Кіріспе

Виктор Гюгоның 1862 жылғы "Қайғылылар" романы (фр. Les Misérables) – Виктор Гюгоның француз тарихи романы, алғаш рет 1862 жылы жарық көрген, XIX ғасырдың ең ұлы романдарының бірі саналады. "Қайғылылар" романы фильмдерге, теледидарға және сахналық қойылымдарға, соның ішінде мюзиклге бейімделіп, кеңінен танымал болды. Ағылшын тілінде роман көбінесе француз тіліндегі түпнұсқа атауымен аталады. Дегенмен, "Жәбірленушілер", "Зардап шеккендер", "Бақытсыздыққа ұшырағандар", "Кедейлер", "Жалқылар", "Құрбандар" және "Мүліктен айырылғандар" сияқты бірнеше балама атаулар да қолданылған. 1815 жылдан басталып, 1832 жылғы маусымдағы Париж көтерілісімен аяқталатын роман бірнеше кейіпкерлердің өмірін және олардың араласуын, әсіресе бұрынғы сотталған Жан Вальжанның күресі мен оның өзін өзі кешіру жолын баяндайды. Роман заң мен рақымның мәнін зерттей отырып, Франция тарихы, Париждің архитектурасы мен қала құрылысы, саясат, моральдық философия, монархияға қарсылық, әділдік, дін, сондай-ақ романтикалық және отбасылық махаббаттың түрлері мен мәнін қарастырады.

Диссертация

Романның төрттен бірінен астамы – бір есеп бойынша 2783 беттің 955-і – моральдық тұжырымдарды дәлелдейтін немесе Гюгоның энциклопедиялық білімін көрсететін, бірақ сюжетті, тіпті қосалқы сюжетті де ілгерілетуге көмектеспейтін эсселерге арналған. Гюго осы әдісті басқа шығармаларында да қолданған, мысалы, «Нотр-Дам соборының қисыны» және «Теңіз жұмысшылары» романдары. Бір биограф «ғанибеттің теріс жақтарын оңай кешіруге болады» деп жазған. Гюго талқылайтын тақырыптар: жабық діни ордендер, Париж кәріздерінің құрылысы, жаргон және Париж көшелеріндегі кедей балалар. Ол монастырлар туралы жазған мақаласын «Қосымша» деп атап, оқырманды оқиғамен байланысы жоқ екеніне ескертеді. Гюго тағы 19 тарауды (ІІ том, І кітап) – 1861 жылы өзі барып, романды аяқтаған Ватерлоо шайқасының тарихындағы орны туралы есепке және ой-толғамға арнайды. Ол 2-томды мүлдем басқа шығарманың басы сияқты тақырыпты өзгертіп ашады. Бұл «ұзақ әңгіме» мәтіннің үлкен бөлігін алып жатқандықтан, оны жоғарыда талқыланған «жалпы құрылым» аясында қарастыру қажет. Гюго өзінің жеке қорытындысын жасайды, Ватерлоо тарихтың шешімді нүктесі деп санайды, бірақ реакция күштерінің жеңісі емес. Бір сыншы осы шайқасты романға «рухани кіріспе» деп атады, себебі Тенардье мен полковник Понтмерсидің кездейсоқ кездесуі романның көптеген кездесулерін алдын ала хабарлайды, «мүмкіндік пен қажеттілікті үйлестіріп», «батырлық пен зұлымдықтың қақтығысын» көрсетеді. Тіпті басқа тақырыптарға бұрылмағанда да, Гюго кейде оқиғалардың тікелей баяндалуын үзеді, оның дауысы мен сюжеттік желіге бақылау уақыт пен реттілікпен шектелмейді. Роман 1815 жылы Динье епискобы туралы мәлімдемемен басталады және дереу өзгереді: «Бұл егжей-тегжейлі мәліметтер біз айтқымыз келген нәрсеге тікелей қатысы жоқ болса да…». 14 тараудан кейін ғана Гюго алғашқы ойын қайта көтеріп, «1815 жылғы қазан айының басында» деп бастап, Жан Вальжанды таныстырады.

Хьюгоның дереккөздері

1829 жылы Гюго куә болған оқиға үш бейтаныс және бір полицей офицеріне қатысты. Бейтаныстардың бірі – Жан Вальжанға ұқсас, нан ұрлаған адам еді. Полицей оны дилижансқа алып бара жатқан. Ұры ана мен қыздың ойнап жатқанын көрді, бұл Фантина мен Козеттің кейіптерін қалыптастыруға әсер етті. Гюго түрмедегі адамның өмірін, ана мен қыздың бөлінісіп қалуын көзге елестетті. Вальжанның кейіпі бұрынғы сотталған Эжен Франсуа Видоктың өміріне негізделген. Видок жасырын полицей бөлімінің басшысы болды, кейін Францияның алғашқы жеке детективтік агенттігін құрды. Ол сондай-ақ кәсіпкерлікпен айналысып, әлеуметтік қызметі мен қайырымдылығымен танымал болды. Видок Гюгоның «Клод Гё» және «Сотталған адамның соңғы күні» шығармаларына да ықпал етті. 1828 жылы, жазадан босатылған Видок, Вальжан сияқты, ауыр арбаны иығына көтеріп, қағаз фабрикасындағы бір жұмысшыны құтқарды. Гюгоның Вальжанның «Орионда» теңізшіні құтқаруы туралы сипаттамасы Барон Ла Ронсьердің осындай оқиға туралы хатына сөзсіз ұқсас болды. Гюго Мириелдің прототипі ретінде Вальжан Мириелмен кездескен кездегі Динье епископы Биенвен де Миолисті (1753–1843) пайдаланды. Гюго өз ерте шығармаларының бірінде, «Сотталған адамның соңғы күнінде», Тулон түрмесінен тұтқындардың шығуын бейнелеген. Ол 1839 жылы Тулонға барып, түрмені аралады және 1845 жылға дейін кітапты жаза бастамаса да, көптеген жазбалар жасады. Түрме туралы жазбаларының бір бетіне ол қаһарманының атын үлкен әріптермен жазды: «ЖАН ТРЕЖАН». Кітап аяқталған соң, Трежан Вальжанға айналды. 1841 жылы Гюго зорлық-зомбылық жасады деген айыппен тұтқындалуға ұшыраған әйелді құтқарды. Романның ішінде Вальжанның Фантинаны құтқаруын баяндағанда, ол полицеймен болған әңгімесінің бір бөлігін пайдаланды. 1846 жылдың 22 ақпанында, романға кіріскен кезде, Гюго герцогиня мен оның баласының аяусыз қарауында нан ұрының тұтқындалуына куә болды. Ол Монтрейль-сюр-Мерде бірнеше рет демалысқа шықты. 1832 жылғы көтеріліс кезінде Гюго Париж көшелерінде жүрді, жолын бөгеген баррикадаларды көрді және оқтан қорғануға мәжбүр болды. Ол 1848 жылғы Париж көтерілісіне тікелей қатысып, баррикадаларды бұзуға және халық көтерілісін де, монархистік одақтастарын да басуға көмектесті. Ол 1846 жылы Париж Консьержерін және 1861 жылы Ватерлооны жеке тексеру арқылы, кейбір өнеркәсіптер туралы, жұмысшы табының жалақысы мен тұрмыс деңгейі туралы ақпарат жинады. Ол өзінің жақын достары Леони д’Ане мен Джульетта Друэден монастырь өмірі туралы айтып берулерін сұрады. Ол жеке оқиғаларды сюжетке енгізді. Мысалы, Мариус пен Козеттің үйлену кеші (V бөлім, 6-шы кітап, 1-тарау) 1833 жылдың 16 ақпанында өтеді, бұл Гюго мен оның өмір бойы сүйгені Джульетта Друэнің алғаш рет махаббатқа түскен күнімен сәйкес келеді. Гюгоның романының үлгісі – Эжен Сюдің 1842–1843 жылдары жарық көрген «Париж құпиялары» (Les Mystères de Paris) атты сериялық романы болды. «Париж құпиялары», «Қайғылылар» сияқты, сол кезге дейін романдарда аз бейнеленген қанаушылық пен қылмыстық әлемнің көзқарасынан Парижді көрсетті, детективтердің араласуын және аристократтардың бейжайлығын бейнеледі. Әлеуметтік прогрессивті болғанымен, ол «Қайғылылар» романынан гөрі сенсациялық болды және моральдық көрінісі бірдей емес еді.

І том: Фантин

1815 жылы Дине, шаруа Жан Вальжан, Толон бағында 19 жыл қамауда болғаннан кейін ғана босатылды - бес рет аштықтан өлген қарындасы мен оның отбасына нан ұрлаған үшін және тағы он төрт рет қашуға тырысқан үшін - қонақүй иелері оны қайтарып жіберді, өйткені оның сары паспорты оны бұрынғы сотталған ретінде белгілейді. Ол көшеде ұйықтайды, ашулы және қаһарлы. Динедің қайырымды епискобы Мириел оған баспана береді. Түнде Вальжан Мириелдің күміс ыдыстарын алып қашады. Полиция Вальжанды тұтқындаған кезде, Мириел күміс ыдыстарды Вальжанға бергенін айтып, оны екі күміс шам қойғыш алуды талап етеді. Полиция оның түсіндірмесін қабыл алып, кетеді. Мириел Вальжанға оның жаны Құдайға сатып алынғанын және күміс шам қойғыштардан түскен ақшаны өзі адал адам болу үшін пайдалану керектігін айтады. Вальжан Мириелдің сөздерін ойлап жатыр. Мүмкіндік пайда болған кезде, әдетінен тыс, ол 12 жасар Петит Жервейден 40 соу монетасын ұрлап, баланы қуып шығады. Ол тез өкініп, дүрбелеңдейді, қалада Гервайсты іздестіреді. Сол кезде оның ұрлығы туралы билік органдарына хабарланады. Егер ол ұсталса, өмір бойы қайталап қылмыс жасаған қылмыскер ретінде галереяға қайтарылады. Алты жыл өткеннен кейін Вальжан, Месье Мадлен деген жалған есімді пайдаланып, бай фабрика иесі болып, Монрель-сюр-Мер қаласының әкімі болып тағайындалады. Көшеден өтіп бара жатып, ол арба дөңгелегінің астына ілінетін Фаушелевент есімді адамды көреді. Тіпті ақы төлегенде де, ешкім көлікті көтеруге дайын болмағандықтан, ол Фаушелевентті өзі құтқаруға шешім қабылдайды. Ол арбаның астына түсіп, оны көтере алады да, оны босатады. Қалалық полиция инспекторы, инспектор Жавер, ол Вальжан тұтқындалған кезде Тулонның Багнінде күзетші көмекшісі болған, бұл таңғажайып күшті куә болғаннан кейін мэрге күдікпен қарайды. Ол бұл іске қол жеткізе алатын тек бір ғана адамды - Жан Вальжан есімді тұтқынды білген. Осыдан бірнеше жыл бұрын Парижде Фантина есімді қыз Феликс Толомейске қатты ғашық болған. Оның достары Листолье, Фамуил және Блашевелл де Фантиннің достары Далия, Зефин және Фаворитпен жұптасты. Ерлер әйелдерді тастап, өздерінің қарым-қатынастарын жастық шақтағы ойын-сауық ретінде қарастырады. Фантина өзінің және Толомейдің қызы Козеттің қамын жасау үшін өз қаражатына сүйенуі керек. Фантина Монфермельге келгенде Козетті жемқор қонақүй иесі мен оның өзімшіл, қатыгез әйелі Тенардиердің қамқорлығына қалдырады. Фантина олардың қызын қорлап, оны қонақүйде мәжбүрлеп жұмыс істеуге мәжбүрлейтінін білмейді және олардың өсіп келе жатқан, қорлап-арбаған және ойдан шығарылған талаптарын қанағаттандыруға тырысуды жалғастырады. Кейіннен ол Жан Вальжанның зауытындағы жұмысынан босатылады, өйткені оның қызы некеден тыс туылған. Осы арада Тенардьелердің ақшалай сұранысы өсуін жалғастырады. Өкінішке орай, Фантина шашын және екі алдыңғы тісін сатып, Тенардьелерге ақы төлеу үшін жезөкшелікке барады. Фантин белгісіз аурудан біртіндеп өліп барады. Баматабуа есімді дэнди көшеде Фантинаны қорлайды, ал ол оны ұрып-соғады. Жавер Фантинді тұтқындады. Ол қызын асырай алу үшін босатуды сұрайды, бірақ Жаверт оны алты айға бас бостандығынан айырады. Вальжан (мэр Мадлен) араласып, Жавертке оны босатуды бұйырады. Жавер қарсылық көрсетеді, бірақ Вальжан жеңіледі. Вальжан, фабрика оны қабылдамағаны үшін өзін кінәлі сезініп, Фантинаға Козетті өзіне әкелетінін уәде етеді. Ол оны ауруханаға апарады. Жавер Вальжанды тағы да көруге келеді. Жавер Фантинді босатуға мәжбүр болғаннан кейін француз билігіне оны Вальжан деп хабарлағанын мойындайды. Ол Вальжанға өзінің қателескенін түсіндіреді, өйткені билік шынайы Жан Вальжан ретінде басқа біреуді анықтады, оны қамауға алды және келесі күні соттамақшы. Вальжанның жүрегі жараланып, өзінің кінәсіз екенін, шын аты Шамматье екенін білдіреді. Ол сотқа барып, өзінің кім екенін айтады. Вальжан Фантинді көру үшін Монтрейге оралады, содан кейін оны аурухана бөлмесінде қарсы алған Жавер ілеседі. Жаверт Вальжанды ұстағаннан кейін, Вальжан Козетті Фантинаға әкелу үшін үш күн сұрайды, бірақ Жаверт бас тартады. Фантина Козеттің ауруханада жоқ екенін біліп, қайғылы түрде оның қайда екенін сұрайды. Жавер оған үнсіздікті бұйырады, содан кейін оған Вальжанның шынайы жеке басын ашады. Аурудың ауырлығынан әлсіреп, ол шок күйінде құлап, қайтыс болады. Вальжан Фантинаға барып, онымен үнсіз шыбықтасып, қолынан сүйеді, содан кейін Жавертпен бірге кетеді. Кейіннен Фантина�...

ІІ том: Козетта

Вальжан қашып кетеді, қайтадан ұсталып, өлім жазасына кесіледі. Патша жазасын өмір бойына сотқа тартуға өзгертеді. Тулон түрмесінде Вальжан, өзіне үлкен қауіп тудыра отырып, кеменің шатырына ілігіп қалған теңізшіні құтқарады. Көрермендер оны босатуға шақырады. Вальжан өлімін сахналап, теңізге құлап түседі. Шенеуніктер оның қайтыс болғанын және денесінің жоғалғанын хабарлайды. Вальжан Монфермейге Рождество алдында жетеді. Ол Козетті орманнан су әкеліп жатқанын көріп, онымен бірге тавернаға барады. Ол тамаққа тапсырыс береді және Тенардьерлердің оны қалай ұрып-соғуын, ал өз қыздары Эпонина мен Азельманы еркелетуін бақылайды. Олар Козетті қуыршықпен ойнағаны үшін мазақтайды. Вальжан кетеді де, кейін оралып, Козетке қымбат жаңа қуыршық сыйлайды, ол қысқа ойланғаннан кейін қуана қабылдайды. Эпонина мен Азельма қызғанады. Мадам Тенардье Вальжанға ашуланып, күйеуі оның іс-әрекетіне мән бермейді, тек тамақ пен жатақхана ақысын төлейтініне ғана көңіл бөледі. Ертесі күні Вальжан Тенардьерлерге Козетті өзімен алып кетуге ниеттенгенін айтады. Мадам Тенардье бірден келіседі, ал Тенардье Козетті жақсы көретінін және оның жағдайына алаңдағанын көрсетеді, одан айырылуға ықыласты емес. Вальжан Тенардьерлерге 1500 франк төлейді, содан кейін ол Козетпен бірге тавернадан кетеді. Тенардье Вальжаннан көбірек ақша табуды үміттенеді, 1500 франк ұстап, олардың соңынан жүгіріп, Вальжанға Козетті қайтаруын талап етеді. Ол Вальжанға баланың анасынан рұқсатсыз Козетті босата алмайтынын айтады. Вальжан Тенардьеге Фантиннің Козетті алып кетуге рұқсат беретін хатын ұсынады. Тенардье Вальжаннан мың алтын монета талап етеді, бірақ Вальжан мен Козет кетеді. Тенардье қаруын алып келмегеніне өкінеді де үйіне қайтады. Вальжан мен Козет Парижге қашып кетеді. Вальжан Горбо үйінде жаңа пәтер жалдап, Козетпен бақытты өмір сүреді. Бірақ бірнеше айдан кейін Жавер Вальжанның тұратын жерін анықтайды. Вальжан Козетті алып, Жаверден қашуға тырысады. Олар Фаушелеванттың көмегімен, Вальжан бір кезде арбаның астында қалудан құтқарып қалған және монастырьдың бағбаны болған адамның көмегімен Петит Пикпус монастырында пана табады. Вальжан да бағбан болады, ал Козет монастырь мектебінде оқиды.

ІІІ том: Мариус

Сегіз жылдан кейін Энжольрас бастаған ABC достары орлеандықтарға қарсы азаматтық тәртіпсіздік актісін (яғни 1832 жылдың 5-6 маусымында Париж көтерілісін) дайындап жатыр. Ламарк қаланы, әсіресе оның кедей аудандарын қиратып, үкімет құдықтарды улантып отырды деген күдік туғызған үлкен холера эпидемиясының құрбаны болды). ABC достарының қатарына Керемет сотының кедейлері қосылады, соның ішінде Тенардьелердің үлкен ұлы Гаврош, ол көшедегі бала. Студенттердің бірі Мариус Понтмерси өзінің бонапартистік көзқарастарынан туыстарынан (әсіресе, оның роялист бабасы М. Гилленормандтан) алыстады. Әкесі, полковник Жорж Понмерси қайтыс болғаннан кейін, Мариус оның ұлына Ватерлоода өмірін сақтап қалған Тенардье деген сержантқа көмек көрсетуді тапсырған жазбасын табады. Шын мәнінде Тенардье өліктерді тонап, Понмерсидің өмірін тек кездейсоқ құтқарып қалды; ол өзін тонаушы ретінде ашудан аулақ болу үшін Наполеонның астында сержант деп атады. Люксембург бағында Мариус қазір өскен және әдемі Козетті жақсы көреді. Тенардьелер де Парижге көшіп келіп, қонақ үйден айырылғаннан кейін кедейлікпен өмір сүруде. Олар "Жондрет" тегімен Горбо үйінде (қалай болғанда да, Вальжан мен Козетт Тенардиерлер қонақ үйінен шыққаннан кейін қысқа уақыт бойы тұрған ғимарат) тұрады. Мариус та сол жерде тұрады, Тенардьелер үйінің қасында. Эпонин, қазір жыртылып, әлсіреп қалған, ақша сұрап, Мариустың пәтеріне барады. Ол жігітке әсер ету үшін кітаптан дауыстап оқып, қағаз бетіне "Полицейлер келді" деп жазып, өзінің сауатты екенін дәлелдеуге тырысады. Мариус оған жаны ашып, ақша береді. Эпонин кеткеннен кейін Мариус қабырғадағы жарық арқылы "Жондереттерді" өз пәтерінде бақылайды. Эпонин кіріп, қайырымдылық жасаушы адам мен оның қызы оларға қонаққа бара жатқанын хабарлайды. Кедей болып көріну үшін Тенардье отты сөндіріп, орындықты сындырады. Ол сондай-ақ Азельмаға терезе әйнегін ұрып тастауға бұйрық береді, ол солай істейді, нәтижесінде оның қолы кесіледі (Тенардье үміттенгендей). Филантроп пен оның қызы - Вальжан мен Козетта. Мариус Козетті бірден таниды. Оларды көргеннен кейін Вальжан оларға үйге ақысын төлеп қайтып келуге уәде береді. Козетта екеуі кеткеннен кейін Мариус Эпониннен оның мекенжайын алуын сұрайды. Эпонин, Мариусқа ғашық болғандықтан, бұған қарсылық білдіреді. Тенардилер де Вальжан мен Козетті мойындап, кек алуға ант берді. Тенардье қорғаншы Минетке, кісі өлтірушілер мен қарақшылар тобына көмек сұрайды. Мариус Тенардьедің жоспарын естіп, қылмысты Жаверге хабарлауға барады. Жаверт Мариусқа екі тапанша беріп, егер жағдай қауіпті болса, біреуін ауаға атуды тапсырады. Мариус үйге оралып, Жаверт пен полицияның келуін күтеді. Тенардие Эпонин мен Азельманы полицияға көз жеткізу үшін сыртқа жібереді. Вальжан жалдаған ақшамен қайтып келгенде, Тенардье мен Минет оны тосқауылға алады және ол өзінің шынайы жеке басын Вальжанға ашады. Мариус Тенардьеге атасының өмірін Ватерлоода құтқарған адам ретінде танып, ол дилеммаға ұшырайды. Ол Тенардьеге сатқындық жасамай, Вальжанды құтқарудың жолын іздеп жүр. Вальжан Тенардьемен таныс болғанын жоққа шығарып, олар ешқашан кездеспегенін айтады. Вальжан терезеден қашып құтылуға тырысады, бірақ оны ұстап алады. Тенардиер Вальжанға 200 000 франк төлеуді бұйырады. Сонымен қатар, ол Вальжанға Козетке пәтерге оралу туралы хат жазуды және ақшаны тапсырғанша оны өздерімен бірге ұстап тұруды тапсырады. Вальжан хат жазып, Тенардиеге өзінің мекенжайын бергеннен кейін, Тенардие Мэм. Тенардье Козетті алуға. Мэм. Тенардье жалғыз қайтып келеді де, мекен-жайдың жалған екенін айтады. Осы уақыт аралығында Вальжан өзін құтқарып алады. Тенардье Вальжанды өлтіруге шешім қабылдайды. Ол мен Патрон Минет оны жасамақшы болғанда, Мариус Эпониннің бұрын жазған қағазы есіне түседі. Ол оны қабырғадағы жарық арқылы Тенардиерлердің пәтеріне лақтырады. Тенардье оны оқып, Эпониннің кіргізіп жібергенін ойлайды. Ол, мэм. Тенардье мен Патрон Минет қашып құтылуға тырысады, бірақ Жавер оларды тоқтатады. Ол барлық Тенардилерді және Патрон Минетті тұтқындайды (түрмеге апару кезінде қашып кеткен Клэксустан және тонауға қатысудың орнына Эпонинмен қашып кету үшін тоқтаған Монпарнастан басқа). Вальжан Жавер оны көрмей тұрып қашып кетеді.

IV том: Плюмет көшесіндегі идиль және Сент-Дени көшесіндегі эпос

Эпонин түрмеден босағаннан кейін, ол Мариусты "Ларк өрісінен" табады және оған Козеттің мекенжайын тапқанын қайғылы түрде айтады. Ол оны Плюмет көшесіндегі Вальжан мен Козеттің үйіне апарады, ал Мариус үйді бірнеше күн бойы бақылайды. Ақыры, Козетта екеуі кездесіп, бір-біріне деген махаббатын білдіреді. Тенардье, Патрон Минет және Брюжон Гавроштің көмегімен түрмеден қашып құтылуға болады (Гавроштің отбасына қылмыстық әрекеттерде көмектескен сирек жағдай). Бір күні түнде Мариус Козетті көріп келген кезде алты адам Вальжан мен Козеттің үйіне шабуыл жасауға тырысады. Алайда үйдің қақпасында отырған Эпонин, егер ұрылар кетпесе, айқайлап, бүкіл көршілікті оятумен қорқытады. Мұны естіген олар асыға күліп, кетіп қалады. Осы арада Козетта Мариусқа Вальжанмен бірге бір аптадан кейін Англияға баратынын айтады, бұл екеуін қатты мазалайды. Келесі күні Вальжан Марс алаңында отыр. Ол Тенардьеді көршілес ауданда бірнеше рет көргеніне алаңдайды. Күтпеген жерден қолына "Кешіріңіз" деген хат түседі. Ол әлсіз жарықта қашып бара жатқан адамды көреді. Ол үйіне оралып, Козетке олар Rue de l'Homme Armé-дегі басқа үйінде тұратынын айтады және оған Англияға көшетіндерін растайды. Мариус Мистер Гилленормандтан Козеттаға үйленуге рұқсат алуға тырысады. Оның әжесі қатал және ашулы көрінеді, бірақ Мариустың қайтып келуін аңсайды. Ашуы өршіп кеткенде, ол үйленуден бас тартып, Мариусқа Козетті өзінің сүйіктісі етіп алуын айтады. Мариос қорланып, кетеді. Келесі күні студенттер көтеріліп, Париждің тар көшелерінде бөгеттер орнатып, шабуыл жасайды. Гаврош Жавертті байқайды және Энжольрасқа Жаверттің тыңшы екенін айтады. Энжольрас онымен бетпе-бет келгенде, ол өзінің кім екенін және студенттерге тыңдау туралы бұйрықтарын мойындады. Енжольрас және басқа студенттер оны Коринф ресторанындағы бағанаға байлап қойды. Сол күні кешке Мариус Плюмет көшесіндегі Вальжан мен Козеттің үйіне қайта барады, бірақ үйдің енді бос екенін көреді. Содан кейін ол достарының баррикада күтіп тұрғанын айтады. Козеттің жоғалғанын көріп, қатты күйзелген ол дауысқа құлақ асып, кетеді. Мариус баррикадаға келгенде, төңкеріс басталған болатын. Ол оқ бөгетін алуға еңкейіп тұрғанда, бір сарбаз келіп, Мариусты атып өлтіреді. Алайда бір адам қарудың тұмсығын қолына ұстап, оны жабады. Солдат атып, жігітті өлтіріп, Мариусты жоғалтады. Сол уақытта жауынгерлер жақындап келеді. Мариус бір қолында шам ұстап, екіншісінде оқ-дәрі бөгетін ұстап, баррикаданың басына көтеріледі де, баррикаданы жарылқаймын деп жауынгерлерге қорқытады. Бұл туралы білген соң, сарбаздар бөгеттен кері шегінеді. Мариус кішігірім бөгетке баруды шешті, бірақ ол бос. Ол артына бұрылады, Мариусты өлтірген адам оны атымен шақырады. Мариус бұл адамның еркек киім киген Эпонин екенін біледі. Ол күйеуінің тізе бүгіп жатқан жерінде жатып, екеуі бірге өлеміз деп үміттеніп, оған баррикадаға баруға айтқан әйел екенін мойындайды. Ол сондай-ақ, оның өмірін құтқарып, оның алдында өлуді қалағанын мойындады. Автор оқырманға Эпониннің Вальжанға хатты жасырын түрде тастағанын да айтады. Эпонин Мариусқа хат алып келгенін айтады. Ол сондай-ақ хатты бір күн бұрын алғандығын мойындайды, бастапқыда оны оған беруге ниеттенген жоқ, бірақ ол одан кейін өмірде оған ашуланады деп қорқып, мұны жасауға шешім қабылдайды. Мариус хатты алғаннан кейін Эпонин одан өлгенде маңдайынан сүйіп алуын сұрайды, ол мұны орындауға уәде береді. Өмірінің соңғы сәтінде ол жігітке "біраз ғашық болғанын" мойындап, қайтыс болады. Мариус оның өтінішін орындап, хатты оқуға барады. Оны Козет жазған. Ол Козеттің қайда екенін біліп, оған қоштасу хат жазады. Ол Гаврошаны оны апарып беруге жібереді, бірақ Гаврош оны Вальжанға қалдырады. Вальжан Козеттің сүйіктісінің соғысып жатқанын білгенде, алдымен көңілі көтеріледі, бірақ бір сағаттан кейін Ұлттық гвардияның киімін киіп, өзін қару-жарақпен және оқ-дәрімен қаруландырады және үйінен кетеді.

V том: Жан Вальжан

Вальжан бөгетке жетіп, бірден адамның өмірін құтқарады. Ол әлі де Мариусты өлтіруді немесе қорғауды қалайтынын білмейді. Мариус Вальжанды бірден таниды. Энжольрастың хабарлауынша, олардың патрондары бітіп барады. Гаврош баррикададан шығып, өлтірілген ұлт гвардияшыларынан оқ-дәрі жинауға барғанда, оны атып өлтіреді. Вальжан Жавертті өлім жазасына кесуге өз еркімен келіседі, ал Энжольрас оған рұқсат береді. Вальжан Жавертті көзден таса етіп, оны жіберіп жатқанда, көкке атып өлтіреді. Мариус Вальжан Жаверді өлтірді деп қате ойлайды. Баррикада құлаған кезде Вальжан жарақаттанған және есінен таныған Мариусты алып кетеді. Басқа оқушылар да өлтіріледі. Вальжан Мариустың денесін алып, канализациядан қашып кетеді. Ол полиция патрулін айналып өтіп, шығу қақпасына жетеді, бірақ ол құлыпталған. Тенардье қараңғылықтан шығады. Вальжан Тенардьеді таниды, бірақ Тенардье Вальжанды тани алмайды. Вальжанды құрбанның мәйітін сүйретіп жүрген кісі өлтіруші деп ойлап, Тенардье ақша үшін қақпаны ашуды ұсынады. Ол Вальжан мен Мариустың қалталарын іздеп жүріп, кейінірек оның жеке басын анықтау үшін Мариустың пальтосының бір бөлігін жыртып алады. Тенардье отыз франкты алып, қақпаны ашады және Вальжанның кәрізден шығуы оны қудалаған полицияның назарын аударады деп күтеді. Шыққаннан кейін Вальжан Жавертпен кездеседі және оған берілмей тұрып, Мариусты отбасына қайтару үшін уақыт сұрайды. Жавер таңғаларлықтай, Мариус бірнеше минут ішінде өледі деп болжап, келіседі. Мариусты әжесінің үйінде қалдырғаннан кейін, Вальжан өзінің үйіне қысқа сапарға баруды сұрайды, ал Жавер келіседі. Сол жерде Жавер Вальжанға оны көшеде күтетінін айтады, бірақ Вальжан терезеден көшеді қарап шыққанда, Жавердің кеткенін табады. Жавер көшеде жүргенде, заңға деген қатаң сенімі мен Вальжанның оған көрсеткен мейірімі арасында тұтқындалғанын түсінеді. Ол Вальжанды билік органдарына ұстап бере алмайтынын, сонымен қатар заң алдындағы міндетін де елемейтінін сезінді. Жавер бұл дилемманы жеңе алмай, өзін-өзі Сенаға лақтырып өлтіреді. Мариус жарақаттарынан баяу-ақ айығады. Ол Козеттамен бірге үйлену тойына дайындықты бастағанда, Вальжан оларға 600 000 франктан асатын байлық береді. Марди Гра мейрамы кезінде олардың үйлену тойы Париж арқылы өтіп бара жатқанда, Вальжанды Тенардье байқайды, ол кейін Азельмаға артынан еруді бұйырады. Тойдан кейін Вальжан Мариусқа өзінің бұрынғы сотталушы екенін мойындайды. Мариус қорқып, Вальжанның моральдық мінез-құлқы туралы ең нашар нәрселерді болжайды және Вальжанның Козеттамен уақытын шектеуді ойлап табады. Вальжан Мариустың үкімін және Козеттен бөлінуін қабылдайды. Вальжан өмір сүру құлшынысын жоғалтып, төсегіне жатады. Тенардье Мариусқа жамылып келеді, бірақ Мариус оны таниды. Тенардье Мариусты Вальжан туралы білгендерімен шантаж жасауға тырысады, бірақ мұны істеу арқылы ол Мариустың Вальжан туралы қате түсініктерін түзетеді және оның жасаған барлық жақсылықтарын ашады. Ол Мариусты Вальжанның шынымен де кісі өлтіргеніне сендіруге тырысады және ол жыртылған пальтоның бір бөлігін дәлел ретінде ұсынады. Мариус таңғалып, матаның өзінің пальтосының бөлігі екенін таниды және оны бөгеттен құтқарған Вальжан екенін түсінеді. Мариус біршама жазбаны алып, Тенардьедің бетіне лақтырады. Содан кейін ол Тенардиеге өзінің қылмыстарымен бетпе-бет келіп, ешқашан қайтып келмеуі үшін үлкен сома ұсынады. Тенардье ұсынысты қабыл алып, Азельмамен бірге Америкаға саяхаттайды, онда ол құл саудагеріне айналады. Олар Вальжанның үйіне жүгіріп бара жатқанда, Мариус Козетке Вальжанның баррикада оның өмірін құтқарғанын айтады. Олар Вальжанды өлімге жақын кездестіріп, онымен татуласады. Вальжан Козетке анасының атын айтып береді. Ол қаныққан күйінде қайтыс болады және Пьер-Лашез зиратында бос тақтаның астына жерленеді.

Майор

Жан Вальжан (Месье Мадлен, Ультима Фаушелевент, Месье Лебланк және Урбен Фабр деп те аталады) Романның басты кейіпкері. Ол Фаверолл қаласында туған, Айн. Апасының жеті аштық баласын тамақтандыру үшін нан ұрлағаны үшін сотталып, бес жылға түрмеге жабылды. Ол он тоғыз жылдан кейін түрмеден шартпен босатылды (төрт сәтсіз қашу әрекеті кейін он екі жыл қосылды және екінші қашу әрекеті кезінде қарсы күресу екі қосымша жыл қосылды). Бұрынғы сотталушы болғандықтан қоғамнан бас тартылған ол епископ Мириелмен кездеседі, ол оған мейірімділік көрсетіп, жаңа адам болуға шақырып, өмірін өзгертеді. Ол Епископ Мириелдің айтқандарын ойланып отырғанда, аяқкиімін жас бесікші құлатқан қырық суалық тыйынға қояды. Вальжан балаға таяғымен қорқытады, бала Вальжанды арманыннан оятып, ақшасын қайтарып алуға тырысады. Ол өтіп бара жатқан діни қызметкерге өзінің және баланың атын айтады, бұл полицияға оны қарулы тонаумен айыптауды ұсынады. Егер ол қайтадан ұсталса, оны өмір бойы түрмеге қамауға алады. Ол адал өмір сүру үшін жаңа жеке басын (Месье Мадлен) алады. Ол жаңа өндіріс әдістерін енгізеді, ақырында екі зауыт салып, сол аймақтағы ең бай адамдардың біріне айналады. Халықтың ризашылығына орай, ол Монтрейль-сюр-Мер қаласының әкімі болып тағайындалады. Ол Жавертпен Фантиннің жазасына қарсы тұрып, өзін өмір бойы түрмеде қалудан басқа адамды құтқару үшін полицияға тапсырады және Козетті Тенардиерлерден құтқарады. Кедейлерге жомарттық жасағаны үшін Парижде Жаверт тауып алған, ол бірнеше жыл бойы монастырда тұтқындалудан қашады. Ол Мариусты тұтқындалудан және баррикада өлімнен құтқарады, үйлену тойынан кейін Мариус пен Козетке өзінің шынайы жеке басын ашады және өлім алдында олармен қайта қосылады, епископқа және Фантинаға берген уәдесін орындады, ол өлер алдында соңғы нәрсені көреді. Жаверт - Вальжанды қайта ұстауға ұмтылған фанатик полиция инспекторы. Түрмеде тұтқын әке мен сәуегей ананың баласы болып туған ол екеуінен де бас тартып, түрмеде күзетші болып жұмыс істей бастайды, соның ішінде бір рет Valjean-дің мүшесі болып табылатын шынжырлы топтың бақылаушысы болып табылады (және мұнда ол Valjean-дің орасан зор күш-жігеріне және оның қандай көрінеді екеніне тікелей куә болады). Ақырында ол Монтрейль-сюр-Мер полициясына қосылады. Ол Фантинаны тұтқындап, Вальжан / Мадленмен қақтығысқа түседі, ол Фантинаны босатуды бұйырады. Вальжан Жавертті өз жасағының алдында жұмыстан шығарады, ал Жаверт кек алу үшін полиция инспекторына Жан Вальжанды тапқанын хабарлайды. Оған Жаң Вальжан деп қате атаған адам тұтқындалғандықтан, ол қате болуы керек деп айтылады. Ол М. Мадленге өзін қорлықпен босатуды сұрайды, өйткені ол өзіне басқаларға қарағанда аз қатал бола алмайды. Шынайы Жан Вальжан өзін ұстап бергенде, Жавер Париж полициясына көтеріледі, онда ол Вальжанды тұтқындап, түрмеге қайтарады. Вальжан қайтадан қашып кеткеннен кейін, Жавер тағы бір рет тұтқындауға тырысады. Ол кейін Горбо үйінде Вальжанды қамауға алады. Кейіннен, баррикаданың артында жасырын жұмыс істеп жатқанда, оның жеке басы анықталады. Вальжан Жаверді өлтіруді ойлап, оны босатып жібереді. Жаверт келесі жолы канализациядан шыққан Вальжанды кездестіргенде, оған үйіне қысқа уақытқа баруына рұқсат береді, содан кейін оны тұтқындаудың орнына кетеді. Жавер заңға деген құлшынысын заңға сай әрекет етудің арамдығына деген көзқарасымен үйлестіре алмайды. Ол полиция басшысына түрмедегі жағдайдың нашарлығы мен тұтқындардың қатыгездікке ұшырағаны туралы хат жазып, өз өмірін өзімен бірге Сена өзеніне лақтырып алады. Фантина Монтрейль-сюр-Мер қаласында дүниеге келген, бірақ жасөспірім кезінде Парижге көшіп келді. Бұл қызды оның сүйіктісі Феликс Толомейес кішкентай баламен тастап кеткен. Фантина қызы Козетті Монфермель ауылындағы қонақүй иелері Тенардиерлерге қалдырады. Мэм. Тенардье өз қыздарын шатастырып, Козетті қорлайды. Фантин Мсье Мадленнің зауытында жұмыс табады. Сауатсыз болғандықтан, ол басқаларға өзінің атынан Тенардиерлерге хат жазуға мәжбүр етеді. Бір әйел басшы оның үйленбеген ана екенін біліп, жұмыстан шығарады. Тенардиерлердің қайта-қайта ақша сұрағандарын қанағаттандыру үшін ол шашын және екі алдыңғы тісін сатып, жезөкшелікке айналады. Ол ауырады. Вальжан оның жағдайы туралы Жаверт оны қорлайтын есімдермен шақырған және арқасына қар тастаған адамға шабуыл жасағаны үшін тұтқындап, ауруханаға жібереді. Жаверт аурухана бөлмесінде Вальжанмен кездеск...

АБС достары

Революциялық студенттік клуб. Француз тілінде "ABC" әрпі француз тіліндегі "abaissés" сөзімен бірдей айтылады, яғни "төмендегендер". Бахорел – Париждің студенттік кафелерінде белгілі болған, шаруа отбасынан шыққан, сәулетті және бос жүріп жүрген адам. Комбеферре – Революция философиясын бейнелейтін медицина студенті. Курфейрак – "Достар" тобының ортасы ретінде сипатталатын құқық студенті. Ол – ар-намысқа адал, жылы жүзді және Мариусқа ең жақын серік. Энжольрас – "Достар" тобының жетекшісі. Ұшқыр, харизматикалық және прогреске берілген жас жігіт. Фейли – жетім қалған жапсырма жасаушы және Польшаны сүйетін, өздігінен оқу-жазуды үйренген адам. Ол – "Достар" тобының студент емес жалғыз мүшесі. Грантер – революцияға қызығушылығы шамалы, маскүнем. Пессимизміне қарамастан, ол өзін Республикаға сенуші деп жариялап, Энжольраспен бірге қаза табады. Жан Прувер (сондай-ақ Жеан) – Италия, латын, грек және иврит тілдерін білетін, орта ғасырларға қызығушылық танытқан романтик. Жоли – денсаулық туралы ерекше теориялары бар медицина студенті. Ол гипохондрик және "Достардың" ең бақыттысы ретінде сипатталады. Лесгл (сондай-ақ Лèгл, Лайгл, L'Aigle [Бүркіт] немесе Bossuet) – топтың ең ескі мүшесі. Өте бақытсыз деп есептелетін Лесгл жиырма бес жасында шашын бастайды. Мариусты "Достармен" таныстырған Лесгл.

Кіші

Азельма - Тенардиерлердің кіші қызы. Ол да, әпкесі Эпонин сияқты, балалық шағында күйзеліп, қартайғанда кедейленеді. Ол әкесі Вальжанды тонауды ойластырып жіберген. Мариус пен Козеттің үйлену тойы күні ол әкесінің бұйрығы бойынша Вальжанды аңдып жүреді. Романның соңында ол әкесімен бірге Америкаға саяхаттайды. Баматабои Фантинаны қинаған босқындар. Кейіннен Шамматье үкімінде қазылар алқасының мүшесі болды. (Мlle) Баптистин Мириэль Епископ Мириэльдің әпкесі. Ол өз бауырын жақсы көреді және құрметтейді. Блашевель - Париждегі бай студент, Монтобаннан шыққан. Ол Феликс Толомейестің досы және Фантиннің досы Фаворитпен романтикалық қарым-қатынаста болады. Бугон ханым (Мадам Бургон деп аталады) Горбо үйінің үй басқарушысы. Brevet Вальжанды сол жерде білетін Тулонның бұрынғы сотталушысы; Вальжаннан бір жыл өткен соң босатылды. 1823 жылы ол белгісіз қылмыс жасағаны үшін Аррастағы түрмеде жазасын өтеп жатыр. Ол Шамматье - Вальжан екендігін бірінші болып дәлелдеді. Ол тігілген, шаршылы шұлық киетін. Брюжон - қарақшы және қылмыскер. Ол М. Тенардье және Патрон Минет тобына (Gorbeau тонау және Plumet көшесіндегі тонау әрекеті сияқты) қатысады. Автор Брюжонды "күлкілі жас жігіт, өте айлакер, өте шебер, қыңыр әрі күңкілдеп жүретін" деп сипаттаған. Шамматье Алма ұрлап тұтқындалғаннан кейін Вальжан деп қате аталатын босқындар. Шенильдье - Тулоннан өмір бойы сотталған адам. Ол Вальжанмен бес жыл бойы шынжырлас жолдас болды. Бірде ол өмір бойына жұмыс істеуге мәжбүр болған ("travaux forcés à perpetuité", "мәңгілік мәжбүрлі еңбек") брендін алып тастауға тырысты, ол иығын күйілген көмірге толы ыдысқа қойып, сәтсіз аяқтады. Ол кішкентай, сымбатты, бірақ күшті адам ретінде сипатталады. Кочепель - Тулоннан тағы бір өмір бойы сотталған адам. Ол Пиренейдің бағушысы болған, кейін контрабандист болды. Ол ақымақ деп сипатталады және оның қолында 1 наурыз 1815 деген таңба бар. Полковник Жорж Понтмерси - Мариустың әкесі және Наполеон әскерінің офицері. Ватерлоода жарақат алған Понмерси М. Тенардье оның өмірін құтқарды деп қате ойлайды. Ол Мариусқа осы үлкен қарыз туралы айтады. Ол Мариусты жақсы көреді және М. Гилленорманд оған келуіне рұқсат бермегенмен, ол жекшембі күндері шіркеудегі бағананың артына үнемі жасырынып, кем дегенде Мариусқа алыстан қарай алатын. Наполеон оны барон етіп тағайындады, бірақ келесі режим оның барондығын немесе полковник мәртебесін танудан бас тартты, оның орнына оны комендант деп атады. Кітапта ол "полковник" деп аталады. Далия Париждегі жас гризетка және Фантиннің Фавруита мен Зефинмен бірге тігінші достар тобының мүшесі. Ол Феликс Толомейестің досы Листольермен романтикалық қарым-қатынасқа түседі. Фамуил - Париждегі бай студент, бастапқыда Лимождан. Ол Феликс Толомейестің досы болып табылады және Фантиннің досы Зефинмен романтикаға түседі. Фушелевент Вальжан (М. Мадлен рөлінде) күйме астында қалудан құтқаратын сәтсіз кәсіпкер. Вальжан оған Париж монастырында бағбандық қызметтен орын алады, онда Фаушелевент кейіннен Вальжан мен Козетке баспана береді және Вальжанға өзінің ағасы ретінде көрінуге мүмкіндік береді. Сүйікті Париждегі жас гризетка және Фантиннің тігінші достар тобының жетекшісі (оның ішінде Зефин мен Далия). Ол тәуелсіз және әлемнің жолдарын жақсы біледі және бұрын Англияда болған. Ол Феликс Толомейестің досы Блашевельді төтеп бере алмаса да, басқа біреуді жақсы көреді, бірақ ол бай адамға құмарлық жасаудың артықшылықтарын көру үшін онымен қарым-қатынасқа түседі. Мсье Гилленорманд - Мариустың ата-бабасы. Монархист болғандықтан, ол саяси мәселелер бойынша Мариуспен келіспейді және олардың бірнеше аргументтері бар. Ол Мариусты әкесі полковник Жорж Понтмерсидің ықпалына ұшырамай қалуға тырысады. Ол онымен идеялар бойынша үнемі қақтығысып жүрсе де, оны сүйеді. Мадмоазель Гилленорманд М. Гилленормандтың қызы, ол онымен бірге тұрады. Оның қайтыс болған жарты әпкесі (М. Гилленормандтың басқа некеден туған қызы) Мариустың анасы болды. Теодул Гилленорманд - армия офицері және Мариустың туысы. Ол Мариустың атасының сүйіспеншілігінен Мариусты алмастыруға сәтсіз және сәтсіз әрекет жасайды. Листолие - Париждегі бай студент, тумасы Кахордан. Ол Феликс Толомейестің досы және Фантиннің досы Далиямен романтикалық қарым-қатынаста болады. Мабеуф - полковниктің досы, полковниктің өлімінен кейін оның ұлы Мариуспен достық қарым-қатынас жасап, Мариусқа әкесі оны жақсы көретінін түсінуге көмектеседі. Мабеуф өсі...

Айтушы

Хьюго баяндаушыға есім бермейді және оқырманға баяндаушыны романның авторымен сәйкестендіруге мүмкіндік береді. Айтқыш кейде өзін-өзі баяндауға енгізеді немесе ол тарихи оқиғаларды айтып жатқанын, әуелден-ақ ойдан шығарылғанын атап көрсету үшін оқиғадан тыс фактілерді баяндайды. Ол Ваттерлоо туралы баяндауын бірнеше абзацпен бастайды, онда баяндаушының жақында майданға жақындағаны сипатталады: "Өткен жылы (1861 ж.), мамыр айының бір таңертеңінде, саяхатшы, осы оқиғаны айтып отырған адам Нивельден келе жатты " 1832 жылғы көшедегі ұрыстар кезінде "көріп тұрған, армандайтын, осы кітаптың авторы" қалай өрескел атысқа түсіп қалғанын баяндады: "Оны оқтан қорғау үшін оған дүкендерді бөліп тұрған екі жарты бағананың көтерілуі ғана болды; ол осы нәзік жағдайда жарты сағатқа жуық қалды". Бір кезде ол "осы кітаптың авторы, өзін атаудың қажеттігін өкінішпен" "оның жастық шағындағы Париж әлі де бар сияқты" деп сипаттағанда оқырманның түсінуін сұрауға үңілгені үшін кешірім сұрайды. Бұл оның замандастары сүргіннен жазған өзіндік суреті ретінде танитын өткен жерлер туралы ой жүгіртуді бастайды: "Сіз сол тротуарларда жүрегіңіздің, қаныңыздың, жаныңыздың бір бөлігін қалдырдыңыз". Ол басқа бір оқиғаны да айтып береді. Бұл тесілген қырқылатын ыдыс 1848 жылы Рю-ду-Контра-Социалда, базардың бағаналарының бұрышында әлі де көрінетін болды". Полицияның екі рет әрекет еткенін дәлелдейтін дәлел ретінде ол былай деп жазады: "Бұл кітаптың авторының қолында 1848 жылы осы тақырыпқа қатысты полиция префектіне 1832 жылы жасалған арнайы есеп болды".

Қазіргі кездегі қабылдау

Романның жарық көруі көп күтілген оқиға болды, өйткені Виктор Гюго ХІХ ғасырдың ортасында Францияның ең көрнекті ақындарының бірі болып саналды. The New York Times 1860 жылдың сәуірінде өзінің алдағы басылымын жариялады. Хьюго баспагерлерге өз әңгімесін қорытындылауға тыйым салды және жарияланбастан бұрын үзінділерді жариялауға рұқсат беруден бас тартты. Ол оларға өзінің бұрынғы табысына сүйене отырып, мынадай әдісті ұсынды: "Виктор Х. Париждің Нотр-Дам [Нотр-Дамның жұлқы] картинасында готика әлемінде не істеген болса, оны қазіргі әлем үшін "Жәбірленушілер" романында орындайды". "Жәбірленушілердің" алғашқы екі томының жарыққа шығуы алдында 1862 жылы 30 немесе 31 наурызда Брюсселде және 3 сәуірде Парижде үлкен жарнамалық науқан өтті. Қалған томдары 1862 жылы 15 мамырда жарық көрді. Сын-пикірлер кеңінен тарады және көбінесе теріс болды. Кейбір сыншылар тақырыпты әдепсіз деп тапты, басқалары оның шамадан тыс сезімтал екендігіне шағымданды, ал басқалары революционерлерге деген жанашырлығынан алаңдады. Л. Готье 1862 жылдың 17 тамызындағы "Монд" газетінде былай деп жазды: "Месье Гюгоның шабуылдарды сәтті жоспарлау туралы берген барлық мәліметтерін жеңе алмайтын жек көрушілікпен оқып шығу мүмкін емес". Гонкур ағайындылары романды жасанды және өкінішті деп бағалады. Флаубер бұл кітапта "нағыз шындықты да, ұлылықты да" таба алмады. Ол кейіпкерлердің барлығы "өте жақсы сөйлейтін, бірақ бәрі бірдей сөйлейтін" қарапайым стереотиптер екеніне шағымданды. Ол оны "балалық" әрекет деп санады және "құдайдың құлдырауы" сияқты Гюгоның мансабына тоқтам жасады. Шарль Бодлер газетте жазған пікірінде Гюгоның қоғамдық көңілді әлеуметтік проблемаларға аударудағы жетістіктерін мақтаған, бірақ ол мұндай пропаганда өнердің қарама-қарсысы деп сенген. Ол жеке өмірінде оны "жағымсыз және жарамсыз" ("immonde et inepte") деп айыптайды. Бұл шығарма коммерциялық табысқа қол жеткізді және басылғаннан бері танымал кітап болып табылады. Сол жылы ол бірнеше шет тілдеріне, соның ішінде итальян, грек және португал тілдеріне аударылды, ол Францияда ғана емес, бүкіл Еуропа мен шетелде танымал болды.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Чарльз И. Уилбор. Нью-Йорк: Карлтон баспасы, 1862 жылдың маусымы. Алғашқы ағылшынша аударма. Бірінші том 1862 жылдың 7 маусымынан бастап Нью-Йоркте сатып алуға қол жетімді болды. Сондай-ақ Нью-Йорк пен Лондон: Джордж Рутледж және ұлдары, 1879 ж. Ласселс Враксалл. Лондон: Херст пен Блэкет, 1862 жылдың қазаны. Бірінші ағылшын аудармасы. Норман Денни. "Фолио" баспасы, 1976 жыл. Кейіннен "Penguin Books" баспасында басылып шыққан ағылшын тіліндегі аудармасында аудармашы романның екі ұзын ауытқуын қосымшаға орналастырғанын және мәтінге кішігірім қысқартулар енгізгенін түсіндіреді. Ли Фанесток пен Норман МакАфи. "Сигнет классикасы". 1987 жылғы 3 наурыз. Вилбур аудармасына негізделген, оның тілі жаңғыртылған толық басылым. Кітапша Джули Роуз. 2007 жыл. Vintage Classics, 2008 жылғы 3 шілде. Виктор Гюгоның өмірбаянының егжей-тегжейлі биографиялық эскизі, хронологиясы мен жазбалары бар толық шығарманың жаңа аудармасы. Кристин Доногер. Penguin Classics, 2013 жылдың 7 қарашасы. Виктор Гюгоның өмірбаянының егжей-тегжейлі биографиялық эскизі, хронологиясы мен жазбалары бар толық шығарманың жаңа аудармасы.

Жалғасы

Лаура Калпакианның "Коссетта: Мизерабельдердің жалғасы" кітабы 1995 жылы жарық көрді. Ол Козетта мен Мариус тағдырын әрі қарай көрсетеді, бірақ бұл кітап түпнұсқа романға қарағанда, музыкалық туындының жалғасы болып табылады. 2001 жылы Гюгоның оқиғасын жалғастырған екі француз романы жарық көрді: "Козетт немесе иллюзиялар дәуірі" және "Мариус немесе қашқын". Алғашқысы ағылшыл тіліне аударылды. Жавер өзіне қол жұмсау әрекетінен аман қалған және дінге келген батыр ретінде бейнеленеді; Тенардье Америкадан қайта оралады; Мариус негізсіз түрмеге қамалады. Бұл туындылар Гюгоның шөбересі бастаған Société Plon және басқалар Пьер Югоға қарсы сот процесіне түскен.