Кіріспе

1917 жылғы Бірінші дүниежүзілік соғыс шайқасы

Камбрей шайқасы (Камбрей шайқасы, 1917, Камбрейдің бірінші шайқасы және Камбрей шайқасы) – Бірінші дүниежүзілік соғыстағы британдық шабуыл, одан кейін 1914 жылдан бері британдық экспедициялық корпусына (BEF) қарсы немістердің ең ірі қарсы шабуылы болды. Францияның Норд департаментіндегі Камбрей қаласы неміс Siegfriedstellung (британдықтар Гинденбург шебі деп атаған) үшін маңызды жабдықтау орталығы еді. Қала мен жақын орналасқан Бурлон қырқасын басып алу неміс шебінің солтүстікке қарайғы артқы жағына қауіп төндіретін еді. 9-шы (Шотландия) дивизиясының Корольдік артиллериясының (CRA) қолбасшысы генерал-майор Генри Тюдор өз майдан секторында жаңа артиллериялық-жаяу әскер тактикасын қолдануды ұсынды. Дайындық кезінде танк корпусының штаб офицері Дж. Ф. К. Фуллер шабуылдар үшін танктерді пайдалануға болатын жерлерді іздеді. Үшінші армияның қолбасшысы генерал Джулиан Бинг екі жоспарды біріктіруге шешім қабылдады. Француз және британ әскерлері 1917 жылдың басында танктерді жаппай қолданған, бірақ нәтижесі одан әлдеқайда аз болды. Бірінші күні британдықтардың үлкен жетістігінен кейін, механикалық тұрақсыздық, неміс артиллериясы және жаяу әскерінің қорғанысы Mark IV танктерінің осалдығын көрсетті. Екінші күні танктердің жартысы ғана іске қосылды және британдықтардың ілгерілеуі шектеулі болды. Ұлы соғыстың тарихында британдық ресми тарихшы Уилфрид Майлз және заманауи ғалымдар бірінші күнгі табысты тек танктерге байланыстырмай, артиллерия, жаяу әскер және танк тактикасының бір мезгілде дамуын талқылайды. 1915 жылдан бері Камбрейде артиллерия атысының болжауы, дыбыспен қашықтықты анықтау, жаяу әскердің ену тактикасы, жаяу әскер мен танктердің үйлесімділігі және жақыннан әуе көмегі сияқты көптеген жаңалықтар жетілді. Өнеркәсіптік соғыс тактикасы 1918 жылғы жүз күндік шабуыл кезінде маңызды рөл атқарды, сонымен қатар Mark IV танктерінің орнына жақсартылған үлгілер енгізілді. Немістердің Бурлон қырқасын жылдам күшейтіп, қорғауы және олардың қарсы шабуылы да маңызды жетістіктер болды, бұл немістерге американдық әскерлер толық жұмылдырылмастан бұрын шабуыл стратегиясы соғысты аяқтауға мүмкіндік береді деген үміт сыйлады.

Британдық жоспар

Камбрей аймағында көптеген танктерді қолдана отырып операция жүргізу туралы ұсыныстар танк корпусының бригадирі Хью Эллстен бастау алды, ал артиллерия күшін жасырын түрде жеткізу және күтпеген шабуылға қол жеткізу үшін артиллерияны "тыныш тіркеу" туралы идея 9-шы (Шотландия) жаяу әскер дивизиясының артиллериясының қолбасшысы Генри Хью Тюдордан туындады. 1917 жылдың тамызында Тюдор IV корпус секторында күтпеген шабуыл жасау идеясын ойлап тапты. Ол негізінен артиллериялық-жаяу әскер шабуылын ұсынды, оны неміс Гинденбург қорғаныс желісін бұзу үшін аз ғана танктер қолдауы тиіс болды. Неміс қорғанысы өте күшті болды; Камбрей тыныш фронт еді және немістер тереңдікте күрделі қорғаныс жүйесін салған. Тюдордың жоспары біріктірілген қару түрлеріндегі жаңа әдістерді сынауға бағытталды, олардың неміс бекіністеріне қарсы тиімділігін анықтау үшін артиллерия мен жаяу әскердің бірлескен тактикасына ерекше назар берілді. Тюдор жаңа дыбыс өлшеу және артиллерияны дыбыссыз тіркеуді қолдану арқылы жедел өртпен басуға және күтпеген шабуылға қол жеткізуді ұсынды. Ол сондай-ақ, танкілерді неміс позициялары алдындағы тығыз тікенді сым тораптарынан жол ашу үшін пайдалануды, ал танк күштерін No. 106 қаруымен толықтыруды жоспарлады, ол жерді бұзбай, жарылғыш (HE) оқ-дәрілерін жарылуға арналған.

Әуе көмегі

Ұрыс басталуға екі апта қалғанда, Корольдік әуе күштері (RFC) өз ұшқыштарын жердегі шабуыл тактикасына дайындады. Жердегі шабуылдан бұрын RFC-ге траншеялар, жабдықтау орындары және жаудың әуежайлары сияқты шабуылдауға арналған нысаналар тобы берілді.

Үшінші армия

Соғыс 20 қарашада шамамен сағат 06:30-да таңертең басталды, 1003 зеңбірекпен неміс қорғанысына жасалған бомбалаумен, одан кейін түтін мен алғашқы шабуылдарды жабу үшін қарқынды артиллериялық атыс жасалды. Құпия сақтауға жасалған барлық күш-жігерге қарамастан, немістер шабуылға дайындық туралы жеткілікті ақпарат алды: Хавринкортқа шабуыл күтілуде, сондай-ақ танктарды пайдалану да болжанып тұрды. Шабуылға шыққан күштерге III корпус (генерал-лейтенант Пултен) оң жақтағы және IV корпус (генерал-лейтенант Чарльз Вулкомб) сол жақтағы алты жаяу әскер дивизиясы кірді, оларды 437 танкпен жабдықталған Танк корпусының тоғыз батальоны қолдады. Резервте IV корпустың бір жаяу әскер дивизиясы және кавалерия корпусының үш дивизиясы (генерал-лейтенант Чарльз Каванаг) болды. Бастапқыда көптеген бағыттарда үлкен жетістіктерге қол жеткізілді және үлкен жеңіске қол жеткізуге болады сияқты көрінді; Гинденбург шебі бұзылды. Оң жақта 12-ші (Шығыс) дивизия Латео Вудқа дейін жетті, содан кейін қазуға бұйрық берілді. 20-шы (Жеңіл) дивизия Ла-Ваккериден өтіп, Масниердегі Сен-Квентин каналы арқылы көпірді басып алуға жетті. Бірақ танктың салмағынан көпір құлап, канал арқылы шабуыл жасау үмітіне тоқ нүкте қойды. Орталықта 6-шы дивизия Рибекур мен Маркоинді басып алды, бірақ кавалерия кеш келгендіктен, Нойелльден кері шегінуге мәжбүр болды. IV корпустың майданында 51-ші (Highland) дивизиясы (генерал-майор Джордж Харпер) Флескьерде тоқтады, бұл олардың алғашқы мақсаты болды, бұл екі жақтағы шабуылдаушы дивизияларды флангадан атуға ұшыратты. Харпер Танк корпусының стандартты тәртібінің орнына, танктерді қолданудың жергілікті әдісін қолданды. Флескьер неміс қорғанысының ең бекітілген нүктесінің бірі болды және басқа да күшті нысандармен қоршалған. Майор Кребс басқаратын қорғаушылар танктерге қарсы жақсы қарсылық көрсетті, шамамен қырық танк жақын маңдағы артиллериядан жойылды. Флескьердегі жалғыз артиллерист (мифтік неміс офицері туралы кең таралған түсінік) британдық танктерге қарсы Нивель шабуылында француз танктерімен күрескен арнайы танкке қарсы бөлімше қарсы тұрғанын ескермеді. Немістер түнде Флескьерді тастап кетті. Флескьердің батысында 62-ші (2-ші Батыс Райдинг) дивизиясы Хавринкорт пен Гранкур арқылы Бурлон қырқасындағы ормандарға жақын жерге жетті, ал британдықтардың сол жағында 36-шы дивизия Бапуме-Камбрай жолына жетті. Бірінші күні 180 танк істен шықты, бірақ олардың тек 65-і жойылды. Қалғандарының 71-і механикалық бұзылуға ұшырады, ал 43-і батты. Британдықтар шамамен 4000 адамды жоғалтты және 4200 әскерді тұтқынға алды, бұл Үшінші Ипр шайқасындағы (Пасшендейл) жоғалтудың жартысы және Фландрияда үш айдағыдан гөрі алты сағат ішінде үлкен алға жылжу болды, бірақ британдықтар Бурлон қырқасына жете алмады. Неміс басшылығы күштерді жылдам жеткізіп, британдықтар алғашқы жетістіктерін толық пайдалана алмағанына риза болды. 21 қарашада шайқас жаңадан басталғанда, британдықтардың алға жылдамдығы айтарлықтай төмендеді. Тасталған Флескьер мен Кантаинг таңертең қайта басып алынды, бірақ жалпы алғанда, британдықтар кеңеюдің орнына өздерінің жетістіктерін нығайтуға кірісті. III корпустың шабуылдары тоқтатылып, IV корпусына назар аударылды. Күштер Бурлон қырқасына бағытталды. Бурлон маңындағы және Аннеустағы (орманға жақын) шайқастар өте қымбатқа түсті. Неміс қарсы шабуылдары 21 қарашада Моверден және 22 қарашада Фонтеннен британдықтарды ығыстырып шығарды; Аннеу алынғанда 62-ші дивизия Бурлон орманына кіре алмады. Британдықтар тұйыққа тіреліп қалды. Хейг әлі де Бурлон қырқасын қалаған және шаршаған 62-ші дивизияны 23 қарашада 40-шы дивизия (генерал-майор Джон Понсонби) алмастырды. Шамамен 100 танк пен 430 зеңбірекпен қолдау көрсетілген 40-шы дивизия 23 қараша күні таңертең Бурлон қырқасының орманына шабуыл жасады, бірақ аз ғана алға жылды. Немістер Арас тобының екі дивизиясын қырқаға, тағы екеуін резервке орналастырды, ал Каудри тобы күшейтілді. 40-шы дивизияның шабуылы қырқаның жотасына жетті, бірақ ол жерде тоқтатылды және үш күн ішінде 4000-нан астам адам жоғалды. Британдық әскерлер ормандардан тысқары шығуға тырысты, бірақ британдық резервтер тез сарқылып, неміс күшейткіштерінің саны көбейді. Британдықтардың соңғы күшін 27 қарашада 62-ші дивизия 30 танкпен қолға алды. Алғашқы табыс неміс қарсы шабуылымен тез арада жойылды. Британдықтар енді қырқаның жотасы бойындағы тұйыққа тіреліп тұрды. 28 қарашада шабуыл тоқтатылды және британдық әскерлерге сым орнату және қазуға бұйрық берілді. Немістер жаңа британдық позицияларына артиллериялық оқ-дәрілерді шоғырландырды. 28 қарашада орманда 16 000-нан астам снаряд жарылды.

Неміс 2-ші армиясы

Британдықтар тау жотасын басып алғанда, неміс күштері келіп жатты. 23 қарашада неміс штабы британдықтардың алға жылжуына тосқауыл қойылды деп есептеді және қарсы шабуылды қарастыра бастады. Немістер Бурлонды қайтарып алуды және Хавринкур маңына шабуыл жасауды жоспарлады, IV корпустың қозғалысын шектеу үшін диверсиялық шабуылдар ұйымдастырды; ең болмағанда Гинденбург шебіндегі бұрынғы бекіністерге жетпек болды. Немістер қысқа, қарқынды артиллериялық оқ жаудырылыстан кейін жылдам шабуыл жасауды, Hutier тактикасын қолдануды, әскерлерді толқындар емес, топтармен шабуылға жіберуді және күшті қарсылықты айналып өтуді көздеді. Группа Аррастың үш дивизиясы (генерал-лейтенант Отто фон Мозер басқаруымен) Бурлонға бастапқы шабуылды жүргізуге тиіс болды. Британдықтардың шығыс жағында Группа Каудри Бантузельден Румиллиге дейін шабуылдап, Маркоингті басып алуы керек еді. "Бусиньи" тобы Бантеуден ілгері жылжуы керек еді. Екі топтың құрамында 7 жаяу әскер дивизиясы болды. Британдық VII корпусы (генерал-лейтенант Томас Сноу) қауіпті аймақтың оңтүстігінде III корпусты неміс әскерлерінің дайындықтары туралы ескертті. Неміс шабуылы 30 қараша күні таңғы сағат 7:00-де басталды; дерлік бірден III корпустың көп бөлігі ауыр шайқасқа қатысты. Неміс жаяу әскерінің оңтүстіктегі жылжуы күтпегендей жылдам болды. 12-ші (Шығыс) дивизиясының және 29-шы дивизияның командирлері дерлік тұтқынға алынуға жақын болды, бригада генералы Беркли Винсент штабынан қашуға мәжбүр болды және немістерді тоқтатуға тырысу үшін кері шегініп жатқан бөлімдерден әскер жинады. Оңтүстікте неміс әскері таралып, Метц ауылына және Бурлонмен байланысқан бірнеше шақырымға жақындады. Бурлон үшін болған шайқаста немістер көп шығынға ұшырады. Британдық бөлімдер батылдық танытты; сегіз британдық пулеметтен тұратын бір топ неміс шабуылына қарсы 70 000-нан астам оқ атты. Британдық күштердің тау жотасын ұстап тұруға бағытталған күш-жігері тиімді болды, бірақ немістердің басқа жерлерде алға жылжуына мүмкіндік берді. Тек гвардиялық дивизияның қарсы шабуылдары, британдық танктердің келуі және түннің қараңғылығы ғана шепті ұстап тұруға мүмкіндік берді. Келесі күні неміс шабуылының күші әлсіреді, бірақ 3 желтоқсандағы қысым немістердің Ла-Вакьериді басып алуына және британдық әскердің Сент-Квентин каналының шығыс жағалауына шегінуіне әкелді. Немістер Квентин жотасынан Маркоингке дейінгі қисық сызыққа жетті. Немістердің Бонавис жотасын басып алуы британдықтардың Бурлонды ұстап тұруын қиын жағдайға түсірді. 3 желтоқсанда Хейг солтүстік шығыңқыдан ішінара шегінуге бұйрық берді, ал 7 желтоқсанда британдықтар Хинденбург шебінің Хавринкур, Рибекур және Флескьер маңындағы бөлігін қоспағанда, барлық басып алған аумақтан бас тартты. Немістер бұл аумақтық шығынды Уэльс жотасының оңтүстігіндегі сәл кішірек сектормен алмастырды.

Талдау

Ұлыбританиядағы алғашқы табыс күні шіркеу қоңырауларымен тойланды. Танктерді жаппай қолдану, бұрынғы орналасулармен салыстырғанда одан да көп болғанымен, жаңалық емес еді, бірақ шабуылдың сәттілігі және одан туындаған одақтас баспасөздің ынтасы, АҚШ-та да қоса, бұрын-соңды болмаған жағдайды көрсетті. Камбрейдегі танктердің ерекше тиімділігі – бұрын немістер «жетілмейтін» деп санайтын тікенді сым тораптарынан өтуі болды. Британдықтардың алғашқы табысы, ең мықты бекіністердің де күтпеген шабуылмен, жаңа әдістер мен құралдарды үйлестіре отырып жеңілуге болатынын көрсетті, бұл британдықтардың жаяу әскер, артиллерия, танктер және әуе күштерін шабуылда біріктіру қабілетінің жалпы жоғарылауын көрсетеді. Британдық шабуылдан кейін немістердің қайта жандануы олардың моральдық жағдайын жақсартты, бірақ ұқсас шабуылдар мүмкіндігі немістерді танкке қарсы қорғаныс пен қару-жараққа қосымша ресурстар жұмсауға мәжбүр етті, бұл немістердің қазіргі жағдайында өте қиын міндет еді. Неміс контршабуылы артиллерияның, траншеялық минометтердің және генерал Хутьердің орыстарға қарсы енгізген тактикалық үлгісінен алынған, дамып келе жатқан штурмшылар тактикасының тиімділігін көрсетті. Неміс тарапынан теміржол станцияларынан тыс майданға жабдық жеткізу және МГ 08 пулеметінің жылдам қимылдауына сәйкесдігі туралы сұрақтар туындады. Шабуылдар аяқталған соң, британдықтар солтүстікте басып алған жердің бір бөлігін, ал немістер оңтүстікте кішкентай аумақты сақтап қалды. Британдықтар бірнеше тергеу жүргізді, соның ішінде сот отырысын.

Шығындар

Ұлы соғыстағы Британ империясының әскери күш-жігерінің статистикасына сәйкес, Камбре шайқасы кезінде британдық күштер 75 681 адам шығынға ұшырады, оның ішінде 10 042 адам қаза тапты немесе жараларынан қайтыс болды, 48 702 адам жараланды және 16 987 адам жоғалып кетті немесе тұтқынға түсті. Шамамен 180 танк жойылды. 1914-1918 жылдардағы Бірінші дүниежүзілік соғыста неміс әскерінің медициналық есебіне сәйкес, неміс күштері Камбреде 54 720 адам шығынға ұшырады, оның ішінде 8 817 адам қаза тапты немесе жарақаттан қайтыс болды, 22 931 адам жараланды және 22 972 адам жоғалып кетті немесе тұтқынға алынды. Британдықтар шығынды күнделікті санау арқылы тіркесе, немістер ауруханадағы науқастардың санын он күндік интервалмен санады, бұл жеңіл жараланғандарды есепке алмады, олар бірнеше күн ішінде қызметке оралуы күтілді және корпустық аймақтан эвакуацияланбады.

Ескерткіштер мен зираттар

Кембри шайқасы Корольдік танк полкі тарапынан Кембри күнінде жыл сайын еске алынады. Бұл полк күнтізбесіндегі маңызды шара. 1917 жылғы Кембри шайқасындағы Ньюфаундленд полкінің еңбегі Масниер ауылындағы Масниер Ньюфаундленд ескерткішінде сақталады. Кембри күні сондай-ақ, Үндістан армиясының 2-ші лансерлері (GH) 1 желтоқсанда әр жыл сайын тойлайды, себебі осы бөлімнің лансері Дафадар Гобинд Сингх осы шайқаста Виктория кресімен марапатталған. Кембри атауы 1917 жылы Оңтүстік Австралиядағы Рейн Вилла қалашығының жаңа атауы ретінде таңдалды. Бұл Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс атауларынан өзгертілген көптеген австралиялық жер-су атауларының бірі. 1930 жылдардың соңында Рейн аймағын қайта әскерилендіру кезінде Германия Дармштадт қаласындағы жаңа салынған казармаға осы шайқастың атын берді, кейіннен ол жақын орналасқан Фрайерр фон Фрич казармасымен біріктіріліп, Камбри Фрич казармасы аталды. АҚШ армиясы Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуынан бастап 2008 жылға дейін Камбри Фрич казармасының жерін пайдаланды, содан кейін ол Германия үкіметіне қайтарылды.