Стендаль: Француз жазушысының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Француз жазушысы (1783–1842) жазушысы Мари Анри Бейль (bɛl; 23 қаңтар 1783 – 23 наурыз 1842), көбінесе өзінің псевдонимімен – Стендал (/UK/'stɒ̃dɑːl/, /US/'stɛndɑːl/, /stændɑːl/; stɛ̃dal, stɑ̃dal) белгілі, 19 ғасырлық француз жазушысы. "Қызыл және қара" (1830) және "Парма монастыры" (1839) романдарымен ең танымал, ол кейіпкерлерінің психологиясын терең талдағаны үшін жоғары бағаланады және реализмнің алғашқы және маңызды өкілдерінің бірі саналады. Өзін өзімшіл деп мойындаған ол, кейіпкерлерінде де осы қасиетті "Бейлизм" деп атады. Оның ең жақын досы – қарындасы Паулин, олар 19 ғасырдың алғашқы он жылдығында үнемі хат алысып тұрды. Оның отбасы ежелгі тәртіптің буржуазиялық тобының бір бөлігі болды, бұл оның Наполеонға, Бурбон монархиясының қайта орнатуына және кейіннен монархияға қатысты екіұшты көзқарасын түсіндіреді. Бірінші француз империясының әскери және театрлық әлемі Бейль үшін жаңалық болды. 1810 жылдың 3 тамызында ол Мемлекеттік кеңестің аудиторы болып тағайындалды, содан кейін француз әкімшілігінде және Италиядағы Наполеон соғыстарында қатысты. Ол Германияда кеңінен саяхаттады және 1812 жылы Ресейге шабуыл жасаған Наполеон армиясының құрамында болды. Стендаль қалаға келгенде, Мәскеудің өртеліп жатқанын және армияның қысқы шегінуін қала сыртынан көрді. Ол соғыс жабдықтарын жеткізу комиссары болып тағайындалды және қайтып келе жатқан армияға азық-түлік дайындау үшін Смоленскіге жіберілді. Стендаль Ресей жорығы кезінде ептілігімен және "сабырлылығымен және ойының анықтығымен" танымал болды. Ол Мәскеуден шегінетін кезінде күнделікті қырқылып, күнделікті әдеттерін сақтап қалды. 1814 жылғы Фонтенбло шартынан кейін ол Италияға кетіп, Миланда қоныстанды. 1830 жылы ол Триест және Чивитавеккхиадағы француз консулы болып тағайындалды. Ол Италиямен ерекше байланыс орнатты, өмірінің көп бөлігін осы елде өткізді. Оның "Парма монастыры" романы 52 күнде жазылған, Италияда өтеді, ол оны Реставрация Франциясынан гөрі шынайы және құштар ел деп есептеді. Романның бір бөлігінде, тастап кеткеннен кейін өзін-өзі өлтіруді ойлаған кейіпкер туралы айтылады, ол оның туған еліне деген көзқарасын көрсетеді: "Бұл әрекеттің француз оқырмандарына түсінікті болуы үшін, Италияда, бізден өте алыс елде, адамдарды әлі де махаббат үмітсіздікке итермелейтінін түсіндіруім керек". Стендаль жаңадан пайда болған либерализммен байланысты болды және Италиядағы сапары оны романтизмнің либерализмнің әдеби қарсыласы екеніне сендірді. 1830 жылы Стендальды Триестте консулдық қызметке тағайындағанда, Меттерних оның либерализмі мен антиклерикализміне байланысты оның келісімін растаудан бас тартты. Стендаль Париждегі әдемі киім киетін, әзілге құмар адам және әйелдерге құмарлық танытқан. Оның кітаптарында әйелдерге деген шынайы сезімі көрінеді; Симон де Бовуар оны "Екінші жыныс" еңбегінде жоғары бағалады. Ол оны әйелді жай ғана әйел ретінде және қарапайым адам ретінде қабылдағаны үшін мақтады. Оның бүлікшіл кейіпкерлерін келтіріп, оның феминист жазушы екенін айтты. Оның ерте туындыларының бірі – "Махаббат туралы", бұл романтикалық құмарлықтың рационалды талдауы, ол Миланда тұрып кездескен Дембовска графының әйелі Матильдаға деген өзінің өтелмеген махаббатына негізделген. Кейінірек балалық шағының досы Викторинаның үйленгеніне де "жан дүниесі мазасызданып" қалды. Паулинге жазған хатында ол оны армандаған әйел ретінде сипаттап, егер ол оның күйеуі болса, бақытты болар еді деп жазды. Осы ашық талдау мен романтикалық сезімдердің арасындағы бірігу және шиеленіс Стендальдың ұлы романдарына тән; оны романтикалық реалист деп санауға болады. Стендаль соңғы жылдары денсаулығына байланысты көп қиындықтарға тап болды, бірақ осы кезеңде де ең танымал туындыларын жазды. 1808 жылдың желтоқсан айында сифилиспен ауырады. Ол өзінің күнделігінде жазғандай, жыныстық ауруын емдеу үшін калий йодиді мен сынапты қабылдады, нәтижесінде қолжазбасы ісінді, жұту қиын, ұйқысы кеміген ұрықтарында ауырсыну, ұйқысыздық, жүрек айнуы, құлақтарында күркірейді, пульсі жылдам болады және "қолмен қалақ немесе қалам ұстай алмайтындай қатты дірілдеу" пайда болды. Қазіргі медицина оның денсаулық проблемаларының сифилис емес, емдеуге байланысты болғанын дәлелдеді. Ол ең жақсы емді Париж, Вена және Римде іздеген. 1807 жылы Стендаль Стендаль маңында тұрды, онда ол Вильгельмин есімді әйелге ғашық болды, оны Минет деп атады және ол қалада қалды. "Менде қазір, Минеттен басқа, ешқандай бейімділік жоқ, бұл сары және сүйкімді Минет, солтүстіктің жаны, Францияда не Италияда ешқашан көрмегенімдей". Ол көптеген әдемі есімдерді қолданады: "Дон флегм", "Джорджо Вазари", "Уильям Крокодил", "Поверино", "Кютендр бароны". Оның корреспонденттерінің бірі, Проспер Мериме былай деді: "Ол ешқашан нақты есіммен қол қоймайтын". Стендальдың күнделігі мен автобиографиялық жазбаларында маскалар мен "көптеген нұсқаларда тірі сезіну" ыңғайы туралы көптеген пікірлер бар. "Өмірді маскарадты кеш ретінде қараңыз", - дейді Стендаль 1814 жылғы күнделігінде өзіне-өзі.

French writer (1783–1842)
the writer

Marie Henri Beyle (bɛl; 23 January 1783 – 23 March 1842), better known by his pen name Stendhal (/UK/'/s//t//ɒ̃//d//ɑː//l/, /US//s//t//ɛ//n/'/d//ɑː//l//, //s//t//æ//n/'/ /; stɛ̃dal, stɑ̃dal), was a 19th century French writer. Best known for the novels Le Rouge et le Noir (The Red and the Black, 1830) and La Chartreuse de Parme (The Charterhouse of Parma, 1839), he is highly regarded for the acute analysis of his characters' psychology and considered one of the early and foremost practitioners of realism. A self proclaimed egotist, he coined the same characteristic in his characters' "Beylism". His closest friend was his younger sister, Pauline, with whom he maintained a steady correspondence throughout the first decade of the 19th century. His family was part of the bourgeois class of the Ancien Regime, which explains his ambiguous attitude toward Napoleon, the Bourbon Restoration, and the monarchy later on. The military and theatrical worlds of the First French Empire were a revelation to Beyle. He was named an auditor with the Conseil d'État on 3 August 1810, and thereafter took part in the French administration and in the Napoleonic wars in Italy. He travelled extensively in Germany and was part of Napoleon's army in the 1812 invasion of Russia. Upon arriving, Stendhal witnessed the burning of Moscow from just outside the city as well as the army's winter retreat. He was appointed Commissioner of War Supplies and sent to Smolensk to prepare provisions for the returning army. Stendhal became known, during the Russian campaign, for keeping his wits about him, and maintaining his "sang froid and clear headedness." He also maintained his daily routine, shaving each day during the retreat from Moscow. After the 1814 Treaty of Fontainebleau, he left for Italy, where he settled in Milan. In 1830, he was appointed as French consul at Trieste and Civitavecchia. He formed a particular attachment to Italy, where he spent much of the remainder of his career. His novel The Charterhouse of Parma, written in 52 days, is set in Italy, which he considered a more sincere and passionate country than Restoration France. An aside in that novel, referring to a character who contemplates suicide after being jilted, speaks about his attitude towards his home country: "To make this course of action clear to my French readers, I must explain that in Italy, a country very far away from us, people are still driven to despair by love." Stendhal identified with the nascent liberalism and his sojourn in Italy convinced him that Romanticism was essentially the literary counterpart of liberalism in politics. When Stendhal was appointed to a consular post in Trieste in 1830, Metternich refused his exequatur on account of Stendhal's liberalism and anti clericalism. Stendhal was a dandy and wit about town in Paris, as well as an obsessive womaniser. His genuine empathy towards women is evident in his books; Simone de Beauvoir spoke highly of him in The Second Sex. She credited him for perceiving a woman as just a woman and simply a human being. Citing Stendhal's rebellious heroines, she maintained that he was a feminist writer. One of his early works is On Love, a rational analysis of romantic passion that was based on his unrequited love for Mathilde, Countess Dembowska, whom he met while living at Milan. Later, he would also suffer "restlessness in spirit" when one of his childhood friends, Victorine got married. In a letter to Pauline, he described her as the woman of his dreams and wrote that he would have discovered happiness if he became her husband. This fusion of, and tension between, clear headed analysis and romantic feeling is typical of Stendhal's great novels; he could be considered a Romantic realist. Stendhal suffered miserable physical disabilities in his final years as he continued to produce some of his most famous work. He contracted syphilis in December 1808. As he noted in his journal, he was taking iodide of potassium and quicksilver to treat his sexual disease, resulting in swollen armpits, difficulty swallowing, pains in his shrunken testicles, sleeplessness, giddiness, roaring in the ears, racing pulse and "tremors so bad he could scarcely hold a fork or a pen". Modern medicine has shown that his health problems were more attributable to his treatment than to his syphilis. He is said to have sought the best treatment in Paris, Vienna and Rome. In 1807, Stendhal stayed near Stendal, where he fell in love with a woman named Wilhelmine, whom he called Minette, and for whose sake he remained in the city. "I have no inclination, now, except for Minette, for this blonde and charming Minette, this soul of the north, such as I have never seen in France or Italy." He uses many ridiculous names: "Don phlegm", "Giorgio Vasari", "William Crocodile", "Poverino", "Baron de Cutendre". One of his correspondents, Prosper Mérimée, said: "He never wrote a letter without signing a false name." Stendhal's Journal and autobiographical writings include many comments on masks and the pleasures of "feeling alive in many versions." "Look upon life as a masked ball," is the advice that Stendhal gives himself in his diary for 1814.

Шығармалары

Қазіргі заманғы оқырмандар Стендаль өмір сүрген романтикалық кезеңде оның реалистік стилін толыққанды бағалай алмады. Ол 20 ғасырдың басына дейін толыққанды танылмады. Ол өзінің шығармаларын «Бақытты азғана» (түпнұсқада ағылшын тілінде) деп арнады. Бұл Лорд Байронның «Дон Хуан» поэмасының 11-ші кантосына сілтеме болуы мүмкін, онда жоғары қоғамды ұнататын «мың бақытты азғана» туралы айтылады, немесе Уильям Шекспирдің «Генрих V» пьесасының «біз азбыз, біз бақыттымыз, біз бауырластық» деген жолдарына сілтеме болуы мүмкін, бірақ Стендальдің қолдануы Оливер Голдсмиттің «Уэйкфилд викарийіне» қатысты болуы ықтимал, оның бөліктерін ол ағылшын тілін үйрену барысында жаттап алған. «Уэйкфилд викарийі» романында «бақытты азғана» дегеніміз – кейіпкердің моногамия туралы тар және педанттық трактатын оқыған аздаған адамдар. Әдеби сыншы ретінде, мысалы, Расин мен Шекспирді талдағанда, Стендаль Жан Расин классицизмінің қағидалары мен шектеулерін Шекспирдің еркін өлеңдері мен декорацияларымен салыстырып, романтикалық эстетиканы жақтады және пьесаларды прозада жазуды қолдады. Әдебиет теориясының маманы Корнелие Квас айтқандай: «Стендаль өзінің «Қызыл және қара» романында романды себеттегі айнаға теңейді. Реалистік романның қазіргі шындықтың айнасы ретіндегі метафорасы, баяндаушыға қол жетімді, белгілі бір шектеулері бар, ал суретші осы шектеулердің мәнін біледі. Құнды реалистік туынды Платонның өнерді шындықтың көшірмесі деп түсінуін асып түседі. Айна шындықты толыққанды бейнелемейді, ал суретшінің мақсаты оны толыққанды жазу емес. «Қызыл және қара» романында автор шындықты сипаттау кезінде таңдаудың маңыздылығын атап көрсетеді, өнер туындысының танымдық функциясын жүзеге асыру үшін бірлік, үйлесімділік және типікалық категориялары арқылы. Стендаль Наполеонды құрметтеген, ал оның «Қызыл және қара» романы императорға арналған әдеби құрмет деп есептеледі. Бүгінде Стендальдің туындылары ирониясымен, психологиялық және тарихи өлшемдерімен қызығушылық тудырады. Стендаль музыканың, әсіресе Доменико Чимароза, Вольфганг Амадей Моцарт және Джоаккино Россинидің шығармаларының жанкүйері болды. Ол Россинидің өмірбаянын жазды, «Россини өмірі» (1824), қазір оның тарихи мазмұнынан гөрі кең ауқымды музыкалық сын үшін жоғары бағаланады. Ол сондай-ақ аристократияны идеалдады, оның теңсіздікке қарсы екенін атап өтті, бірақ оның еркіндікке құштарлығын бағалады. Стендаль өз шығармаларында Джузеппе Карпани, Теофил Фредерик Винклер, Сизмонди және басқалардан алынған үзінділерді қайта пайдаланды.

Contemporary readers did not fully appreciate Stendhal's realistic style during the Romantic period in which he lived. He was not fully appreciated until the beginning of the 20th century. He dedicated his writing to "the Happy Few" (in English in the original). This can be interpreted as a reference to Canto 11 of Lord Byron's Don Juan, which refers to "the thousand happy few" who enjoy high society, or to the "we few, we happy few, we band of brothers" line of William Shakespeare's Henry V, but Stendhal's use more likely refers to The Vicar of Wakefield by Oliver Goldsmith, parts of which he had memorized in the course of teaching himself English. In The Vicar of Wakefield, "the happy few" refers ironically to the small number of people who read the title character's obscure and pedantic treatise on monogamy. As a literary critic, such as in Racine and Shakespeare, Stendhal championed the Romantic aesthetic by unfavorably comparing the rules and strictures of Jean Racine's classicism to the freer verse and settings of Shakespeare, and supporting the writing of plays in prose. According to the literary theorist Kornelije Kvas: "In his novel The Red and the Black, Stendhal refers to a novel as a mirror being carried in a basket. The metaphor of the realistic novel as a mirror of contemporary reality, accessible to the narrator, has certain limitations, which the artist is aware of. A valuable realistic work exceeds the Platonic meaning of art as a copy of reality. A mirror does not reflect reality in its entirety, nor is the artist's aim to document it fully. In The Red and the Black, the writer emphasizes the significance of selection when it comes to describing reality, with a view to realizing the cognitive function of a work of art, achieved through the categories of unity, coherence and typicality". Stendhal was an admirer of Napoleon and his novel Le Rouge et le Noir is considered his literary tribute to the emperor. Today, Stendhal's works attract attention for their irony and psychological and historical dimensions. Stendhal was an avid fan of music, particularly the works of the composers Domenico Cimarosa, Wolfgang Amadeus Mozart and Gioacchino Rossini. He wrote a biography of Rossini, Vie de Rossini (1824), now more valued for its wide ranging musical criticism than for its historical content. He also idealized aristocracy, noting its antiegalitarianism but appreciating how it is liberal in its love of liberty. In his works, Stendhal reprised excerpts appropriated from Giuseppe Carpani, Théophile Frédéric Winckler, Sismondi and others.

Кристалдану

Стендаль 1822 жылы жазылған "Махаббат туралы" классикалық еңбегінде "махаббаттың тууы" процесін сипаттайды және оны салыстырады, онда махаббат нысаны санада "кристалданады", бұл процесс Римге саяхатқа ұқсас немесе аналогты. Аналогия бойынша, Болонья қаласы бейтараптықты, ал Рим – тамаша махаббатты білдіреді: Болоньяда болғанда біз толығымен бейжаймыз; бір күні ғашық болатын адамға ерекше қызығушылық танытпаймыз, тіпті олардың құнын жоғары бағалауға қиялымыз да құштар емес. Бір сөзбен айтқанда, Болоньяда "кристалдану" әлі басталмаған. Саяхат басталғанда махаббат кетеді. Болоньядан шығып, Апеннин тауларын басып, Римге қарай жолға шығасың. Стендальдің пікірінше, бұл кету ерікке байланысты емес, инстинктивті сәт. Бұл өзгеру процесі төрт кезеңнен тұрады:

Таңғалу – сүйікті адамның қасиеттеріне әңгімелейсің. Қабылдау – сүйікті адамның қызығушылығын сезінудің ләззатын мойындайсың. Үміт – сүйікті адамның махаббатына қол жеткізуді елестейсің. Күшті сезім – махаббатын жеңуге үміттенесің, оның сұлулығы мен қадірін асыра бағалайсың. Бұл саяхат немесе кристалдану процесін (жоғарыда көрсетілгендей) Стендаль, Зальцбург тұз кеніне сапар барысында Мадам Герардимен сөйлескен кезде, ойын картасының артына түсірген.

Саналы бағалау

Гипполит Тэйн Стендаль кейіпкерлерінің психологиялық портреттерін «шынайы, себебі олар күрделі, көп қырлы, ерекше және өзгеше, тірі адамдар сияқты» деді. Эмиль Зола Тейннің Стендальдің «психолог» ретіндегі қабілетін бағалауымен келісті және Стендальдің психологиялық дәлдігін және конвенцияны қабылдамауын жоғары бағаласа да, романдардың түрлі сенімсіздіктерін және Стендальдің айқын авторлық араласуын өкінішпен атап өтті. Немец философы Фридрих Ницше «Жақсылық пен зұлымдықтан тыс» (1886) еңбегінде Стендалды «Францияның соңғы ұлы психологы» деп атады. Ол сондай-ақ, Достоевскийді психолог ретінде талқылағанда «Сендіктердің сөнуі» (1889) еңбегінде Стендалды еске алып, Достоевскиймен кездесуім «өмірімдегі ең ғажайып жағдай болды, тіпті Стендалды тауып алудан да артық» деді. Форд Мадокс Форд «Ағылшын романы» еңбегінде Дидро мен Стендальға «роман өзінің келесі үлкен қадамын жасады» деп мәлімдеді. Сол сәтте романның терең және көп қырлы талқылау құралы ретінде қарастырылуы мүмкін екендігі, демек, адамның мәселесін терең зерттеу құралы ретінде қарастырылуы анық болды. Эрих Ауербах қазіргі заманғы «қатаң реализмнің» Стендаль мен Бальзактан басталатынын санайды. «Мимезис» кітабында ол «Қызыл және қара» романының бір көрінісін былай атап өтті: «Саяси жағдайды, әлеуметтік жіктелуді және нақты тарихи сәттегі экономикалық жағдайды, атап айтқанда, Франция шілде революциясына дейін қандай жағдайда болғанын толық және егжей-тегжейлі білмесе, оны түсінуге болмайды». Ауербахтың пікірінше, Стендаль романдарының «кейіпкерлері, көзқарастары және қарым-қатынастары заманауи тарихи жағдайлармен тығыз байланысты; заманауи саяси және әлеуметтік жағдайлар бұрынғы романдардағыдан гөрі егжей-тегжейлі және шынайы түрде іс-қимылға тоқылған, тіпті әдеби өнердің барлық туындыларында, бірақ саяси сатиралық трактаттар деп аталатын шығармалардан басқа». Ол сондай-ақ «Стендальдың терең романтикалық және нақты феминист екендігі таң қалдырады» деп атап өтті. Феминистер әдетте барлық нәрсені ұтымды түрде қарастыратын, жалпы көзқарасқа ие адамдар; бірақ Стендаль жалпы бостандықтың ғана емес, сонымен қатар жеке бақыттың атынан әйелдердің бостандығын талап етеді». Майкл Дирда Стендалды «француз жазушыларының ең ұлысы» деп санайды. Ол француз тіліндегі ең үздік 20 романның екісінің авторы, өте ерекше автобиографияның («Анри Брулардтың өмірі») авторы, керемет саяхат жазушысы және сіз кездесетін кез келген жазушы сияқты ерекше стильге ие».

Hippolyte Taine considered the psychological portraits of Stendhal's characters to be "real, because they are complex, many sided, particular and original, like living human beings." Émile Zola concurred with Taine's assessment of Stendhal's skills as a "psychologist", and although emphatic in his praise of Stendhal's psychological accuracy and rejection of convention, he deplored the various implausibilities of the novels and Stendhal's clear authorial intervention. The German philosopher Friedrich Nietzsche refers to Stendhal as "France's last great psychologist" in Beyond Good and Evil (1886). He also mentions Stendhal in the Twilight of the Idols (1889) during a discussion of Dostoevsky as a psychologist, saying that encountering Dostoevsky was "the most beautiful accident of my life, more so than even my discovery of Stendhal". Ford Madox Ford, in The English Novel, asserts that to Diderot and Stendhal "the Novel owes its next great step forward At that point it became suddenly evident that the Novel as such was capable of being regarded as a means of profoundly serious and many sided discussion and therefore as a medium of profoundly serious investigation into the human case." Erich Auerbach considers modern "serious realism" to have begun with Stendhal and Balzac. In Mimesis, he remarks of a scene in The Red and the Black that "it would be almost incomprehensible without a most accurate and detailed knowledge of the political situation, the social stratification, and the economic circumstances of a perfectly definite historical moment, namely, that in which France found itself just before the July Revolution." In Auerbach's view, in Stendhal's novels "characters, attitudes, and relationships of the dramatis personæ, then, are very closely connected with contemporary historical circumstances; contemporary political and social conditions are woven into the action in a manner more detailed and more real than had been exhibited in any earlier novel, and indeed in any works of literary art except those expressly purporting to be politico satirical tracts." She furthermore points out that it "is remarkable that Stendhal is both so profoundly romantic and so decidedly feminist; feminists are usually rational minds that adopt a universal point of view in all things; but it is not only in the name of freedom in general but also in the name of individual happiness that Stendhal calls for women's emancipation." Michael Dirda considers Stendhal "the greatest all round French writer – author of two of the top 20 French novels, author of a highly original autobiography (Vie de Henry Brulard), a superb travel writer, and as inimitable a presence on the page as any writer you'll ever meet."

Стендал синдромы

1817 жылы Стендаль алғаш Тоскана қаласына келгенде Флоренцияның мәдени байлығына тәнті болды деген хабар бар. Ол өзінің "Неаполь мен Флоренция: Миландан Реджиоға саяхат" кітабында былай деп жазды:
"Санта-Кроче шіркеуінің алдынан шыққанда, мені қатты жүрек соғу ұстады (Берлинде осы белгіні жүйкелік шаршаңқы деп атайды); өмір күші ішімде құрғап, жерге құлап кетемін деп үнемі қорқып жүрдім. Итальяндық психиатр Гразиелла Магерини 1979 жылы осы синдромды анықтап, атады. Ол қалаға алғаш келгендерде жүрек айну, құлай шаңқау және бас айналу сияқты ұқсас психосоматикалық белгілерді байқаған. Стендальға құрмет көрсету мақсатында Trenitalia компаниясы Париж-Венеция бағытындағы түнгі пойызға «Стендаль экспресі» деген ат берді, бірақ бұл сапарда ешқандай физикалық жайсыздық сезілмейді.