Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыс одақтастарының шабуыл операциясы

Амиен шайқасы, сонымен қатар Пикардияның үшінші шайқасы деп белгілі, 1918 жылғы 8 тамызда басталған одақтастардың шабуыл операциясының бастапқы кезеңі болды, кейіннен Жүз күндік шабуыл деп аталды, ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуына әкелді. Одақтас әскерлері бірінші күні елеулі қадам жасады, бұл соғыстың ең үлкен жетістіктерінің бірі болды. Генерал Генри Роулинсонның британдық Төртінші армиясы (оның 19 дивизиясының 9-ы генерал-лейтенант Джон Монаштың жылдам қимылдайтын Австралия корпусы және генерал-лейтенант Артур Карридің Канада корпусымен күштелген) және генерал Мари Эжен Дебенидің француздық Бірінші армиясы шешуші рөл атқарды. Бұл шайқас екі тараптың да моральдық жағдайына тигізген әсерімен және көптеген неміс әскерлерінің қарсыласуымен ерекшеленеді. Осының нәтижесінде Эрих Людендорф кейіннен шайқастың бірінші күнін "неміс әскерінің қара күні" деп сипаттады. Амиен шайқасы – бронетехника қолданылған алғашқы ірі шайқастардың бірі болды.

Кіріспе

1918 жылғы 21 наурызда неміс әскері Майкл операциясын бастады, бұл батыс майданының бойымен одақтастарды кері итеру үшін жоспарланған шабуылдар сериясының біріншісі болды. Революциялық үкімет бақылауындағы Ресеймен Брест-Литовск шарты жасасқаннан кейін немістер жүздеген мың сарбазды батыс майданына ауыстыра алды, бұл оларға адам күші және материалдық жарақтан уақытша болса да, маңызды артықшылық берді. Бұл шабуылдар осы артықшылықты жеңіске айналдыруға бағытталған еді. Майкл операциясы британдық экспедициялық корпусының оң жақ қанатын жеңуді көздеді, бірақ Аррас маңындағы сәтсіздік шабуылдың толықтай сәтсіз аяқталуын қамтамасыз етті. Соңғы күштер маңызды теміржол торабы болған Амиен қаласына бағытталды, бірақ 4 сәуірде британдық және австралиялық әскерлер Виллерс-Бретоннеу қаласында шабуылды тоқтатты. Келесі неміс шабуылдары – Георжетта операциясы (9-11 сәуір), Блюхер-Йорк операциясы (27 мамыр), Гнейзенау операциясы (9 маусым) және Марна-Реймс операциясы (15-17 шілде) – батыс майданының басқа аймақтарында да ілгерілеуге қол жеткізді, бірақ шешуші үзіліс жасауға мүмкін болмады. Марна-Реймс операциясының соңында неміс әскерлерінің күші таусылып, олардың қоймалары мен әскерлері шаршады. Одақтас армиясының бас қолбасшысы, генерал Фердинанд Фош, қарсы шабуылға бұйрық берді, нәтижесінде екінші Марна шайқасында жеңіс тіркелді, одан кейін ол Франция маршалы атағына ие болды. Немістер өзінің тұрақсыз жағдайын мойындап, Марнадан солтүстікке қарай шегінді. Фош енді одақтастарды қайтадан шабуылға көшіруге тырысты.

Жоспар

Фош 23 шілдеде Сойссон шайқасында одақтастардың жеңісінен кейін жоспарды жариялады. Жоспарда Сен-Мишель шығыңқысын қысқарту (кейін Сен-Мишель шайқасында шайқас болды) және Амиен арқылы өтетін теміржол желілерін неміс артиллериясынан босату көзделген. Британ экспедициялық корпусының қолбасшысы, фельдмаршал сэр Дуглас Хейг, Амиен маңында шабуыл жасау жоспарларына ие болған. Сәуірде британдықтардың шегінісі аяқталғанда, генерал сэр Генри Роулинсон басқаратын британдық Төртінші армия штабы Сомма өзені бойындағы майданды иеленді. Оның сол жақ корпусы – генерал-лейтенант Ричард Батлер басқаратын британдық III корпусы, ал оң жақ фланга генерал-лейтенант Джон Монаш басқаратын австралиялық корпусы орналасып, оңтүстікте француз армияларымен байланыс жасады. 30 мамырда барлық австралиялық жаяу әскер дивизиялары алғаш рет Батыс майданда корпустың штаб-пәтерінде біріктірілді. Австралиялықтар бірнеше жергілікті қарсы шабуылдар жасады, олар Сомманың оңтүстігіндегі ашық және бекітілген жердің үлкен шабуылға қолайлы екенін көрсетті, сонымен қатар қолданылатын әдістерді анықтады және жетілдірді. Жоспардың авторы Монаш болды, ол Хамель шайқасында бес апта бұрын көрсеткендей, заманауи технологияны, әсіресе танктерді пайдаланудағы жаңашылдық пен шеберлігін қолданды. Роулинсон Монаштың ұсыныстарын шілдеде Хейгке ұсынды, ал Хейг оларды Фохқа жіберді. 24 шілдеде өткен кездесуде Фох жоспарға келісті, бірақ британдық Төртінші армияның оңтүстігіндегі майданды ұстаған француздық Бірінші армияның да қатысуын талап етті. Роулинсон бұған қарсы болды, өйткені оның және Монаштың жоспарлары алдын ала артиллериялық дайындықтан аулақ болып, күтпеген шабуылға жету үшін көптеп қолжетімді болған танктерді кең ауқымда пайдалануға негізделген. Француздық Бірінші армиясында танктер болмады және олар жаяу әскердің шабуылы басталғанға дейін неміс позицияларын бомбалауға мәжбүр болар еді, бұл күтпегендікті жоятын еді. Ақырында, француздық армияның қатысуына келісім білдірілді, бірақ олардың шабуылы Төртінші армиядан кейін 45 минуттан соң басталатын болды.

Бірінші кезең

Соғыс 8 тамызда сағат 4:20-де тығыз тұман ішінде басталды. Роулинсонның Төртінші армиясының құрамында британдық III корпусы Сомманың солтүстігіне, австралиялық корпус өзеннің оңтүстігіне, ал канадалық корпус австралиялықтардың оңтүстігіне шабуыл жасады – бәрі Төртінші армия майданының орталық бөлігінде. Генерал Дебени басқаратын француз 1-армиясы бір уақытта алдын ала бомбалауды бастады, ал 45 минуттан кейін 72 «Уиппет» танкының қолдауымен шабуылға көшті. Төртінші армияның британдық, австралиялық және канадалық жаяу әскерлері шамамен 8000 адамдық шығынға ұшырады, сондай-ақ танк, әуе күштері мен француз әскерлері де зардап шекті. Неміс армиясының штаб бастығы Пол фон Гинденбург одақтастардың күтпеген шабуыл жасағанын және одақтастардың неміс байланыс желілерін қиратқанын, бұл неміс қарсы шабуылдарына кедергі келтіргенін, себебі командалық орындар оқшауланған еді деп атап өтті. Неміс генералы Эрих Людендорф Амиен шайқасының алғашқы күнін «Неміс армиясының қара күні» (Schwarzer Tag des deutschen Heeres) деп сипаттады, себебі бұл одақтастардың басып алған территориясына байланысты емес, неміс әскерлерінің рухы құлдырап, көптеген әскерлер капитуляциялауға мәжбүр болды. Одақтастардың жеңісіне үлкен үлес қосқан 500-ден астам танк бастапқы күшінде болған, бірақ төрт күн ішінде жауынгерлік қабілеті бар танктердің саны алтыға дейін азайды. Канада майданындағы тығырысқан жолдар мен байланыс мәселелері британдық 32-дивизияның алға жылдамдауына және шабуыл қарқынын сақтауына кедергі келтірді. Чипилли шығанағы әлі де немістердің бақылауында болды. Немістер Сомманың оңтүстігіндегі биіктікте орналасқандықтан, кең аумақты бақылап, Хамель өзені арғы жағындағы австралиялық корпустың қозғалысын шектеген қатты пулемет пен артиллерия оғын тоқтаусыз атқылады. Чипилли биіктігін басып алу міндеті 33-ші АҚШ жаяу әскер дивизиясының үш американдық батальонына жүктелді. Б. Дж. Омансонның сөзінше: «Олардың шабуылы сағат 17:30-да басталды, және Чипилли биіктігінен оларға ауыр пулемет пен артиллерия оғы төгілгеніне қарамастан, американдықтарды кері шегіндіру мүмкін болмады. Олар биіктіктің солтүстік бөлігі мен жақын орналасқан Грессер орманының оңтүстік шетін басып алғанға дейін шабуылды қайталап жүргізді. Келесі күні шабуылды жалғастырып, Грессер орманының қалған бөлігін басып алды және күнінің соңында жеті жүз неміс тұтқыны, отыз артиллерия құралы, бір ұшақ және жүзден астам пулеметтің иесі болды». 33-ші АҚШ дивизиясының Чипилли биіктігіне шабуыл жасауы кезінде Косоводан келген серб иммигранты, капрал Джейк Алекс, барлық офицерлер қаза болғаннан кейін взводының басшылығын өз қолына алды. Алекс взводымен бірге неміс пулемет ұясына шабуыл жасады, оның барысында жеке өзі бес жауды өлтіріп, он бес тұтқынға алды. Чипилли биіктігіндегі ерлігі үшін капрал Алекс Бірінші дүниежүзілік соғыста Құрмет медалімен марапатталған екінші американдық сарбаз атанды. 10 тамызда немістердің Майкл операциясынан шығып келе жатқандары байқалды. Ресми мәліметтерге сәйкес, одақтастар 27 тамызға дейін 50 000-ға жуық тұтқын мен 500 қаруды қолға түсірді. Тіпті броньдық техника азайғанмен, британдықтар 13 тамызға дейін неміс позицияларына еніп кірді. Фельдмаршал Хейг маршал Фоштің шабуылды жалғастыру туралы өтінішін қабылдамады, оның орнына Анкре мен Скарп арасында Бингтің үшінші армиясының жаңа шабуыл жасауын жөн көрді. Бұл шабуыл, Сомманың екінші шайқасы, 1918 жылдың 21 тамызынан 3 қыркүйегіне дейін жалғасты.

Салдары

Амен шайқасы соғыстың қарқынында маңызды бұрылыс болды. Германия соғысты Шлиффен жоспарымен бастады, бірақ теңізге қарай шабуыл батыс майдандағы қозғалысты баяулатты және соғыс траншеялық соғысқа ұласты. 1918 жылдың көктеміндегі неміс шабуылы Германияға батыс майдандағы басымдыққа қайта оралды. Зы бро техникасы одақтастарға окоптарды бұзып, бұрынғысынан бері бұзылмай келген окоптық бекіністерді әлсіретуге көмектесті: британдық үшінші армия, зы бро техникасының қолдауы болмағандықтан, желіге ешқандай әсер етпеді, ал төртінші армия, мыңнан аспайтын танктерімен, неміс аумағына терең енді. Британдық соғыс тілшісі Филипп Гиббс 27 тамызда «жау қорғанысқа көшті» және «шабуылдың бастамасы толығымен біздің қолымызда, сондықтан біз оған көптеген жерлерде соққы бере аламыз» деп атап өтті. Гиббс сондай-ақ Аменнің әскерлердің көңіл-күйіне әсерін тигізгенін айтты: «өзгеріс аумақтарды басып алудан гөрі адамдардың санасында үлкен болды. Біздің тарапымызда әскер осы істі тез аяқтауға үлкен үміт артып отыр» және «жаудың да санасында өзгеріс болды. Олардың енді батыс майданында жеңіске жетуге ең болмаса бір ұсыныс та жоқ. Олар енді тек өзін ұзақ уақыт қорғап, келіссөздер арқылы бейбітшілікке қол жеткізуді үміттенеді».

Танымал мәдениетте

1918 жылдың 8-9 тамызындағы түні, 33-ші АҚШ дивизиясының "Даубойлары" Чипилли қырқасына шабуыл бастағанда, американдық соғыс ақыны лейтенант Джон Аллан Уайет пен лейтенант Томас Кокрейнге Мольенс-о-Буадағы дивизия штабынан шабуылға қатысқан үш батальонның майдан штабына жабық бұйрықтарды жеткізу міндеті жүктелді. Әр батальонның орналасқан жері белгісіз болғанмен, олардың Сомманың солтүстік жағасында, Сайли-ле-Сек ауылының жанында екені есептелді. 1928 жылы жазған "Бұл адамның әскері" атты сонеттер жинағында Уайет осы миссияны еңбектеп жатқан алты байланысты "Чипилли қырқасы сонеттерінде" толыққанды сипаттады. Брэдли Джей Омансонның сөзіне сүйенсек, "Лейтенант Уайет – мәдениетті адам, жақында Принстон университетін тілдер мен әдебиет мамандығы бойынша бітірген. Ол сол түні болған оқиғаларын өте ерекше алты байланысты сонеттер циклына айналдырды – бұл оның соғыстағы қызметінің барлығын қамтыған, елуден астам сонеттерден тұратын әлдеқайда ұзын циклдың бір бөлігі. Бірақ, әсіресе, осы жеке алғандағы алты сонеттік цикл – бір жауынгердің өлімнің метафоралық аңғарындағы қиын жолын бейнелейтін – соғыстың мәніне ең есте қаларлықтай терең үңіледі".

Жасалған әшекейлер

Сегіз канадалық Амен шайқасындағы ерліктері үшін Виктория кресімен марапатталды: жеке Джон Крок, капрал Гарри Майнер, капрал Герман Гуд, капрал Фредерик Коппинс, капрал Александр Пиктон Бреретон, сержант Рафаэль Зенгел, лейтенант Джеймс Эдвард Тейт және лейтенант Жан Брилянт. 33-ші АҚШ жаяу әскер дивизиясының капралы Джейк Аллекс (1887–1959) Чипилли қырқасын басып алу кезіндегі ерліктері үшін Құрмет медалімен марапатталды. Америка Құрама Штаттарының Президенті, 1918 жылғы 9 шілдедегі Конгресс актісіне сәйкес, сержант Сван Э. Джонсонға (ASN: 1386504), АҚШ Армиясы, Франциядағы Чипилли қырқасында, 1918 жылғы 9 тамызда, Б компаниясы, 131-ші жаяу әскер полкі, 33-ші дивизия, АЭФ құрамында қызмет еткен кезінде көрсеткен ерекше ерлігі үшін Ерекше қызмет орденімен марапаттауға құанышпен келеді. Оның ротасы автоматты мылтық пен артиллериядан қарсы атысқа ұшырағанда, сержант Джонсон және тағы бір сарбаз алға шығып, барлау жүргізіп, тікелей атыстан қорғалған жол тапты. Өзі ауыр жарақат алғанша, сержант Джонсон қайтып келіп, ротасын осы бағытпен жетектеп, бүкіл батальонның алға жылжуына мүмкіндік берді. 12 тамыз 1918 жылы Монаш король Георг V-тің бақтағы ордені бойынша Knight Commander атанды. 200 жылдың ішінде британ монархының осылай әрекет еткені алғашқы рет.