Кіріспе

Мексика қаласының метрополитені (lang es) – Мексика қаласының және Мексика штатының кейбір муниципалитеттерінің мегаполистік аймағына қызмет ететін жедел көлік жүйесі. Оны Sistema de Transporte Colectivo (STC) басқарады. Бұл Нью-Йорк метросынан кейін Солтүстік Америкадағы екінші ірі метро жүйесі. STC метросының алғашқы желісі 16 станциядан тұрды және 1969 жылдың 4 қыркүйегінде халыққа ашылды. Содан бері жүйе біртіндеп, үзілістермен кеңейіп келеді. 2015 жылғы мәліметтер бойынша, жүйеде 12 желі бар, олар 195 станцияға қызмет көрсетеді.

STC метросының 195 станциясының көптегені Мексика тарихындағы тарихи тұлғалардың, орындардың немесе оқиғалардың құрметіне аталған. Қаланың оңтүстік-шығыс бөлігінде 7, 3, 2 және 8 желілерімен байланысатын 115 жер асты станциясы бар. Бұл желі 2012 жылдың 30 қазанында ашылды. Метро Мексиканың мәдени тарихында маңызды рөл атқарды, "Метро Чабакано" музыкалық шығармасына және Родриго "Рокдриго" Гонсалестің 1982 жылғы "Метро Балдерас" әніне шабыт берді. Сондай-ақ, 1990 жылғы "Total Recall" Голливуд фильмінің түсірілім алаңы болды. Қоғамдық қайраткер Карлос Монсивайс метроның мәдени маңыздылығын былай бағалады: "Бұл – әртүрлі әлеуметтік топтардың күнделікті араласуға мәжбүр болатын, ұжымдық өркендеу кеңістігі".

Метроның тұжырымдамасы және алғашқы жоспарлары

ХХ ғасырдың екінші жартысында Мехико қаласында қоғамдық көлік жүйесінде қиындықтар туындады. Қаланың орталық аймағында, күнделікті сапарлардың 40 пайызы осы жерде шоғырланғандықтан, басты және тас жолдар тығырылып, қозғалыс баяулады. Бұл аймақты 91 автобус бағытының 65-і және электрлік көлік қызмет көрсетті. 150 000 жеке автомобильдің ең көп жүретін уақытында, 4 мың бірлік көлікпен бірге, орташа жылдамдық жаяу жүру жылдамдығынан да төмен болды. Мексика қаласы метрополитенінің құрылысын ұйымдастырушы – инженер Бернардо Кинтана, ол Ingenieros Civiles y Asociados (Азаматтық инженерлер және серіктестер) құрылыс компаниясын басқарды. Ол бірқатар зерттеулер жүргізіп, нәтижесінде Мексика қаласы метрополитенінің құрылысына әкелген жобалық жоспар жасады. Бұл жоспар Мексика қаласының әртүрлі органдарына ұсынылды, бірақ ол 1967 жылдың 29 сәуірінде, "Diario Oficial de la Federación" үкіметтік газетінде Мексика қаласының қоғамдық көлік жүйесінің бір бөлігі ретінде жер астындағы жылдам транзиттік желі құру, пайдалану және басқару туралы президенттік жарлық жарияланғанға дейін ресми түрде бекітілмеді. Бұл жарлық арқылы Sistema de Transporte Colectivo – орталықтандырылмаған мемлекеттік мекеме құрылды. Мексика қаласы метрополитені Франциядан көп техникалық көмек алды. RATP инженерлік бөлімшесі SOFRETU бастапқы жоспарлау және алғашқы желілерді жобалауда маңызды рөл атқарды, осы себепті дөңгелек-рельс технологиясы таңдалды. 1967 жылдың 19 маусымында Чапультепек даңғылы мен Авенида Букарелидің қиылысында Мексика қаласы метрополитенінің ашылу салтанаты өтті. Екі жылдан кейін, 1969 жылдың 4 қыркүйегінде, сары түсті пойыз Сарагоса және Инсургентес стансалары арасында тұңғыш рет жүргізіліп, сол күнден бастап үздіксіз жұмыс істеуде.

Бірінші кезең (1967-1972)

Құрылыстың бірінші кезеңі Grupo ICA компаниясы жүзеге асырған 1, 2 және 3-жолдардың құрылысын және ашылуын қамтыды. Бұл кезеңге инженерлер, геологтар, механиктер, азаматтық инженерлер, химиктер, гидравлика және санитария мамандары, электриктер, археологтар және биологтар; желдету, статистика, есептеу, көлік және транзит салаларының мамандары; бухгалтерлер, экономистер, заңгерлер, жұмысшылар мен еңбекшілер қатысты. 1200-ден 4000-ға дейін маман және 48 000 жұмысшы қатысып, айына кем дегенде бір километр рельс төседі, бұл метро құрылысының ең жылдам қарқыны болды. Осы құрылыс кезеңінде екі археологиялық ескерткіш, ацтектердің бір бейнесі және мамонттың сүйектері (Талисман станциясында қойылған) табылды. Бірінші кезеңнің соңында, яғни 1972 жылдың 10 маусымында, STC метросының 48 станциясы және жалпы ұзындығы : 1-жол Обсерваториядан Сарагосаға дейін, 2-жол Такубадан оңтүстік-батысқа қарай Таскеньяға дейін және 3-жол Тлателолькодан оңтүстіктегі Бас ауруханаға дейін созылды, бұл Мексиканың Бас ауруханасына жылдам қол жеткізуді қамтамасыз етті.

Екінші кезең (1977-1982)

Президент Луис Эчеверрияның үкіметінде одан әрі прогресске қол жеткізілмеді, бірақ Хосе Лопес Портильоның басшылығымен екінші кезең басталды. Comisión Ejecutiva del Metro (Мексика қаласы метрополитенінің атқару комитеті) Мексика қаласы метрополитені аумағында STC метрополитенін кеңейту үшін құрылды. Жұмыс 1978 жылы Тлателолькодан Ла Расаға дейін, 1979 жылы қазіргі Индиос-Вердес терминалына дейін 3-жолды солтүстікке қарай кеңейтумен басталды, ал оңтүстікке қарай 1980 жылы Бас ауруханадан Centro Médico-ға дейін және бірнеше айдан кейін Запатаға дейін жалғасты. 4 және 5-жолдардың құрылысы басталды және тиісінше 1982 жылдың 26 мамырында және 30 тамызында аяқталды; біріншісі Мартин Каррерадан Санта-Анитаға дейін, екіншісі Политехникодан Пантитланға дейін салынды. Ірі ғимараттардың сиретігіне байланысты 4-жол STC метрополитенінің жоғары көлік желісі ретінде салынған алғашқы желісі болды.

Үшінші кезең (1983-1985 жж.) және 1985 жылғы жер сілкінісі

Бұл құрылыс кезеңі 1983 жылдың басынан 1985 жылдың соңына дейін жалғасты. 1, 2 және 3-жолдар қазіргі ұзындығына дейін кеңейтілді, ал 6 және 7-жолдар жаңадан салынды. Желінің ұзындығы ұлғайтылып, станциялар саны 105-ке жетті. 3-жолдың бағыты 1983 жылдың 30 тамызында Сапата станциясынан Универсидад станциясына дейін кеңейтілді. 1-жол Сарагосадан қазіргі Пантитлан терминалына дейін, ал 2-жол Такубадан қазіргі Куатро Каминос терминалына дейін созылды. Осы екеуі 1984 жылдың 22 тамызында пайдалануға берілді. 6-жолдың бағыты бастапқыда Эль-Росариодан Петролеум институтына дейін жүрді, ал 7-жол Такубадан Барранка-дель-Муэртоға дейін ашылды. Ол Мексика алқабын батыс жағынан қоршап тұрған Сьерра-де-лас-Крусес тау тізбегінің етегімен, ежелгі көл аймағынан тысқары өтеді. Осының арқасында 7-жол терең тікұйыс туннель ретінде салынды. 1985 жылдың 19 қыркүйегінде таңертең Мексика қаласында 8,0 магнитудалы жер сілкінісі болды. Көптеген ғимараттар мен көшелер қирап, құрлықтағы көлік қозғалысы қиынға түсті, бірақ СТК метросы зақымдаған жоқ. Себебі, доғалардың орнына тікбұрышты құрылым қолданылған, ол жер сілкінісіне төзімді болды. Сөйтіп, метро дағдарыс кезінде қауіпсіз көлік құралы екенін дәлелдеді. Жер сілкінісі болған күні метро электр тогының соғуынан сақтану үшін жұмысын тоқтатты және толығымен жабылды. Бұл адамдар туннельдерден қайда болса сонда шығып, көшеге шығып, өздеріне қажетті жерге жетуге тырысты. Ол кезде метрода 101 станса болды, оның 32-сі оқиғадан кейін бірнеше апта бойы жұртшылыққа жабық тұрды. 1-жолда Мерсед, Пино Суарес, Изабелла Католика, Салто-дель-Агуа, Балдерас және Куаутемок стансаларында қызмет тоқтатылды. 2-жолда Беллас Артес және Таскенья стансалары арасында қызмет болмады. 3-жолда Хуарес пен Балдерас стансалары ғана жабылды. 4-жол әдеттегідей жұмыс істеді. Жабық станциялардың барлығы тарихи орталық аймағында орналасқан, Пино Суарестен оңтүстікке қарайғы 2-жол стансаларын қоспағанда. Бұл стансалар жер үстінде салынған. Стансалардың жабылу себебі метроның зақымдануына емес, құтқару жұмыстары мен қираған заттарды тазалауға байланысты болды.

Төртінші кезең (1985-1987 жж.)

Төртінші кезеңде 6-жол Instituto del Petróleo станциясынан Martín Carrera шығыс терминалына дейін, ал 7-жол Такуба станциясынан Эль Росариоға дейін солтүстік бағытта аяқталды. Осы кезеңде салынған жалғыз жаңа жол – 9-жол болды. Алғашқыда ол Пантитлан станциясынан Centro Médico станциясына дейін салынған, ал Такубаяға дейінгі жалғасы 1988 жылдың 29 тамызында аяқталды. 9-жол құрылысында дөңгелек пішіндес терең тікұйымдық тоннель және жер үсті жолдары қолданылды.

Бесінші кезең (1988-1994)

Мексика қаласы метросының желісі алғаш рет Мексика штатына енді: А желісі 1991 жылғы 12 тамызда алғашқы ашылуында толыққанды жұмыс істеді. Ол Пантитланнан Ла-Пасқа дейін, сол аттас муниципалитетке дейін созылады. Бұл желі көбінесе жер үстіне салынған, ал техникалық қызмет көрсету шығындарын азайту үшін пневматикалық жетектің орнына болат рельстер мен жоғары кернеулі сымдар қолданылды, бұл пневматикалық жетекті қолданған бұрынғы сегіз желіге қарағанда "болат рельсті метро" (metro férreo) деген атауға әкелді. 8-ші желінің жобасында Зокалода (яғни қаланың ортасында) ауысу станциясы (correspondencia) қарастырылған, бірақ отарлық ғимараттар мен ацтектердің қираған орындарына зиян келтіру мүмкіндігінен ол жоба тоқтатылды. Содан кейін жоспар қайта жасалды және қазір ол әлі де қала орталығындағы Гарибальдиден қаланың оңтүстік-шығысындағы Конституция де 1917 станциясына дейін жүреді. 8-ші желінің құрылысы 1988 жылы басталып, 1994 жылы аяқталды. Осының нәтижесінде желінің ұзындығы артты, екі жаңа желі және 29 станция қосылды, соның арқасында метро желісінде сол кезде барлығы 154 станция және 10 желі болды.

Алтыншы кезең (1994-2000 жылдар)

B бағытының бағалауы 1993 жылдың соңында басталды. B желісі Мексика штатының солтүстік-шығыс муниципалитеттері үшін екінші тамақтандыру желісі ретінде жоспарланған, бірақ А желісінен өзгеше, ол пневматикалық жетегін пайдаланды. Буэнависта (бұрынғы Буэнависта теміржол станциясының атымен аталған) мен Гарибальди арасындағы жер асты жолының құрылысы 1994 жылдың қазан айында басталды. B желісі екі кезеңде халыққа ашылды: Буэнавистадан Вилла-де-Арагонға дейін 1999 жылдың 15 желтоқсанында және Вилла-де-Арагоннан Сьюдад-Ацтекаға дейін 2000 жылдың 30 қарашасында.

Жетінші кезең (2008-2014 жж.)

Жаңа СТК метро желісі жоспарлары 2008 жылы басталды, бірақ бұрынғы сараптамалар мен бағалаулар 2000 жылға дейін жасалған. 12-жолдың алғашқы кезеңі 2009 жылдың соңында Axomulco стансасын (8-жолға арналған, Escuadrón 201 мен Atlalilco арасындағы жаңа көліктік түйін) Tláhuac-қа жалғайтын жол құрылысымен аяқталуы жоспарланған. Екінші кезең, Mixcoac пен Tláhuac арасын байланыстыру, 2010 жылы аяқталуға тиіс еді. 12-жолдың құрылысы 2008 жылы басталды, оның 2011 жылға дейін ашылатыны күтілді. Дегенмен, аяқталу 2012 жылға дейін кешікті. Кейбір станцияларда халыққа тегін сынақ сапарлар ұсынылды, ал желі 2012 жылдың 30 қазанында толыққанды жұмыс істеуге кірісті. Шағын өзгерістермен 12-жол Mixcoac-тан Tláhuac-қа қатынайды, бұл Мексиканың оңтүстігін алғаш рет метромен қамтиды. Бұл жүйедегі ең ұзын желі. 12-жол бұрынғы желілерден бірнеше жағынан ерекшеленеді: пойыздың ішінде де, станцияларда да сатушыларға рұқсат жоқ; болат рельстерді қолданатын алғашқы нөмірленген желі; кез келген станцияға кіру үшін Tarjeta DF смарт-картасы қажет, себебі метро билеттері қабылданбайды. Los hombres del Metro кітабында 12-жолдың бастапқы жоспары сипатталған; бүгінгідей Mixcoac-тан басталуы тиіс болса да, 8-жолдың Atlalilco және Constitución de 1917 станциялары 12-жолдың құрамына кіруі керек еді. Сол картада 8-жол Villa Coapa аймағына жететіні және Garibaldi емес, 3-жолмен байланысатын Indios Verdes станциясында терминалы болатыны көрсетілген. Сонымен қатар, кітапта 7-жолдың San Jerónimo станциясында аяқталуы көрсетілген. Бұл жоспарлардың ешқайсысы Мехико қаласының әкімдігімен расталған жоқ. 2015 жылы қала әкімі Мигель Анхель Мансера 12-жол үшін тағы екі станция және терминал салуды жариялады: Valentín Campa, Álvaro Obregón және Observatorio, екеуі де Mixcoac-тың батысында орналасқан. Осымен 12-жол 1-жолмен байланысады, бұл Observatorio аймағына жаңа метро мүмкіндігін ұсынады, ол Мехико қаласы мен Толука арасындағы қалааралық пойыздың терминалына айналады.

Археологиялық табылған жерлер

Метро құрылысының нәтижесінде жергілікті халық тарихының әртүрлі кезеңдерінен 20 мыңнан астам археологиялық жәдітелер табылды. Рельстерді салу үшін қазба жұмыстары жүргізілуі, қазіргі кезде тығыз қалаланған аймақтардағы аймақ тұрғындарының әртүрлі кезеңдеріне жататын артефакттарды табуға мүмкіндік берді. Тарихи алды кезеңдерден бастап 20 ғасырға дейінгі аралықта заттар мен шағын құрылымдар табылды. Мексиканың Ұлттық антропология және тарих институты (Instituto Nacional de Antropología e Historia de México (INAH)) сақтап отырған артефакттардың мысалдары: пирамидалардың бөліктері (мысалы, мексика құдайы Эхекатлға арналған құрбандық алаңы), Коатликуэ қасиеттісінің мүсіні және мамонттың қалдықтары. Эхекатлға арналған құрбандық алаңы қазір 1 және 2 желілердің арасындағы Пино Суарес станциясында орналасқан, және INAH оны Мексикадағы ең кішкентай археологиялық орын деп атайды. Метро көптеген археологиялық жәдітелерді табуға себеп болды, сонымен қатар археологтарға Мексика астанасындағы ежелгі өркениеттердің даму үлгісін түсінуге көмектесті, әртүрлі кезеңдерге жататын жер астын зерттеу арқылы.

Сәулет

Бірінші метро желісінің станцияларын жобалау және салу үшін көрнекті сәулетшілер шақырылды, мысалы Энрике дель Мораль, Феликс Кандела, Сальвадор Ортега және Луис Барраган. Канделаның туындыларын 1-ші желідегі Сан-Лазаро, Канделярия және Мерсед станцияларында көруге болады.

Жол ақысы мен төлем жүйесі

Бір жолғы билет, қазіргі уақытта 5.00 MXN, жолаушыға жүйе ішінде кез келген бағытта бір сапар жасауға, шексіз ауысулармен мүмкіндік береді. Үй шаруасындағы әйелдерге, жұмыссыздарға және аз қамтылған студенттерге өтініш бойынша 3.00 MXN жеңілдікпен билет алуға болады. Мексика қаласының метрополитені қарт адамдарға, мүмкіндігі шектеулі адамдарға және 5 жасқа дейінгі балаларға (ересектермен бірге) тегін қызмет көрсетеді. Билеттерді кассалардан сатып алуға болады. Олар қағаздан жасалған, магниттік жолағы бар және турникетке салынғаннан кейін қайта өңделеді. 2009 жылға дейін STC метро билетінің бағасы 2.00 MXN (2009 жылы 0.10 € немесе 0.15 АҚШ доллары) болды; бір билет сатып алу арқылы күні бойына кез келген қашықтыққа саяхаттауға және кез келген уақытта ауысуға болады, бұл Мексика қаласының метросын әлемдегі ең арзан теміржол жүйелерінің біріне айналдырды. 2013 жылдың 13 желтоқсанына дейін Pantitlán станциясындағы A желісінде ауысу үшін қосымша төлем қажет болды. 2010 жылдың қаңтар айында баға 3.00 MXN (0.15 € немесе 0.24 АҚШ доллары) дейін өсті, бұл тариф 2013 жылдың 13 желтоқсанына дейін сақталды; 2009 жылғы сауалнама көрсеткендей, азаматтардың 93% бағаның өсуін мақұлдады, ал кейбіреулері қажет болған жағдайда тіпті одан да көп төлеуге дайын екенін айтты. STC Metro қайта зарядталатын карталары алғаш рет 10.00 MXN бастапқы құнымен қолжетімді болды. Картаны кез келген станциядағы билет кассасында (немесе кейбір метро станцияларындағы автоматтары арқылы) 24 сапарға дейін 120.00 MXN (шамамен 6.44 € немесе 2015 жылы 7.05 АҚШ доллары) дейін толтыруға болады. Қоғамдық көлікті жаңғырту мақсатында 2012 жылдың қазан айында Мексика қаласының үкіметі STC Metro, Metrobús және қаланың троллейбус және жеңіл теміржол жүйелері үшін төлем құралы ретінде Tarjeta DF (Tarjeta del Distrito Federal, яғни Федералды округ картасы) деп аталатын алдын ала төленген билеттік картаны немесе құнды сақтау картасын енгізді, бірақ олардың барлығы әртүрлі ұйымдармен басқарылады. Servicio de Transportes Eléctricos Xochimilco жеңіл теміржол желісі мен қаланың троллейбус жүйесін басқарады. Бұрынғы тарифтік карталар, егер олар STC Metro немесе Metrobús үшін ғана жарамды болса, оларды сатып алған жүйе үшін жарамды болып қала береді.

Жылжымалы құрам

2012 жылдың сәуір айына қарай, Мексика қаласы метрополитенінде 6 немесе 9 вагондардан тұратын, жалпы саны 355 пойыз болатын 14 типті стандартты кеңдіктегі жылжымалы құрам пайдаланылуда. Көпшілігі жылдам транзит түріне жатады, тек А желісіндегі жылжымалы құрам жеңіл метро болып табылады. Мексика қаласы метрополитені үшін төрт өндіруші жылжымалы құрам жеткізді: француздық Alstom (MP 68, NM 73, NM 79), канадалық Bombardier (FM 95A және NM 02), испандық CAF (NM 02, FE 07, FE 10 және NM 16) және мексикалық Concarril (NM 83 және FM 86) (қазір Bombardier Transportation Mexico, кейбір поезд түрлерінде Alstom және/немесе Bombardier көмегімен). Резеңке дөңгелекті жылжымалы құрам үшін жобалық ең жоғары жылдамдық шегі (орташа жылдамдық) және болат дөңгелекті жылжымалы құрам үшін (орташа жылдамдық) құрайды. Мәжбүрлі желдету жүйесі қолданылады және жолаушылардың жайлылығын арттыру үшін терезелердің жоғарғы бөлігін ашу мүмкіндігі қарастырылған, бұл екі түрлі желдетудің үйлесімімен қамтамасыз етіледі. Париж метрополитені мен Монреаль метрополитеніндегі жылжымалы құрам сияқты, Мексика қаласы метрополитенінің жылжымалы құрамдарының нөмірлері жобаланған жылына (бірінші пайдалану жылы емес) сәйкес белгіленеді. Хронологиялық ретте резеңке дөңгелекті жылжымалы құрам түрлері: MP 68, NM 73A, NM 73B, NM 73C, NM 79, MP 82, NC 82, NM 83A, NM 83B, NE 92, NM 02, NM 16 және NM 22; ал болат дөңгелекті жылжымалы құрам түрлері: FM 86, FM 95A, FE 07 және FE 10. 2024 жылдың мамыр айынан бастап 1-жолға Қытайдың CRRC Zhuzhou Locomotive компаниясы өндірген 30 жаңа резеңке дөңгелекті пойыз келеді, олар ескі жылжымалы құрамды алмастырады. Бұл 1-жолдағы жаңарту жұмыстарының аясында жүзеге асырылуда, оның ішінде CBTC жүйесінің орнатылуы да қарастырылған.

Үлкен оқиғалар

1975 жылғы 20 қазанда Виадукто станциясында екі пойыз Tasqueña станциясына қарай бара жатқанда соқтығысты. Біріншісі жолаушыларды мінгізіп тоқтағанда, екінші пойыз уақытында тоқтамай соқтығысты. Ресми мәліметтерге сәйкес, 31-39 адам қаза тауып, 71-119 адам жарақат алды. Соқтығысқаннан кейін барлық желілерге автоматты сигналдар орнатылды. 2009 жылғы 18 қыркүйекте бір адам Балдерас станциясының қабырғаларын маркермен сызып бұзып жатқанда полиция қызметкерімен кездесті. Ол тапаншасын шығарып, оны қарусыздауға тырысқан полиция офицері мен құрылысшыны өлтіріп, тағы 5 адамды жарақаттады. 2020 жылғы 10 наурызда 1-жол бойынша Обсерватория станциясына бет алған екі пойыз Такубая станциясында соқтығысты. Бірінші пойыз платформада тоқтағанда, кері жүріп келген екінші пойыз соқтығысты. 1 адам қаза тауып, 41 адам жарақат алды, барлығы екінші пойыздың ішінде болды, себебі тоқтаған пойыздың жолаушылары соқтығысқа дейін эвакуацияланды. 2021 жылғы 9 қаңтарда 1-6 желілерін басқаратын Орталық басқару орталығы өртенді. Өрт кезінде әйел полиция офицері ғимараттан құлап қаза тапты. Осы желілердегі барлық станциялар уақытша жабылды және қалалық автобустар мен полиция көліктерімен уақытша тасымалдау қызметі ұйымдастырылды. Метро басшылығының мәліметінше, 4, 5 және 6-жолдардағы қызмет бірнеше күн ішінде, ал 1, 2 және 3-жолдардағы қызмет бірнеше ай ішінде жаңартпақ. 2021 жылғы 3 мамырда 12-жол бойынша Оливос және Тезонко станциялары арасында пойыз келе жатқанда, пойыздың үстінен өтетін көпірдің тірегі құлап, 26 адам қаза тауып, 70-тен астам адам жарақат алды. Кейін 12-жол бойынша қозғалыс тоқтатылды, ал STC тұрғындарды құлау орнына жақындамауға ескертті. 2023 жылғы 7 қаңтарда жергілікті уақыт бойынша сағат 09:16-да 3-жол бойынша Потреро және Ла Раза станциялары арасында екі пойыз соқтығысып, бір адам қаза тауып, 57 адам жарақат алды. Қалалық шенеуніктердің мәлімдемесіне сәйкес, бұл апат «Төртінші трансформация» платформасына жасалған саботаж нәтижесінде болды, мақсаты сол кездегі қала мэрі Клаудия Шейнбаумның беделін түсіру және 2024 жылғы Мексиканың жалпы сайлауында кандидат болу мүмкіндігіне нұқсан келтіру болған.