Кіріспе

Zazie dans le Métro – 1959 жылы Раймон Кенудың жазған француз романы және оның алғашқы маңызды жетістігі.

Сюжет

Зази, ауызды-ауызды провинциялық қыз, Париж теміржол станциясына түсіріліп, анасы Жанна Лалошер сүйіктісімен уақыт өткізе жатқанда, демалысын ағасы Габриельмен өткізуге келеді. Зази Габриельге Париж метросына барғысы келетінін айтады, бірақ Габриель ереуіл болғандықтан қазір метро жабық екенін, баруға болмайтынын мәлімдейді. Роман барысында Зази Габриельден ол "гормосекс" (гомосексуалист) па екені туралы сұрайды, ол мұндай сұрақтарға қатаң бас тартады. Екеуін Габриельдің досы, такси жүргізушісі Шарльз Габриельдің пәтеріне апарып тастайды. Пәтерге келгенде Зази Габриельдің пәтерінің астындағы "La Cave" ресторанының менеджері Турандотпен, оның үй жануары Лавердурмен және Габриельдің әйелі Марселинмен танысады. Келесі күні Габриель ұйықтап жатқанда Зази пәтерден шығып, метроға өзі баруға бел буады. Ол педофил немесе "сатир" деп сипатталатын күдікті еркекке кездеседі, ол оны блохалық нарыққа алып барып, көк джинсы сатып алады. Габриель аяқ киімше жасаушы және көршісі Гридудан, Турандот оны қашып кеткені үшін сөккенін естіп, Зазидің қашқанын біледі. Зази сол еркекті пәтерге алып келеді, ол өзін "Педро Сурплюс" деп таныстырып, Зази одан джинсы ұрлап алғанын айыптайды. Марселинмен сөйлесе бастаған еркекті Габриель пәтерден қуады. Gridoux-қа тамақ беріп жатқанда, "La Cave" ресторанының официанткасы Мадо П’ти Пье, Шарльзға деген романтикалық сезімдерін айтады. Содан кейін Габриель, Зази және Шарльз Эйфель мұнарасына барады. Габриель биіктіктен қорқып, төмен түседі. Шарльз оған қосылып, оларсыз үйге қайтатынын мәлімдейді. Зази Габриельмен қайта кездескенде, олар Федор Баланович басқаратын шетелдік туристер тобымен кездеседі, ол Габриельді бұрынғы дрэг-шоу бишісі ретінде таниды. Екі турист туристердің ағыны кезінде автобусқа тартылып, қызыл шамда аристократ жесір Муакпен кездеседі. Габриельді туристер көлікке сүйреп алып, ұрлап кетеді, сол кезде Трускайон есімді полиция қызметкері Зази мен жесір Муакқа көмектесуге келеді. Оның көмегімен олар Габриельді табады, ол Федор Балановичтің туристерін өзінің дрэг-шоуын көруге шақырады. Кейін Мадо мен Шарльз үйленуге келіскеннен кейін, Габриель оларды, Гриду мен Турандотты да Зази мен жесір Муакпен бірге өзінің дрэг-шоуын көруге шақырады. Олар Лавердур мен туристермен бірге шоуды тамашалап жатқанда, өзін "Бертин Пуаре" деп таныстырған адам Габриельдің пәтеріне кіреді. Ол Марселинге өзінің де Трускайон екенін және Зази үйге әкелген сатирдің өзі екенін айтады. Ол Марселинді азғыруға тырысады, бірақ ол пәтерден қашып кетеді. Шоудан кейін Шарльз мен Мадо үйге қайтады, ал туристерді Федор Баланович қонақ үйге апарып тастайды, ал Габриель, Зази, Муак, Турандот, Гриду және Лавердур қайтадан Трускайонмен кездесіп, оны таңертеңгі сатир деп таниды. Трускайон полиция қызметкерінің кейпін киіп, жесірге ғашық болғандықтан, оның жүрегін сындырып тұтқындалады. Габриель оны жақсырақ сезіну үшін олармен бірге пияз шұпасын жеуге шақырады. Ресторанда Зази ұйықтап қалады, ал қонақтар мен ресторан қызметкерлері арасында үлкен төбелес басталады. Габриель төбелесте жеңіске жеткеннен кейін, олар ресторанның сыртында сатир бастаған үлкен әскер батальонын көреді. Жесір Муак оған жақындау үшін рестораннан шыққанда, оқ жауғанда қаза табады. Сатир өзін "Арун Арахид" деп таныстырып, Габриель мен оның достарына жауынгерлерімен шабуыл жасауға тырысады, бірақ олар лифт арқылы метроға қашып кетеді. Лифт операторы оларға метро енді жұмыс істеп жатқанын және үйге қайту үшін пайдалана алатынын айтады, сондай-ақ ұйықтап жатқан Зазиді өзімен бірге алады, өйткені оның чемоданы да бар. Келесі күні Жанна Лалошерді Зазимен бірге теміржол вокзалында Марсель атты адам кездестіреді. Зази анасына Парижде болған кезінде метроны көрмегенін, бірақ оның орнына үлкейгенін айтады. Марсельдің Марселин екені айтылады, бұл Габриельдің жыныстық бағдары туралы мәселені ашық қалдырады.

Тіл

Зази «стандартты» француз тіліне қарама-қарсы, күнделікті сөйлеу тілін зерттейді; Квено Зази мен басқа кейіпкерлердің сөйлейтін тілін «неофранцуз» деп атады. Бұл тіл, күнделікті қолданыстағы сөздер мен жаргон, фонетикалық жазу және «сөйленетін француз тіліне тән морфо-синтаксис» арқылы ерекшеленеді. Мысалы, кітаптың алғашқы сөзі – Doukipudonktan деген жаңа сөз, «D'où (est ce) qu'il pue donc tant?» сөйлемінің фонетикалық транскрипциясы ("Ол/олар/олар қайдан соншалықты жаман иіс шығарады?"). Романның ағылшын нұсқасында бұл «Holifart watastink» деп берілген, ал фильмдегі ағылшын субтитрінде «Whozit who stinks?» деп жазылған. 1959 жылғы Elle журналындағы мақалаға сәйкес, Францияда «Зази тілінде сөйлеу» өте танымал болған.

Бейімделулер

1960 жылы Луи Маль кітапты сол аттас фильмге бейімдеді, онда басты рөлдерді Кэтрин Демонжо Зэзи рөлінде, ал Филипп Нойре Габриэль рөлінде ойнады. Фильмде Зэзи кітаптағыдан жасқа келді (кітапта оның анасы Зэзидің бойжеткендігі үшін уайымдайды). Кітап театрға да қойылды және комикс ретінде де жарық көрді.