен нығайтуға болады, онда шыны талшығы балса немесе көбік сияқты жеңіл өзекті қоршайды. Қолдауға ағашты құрылымдық компонент ретінде пайдаланатын заманауи құрылыс әдісі – суық қалыптау. Бір суық қалыптау процесінде ағаштан жасалған өте жұқа жолақтар форманың үстіне қабатталады. Әр қабат шайырмен жабылады, содан кейін басқа бағытта ауыстырылған қабат салынады. Келесі қабаттар бұрынғы қабатқа тігіледі немесе басқа да механикалық түрде бекітіледі немесе шайыр кепкенге дейін қысу және тұрақтандыру үшін салмақпен немесе вакууммен қапталады. Балама әдіспен бір рет қолданылатын еркек қалыпқа пішінді жіңішке фанера табақтарын пайдаланып, эпоксидпен қапталады.

Until the mid 19th century, most boats were made of natural materials, primarily wood, although bark and animal skins were also used. Early boats include the birch bark canoe, the animal hide covered kayak and coracle and the dugout canoe made from a single log. By the mid 19th century, some boats had been built with iron or steel frames but still planked in wood. In 1855 ferro cement boat construction was patented by the French, who coined the name "ferciment". This is a system by which a steel or iron wire framework is built in the shape of a boat's hull and covered over with cement. Reinforced with bulkheads and other internal structures it is strong but heavy, easily repaired, and, if sealed properly, will not leak or corrode. As the forests of Britain and Europe continued to be over harvested to supply the keels of larger wooden boats, and the Bessemer process (patented in 1855) cheapened the cost of steel, steel ships and boats began to be more common. By the 1930s boats built entirely of steel from frames to plating were seen replacing wooden boats in many industrial uses and fishing fleets. Private recreational boats of steel remain uncommon. In 1895 WH Mullins produced steel boats of galvanized iron and by 1930 became the world's largest producer of pleasure boats. Mullins also offered boats in aluminum from 1895 through 1899 and once again in the 1920s, but it was not until the mid 20th century that aluminium gained widespread popularity. Though much more expensive than steel, aluminum alloys exist that do not corrode in salt water, allowing a similar load carrying capacity to steel at much less weight. Around the mid 1960s, boats made of fiberglass (aka "glass fiber") became popular, especially for recreational boats. Fiberglass is also known as "GRP" (glass reinforced plastic) in the UK, and "FRP" (for fiber reinforced plastic) in the US. Fiberglass boats are strong and do not rust, corrode, or rot. Instead, they are susceptible to structural degradation from sunlight and extremes in temperature over their lifespan. Fiberglass structures can be made stiffer with sandwich panels, where the fiberglass encloses a lightweight core such as balsa or foam. Cold molding is a modern construction method, using wood as the structural component. In one cold molding process, very thin strips of wood are layered over a form. Each layer is coated with resin, followed by another directionally alternating layer laid on top. Subsequent layers may be stapled or otherwise mechanically fastened to the previous, or weighted or vacuum bagged to provide compression and stabilization until the resin sets. An alternative process uses thin sheets of plywood shaped over a disposable male mold, and coated with epoxy.

Су бетінде жүзу қабілеті

Қайық ағаштан, болаттан, шыны талшықтан немесе тіпті бетоннан жасалғанына қарамастан, судағы өз салмағына тең су көлемін ығыстырады. Егер қайыққа салмақ қосылса, су сызығының астындағы корпустың көлемі артады, осылайша беткі және су астындағы тепе-теңдік сақталады. Қайықтардың табиғи немесе есептелген жүзу қабілеті болады. Оны асырып кетсе, қайық ең әуелі суда төмендей түседі, екіншіден, дұрыс жүктелмегендегіден гөрі суға оңай сіңеді, ал соңында, егер конструкциясы, жүгі және судың кез келген комбинациясынан артық жүктелсе, батып кетеді. Сауда кемелерінің қауіпсіз болуы үшін дұрыс жүктелгені жөн, сондай-ақ Балтық теңізі сияқты тұздылығы аз аймақтарда судың жүзу қабілеті төмендегендіктен, артық жүктемеден сақтану үшін Плимсолл сызығы енгізілді.

Еуропалық Одақ жіктеуіші

1998 жылдан бері Еуропада 2,5-24 метр аралығындағы барлық жаңа демалыс қайықтары мен баржалары Еуроодақтың (ЕО) демалыс кемелері туралы директивасына (RCD) сәйкес келуі тиіс. Директивада әрбір класс кемелер үшін қауіпсіз жел және толқын жағдайларын анықтайтын төрт категория белгіленген:
A классы – кеме кез келген су айдынында қауіпсіз жүзе алады. B классы – кеме теңізде жүзумен шектеледі. (Желдің күші 8 балға дейін және толқындардың биіктігі 4 метрге дейін)
C классы – кеме жағалау суларында (жағалау бойында) жүзумен шектеледі. (Желдің күші 6 балға дейін және толқындардың биіктігі 2 метрге дейін)
D классы – кеме өзендерге, каналдарға және кішкентай көлдерге ғана жүзеді. (Желдің күші 4 балға дейін және толқындардың биіктігі 0,5 метрге дейін)
Еуропа демалыс қайықтарының негізгі өндірушісі болып табылады (дүние жүзіндегі екінші өндіріс Польшада орналасқан). Еуропалық брендтер бүкіл әлемде танымал – шындығында, осы брендтер RCD-ні жасап, кеме құрылыс орындары үшін бүкіл әлемде стандартты белгіледі.