Кіріспе

Шри-Ланканың 1-ші премьер-министрі Дон Стивен Сенанаяке (; ; 20 қазан 1884 – 22 наурыз 1952) – цейлондық мемлекет қайраткері. Ол Цейлонның тәуелсіздік қозғалысының жетекшісі болды, нәтижесінде Цейлон өзін-өзі басқару құқығына ие болды, және Цейлонның тұңғыш премьер-министрі атанды. Ол "Ұлт әкесі" деп есептеледі. Сенанаяке Ботале ауылындағы кәсіпкердің отбасында дүниеге келді. Мутвалдағы С. Томас колледжінде білім алғаннан кейін, қысқа мерзімге Сурвейор генерал департаментінде кеңсе кызметкері болып жұмыс істеді. Отбасылық бизнеске қосылып, отбасының меншігіндегі және Кахатагаха графит кенішін басқарды. Ағаларымен бірге Сенанаяке 1915 жылғы сингал-мұсылман қақтығысынан кейін тәуелсіздік қозғалысына ұласқан, ішкілікке қарсы қозғалысқа белсенді қатысты, осы оқиғада Сенанаяке ағайындары 46 күнге айып танылмай түрмеге қамалды. 1924 жылы Негомбо округінен Цейлонның Заңнамалық кеңесіне сайланды және кеңестің ресми емес мүшелері тобының хатшысы болды. 1931 жылы Цейлонның Мемлекеттік кеңесіне сайланып, Ауыл шаруашылығы және жерлер министрі қызметін атқарды. Цейлонның бірінші Парламентіне сайланып, үкімет құрды және 1947 жылдан 1952 жылы қайтыс болғанға дейін Цейлонның бірінші премьер-министрі болып қызмет етті.

Ерте өмір және білім

Ол 1884 жылғы 20 қазанда Хапитигам Корале (қазіргі Миригама) ауылындағы Боталеде Дон Спатер Сенанаяке (1847–1907) мен Дона Катерина Елизавета Перера Гунасекара Сенанаяке (1852–1949) отбасында дүниеге келді. Спатер Сенанаяке графит кенішінен байлық жинаған, сол кезде плантацияларға және арракты жалға беру құқығына инвестиция жасап, бизнесін кеңейтіп жатқан болатын. Кейіннен ол қайырымдылығы үшін Мудалияр атағымен марапатталды. Стивен Сенанаякқа екі үлкен ағасы болды: Дон Чарльз "Д. С." Сенанаяк және Фредерик Ричард "Ф. Р." Сенанаяк; сондай-ақ Ф. Х. Диас Бандаранайкеге үйленген Мария Франсис Сенанаяк.

Ерте мансап

Мектепті бітіргеннен кейін ол Бас геодезист департаментінде кеңсе қызметкері болып жұмыс істеді, бірақ бір кезең шәкірттікке өткен соң жұмыстан кетті. Ол ағасы Д. С. Сенанаякеге қосылып, әкесінің кең ауқымды бизнес мүліктерін басқаруға кірісті. Ол плантатор болып жұмыс істеді, отбасының плантацияларына жаңа коммерциялық резеңке дақылын енгізді. Ол ағасы Ф. Р. Сенанаяке әйелінің отбасына тиесілі Кахатагаха графит кенішін басқарды. Ф. Р. Сенанаяке Мудалияр Дон Чарльз Геморис Аттигалленің кіші қызына үйленген. Ол Low Country Products Association және Orient Club мүшесі болды. 1914 жылы ол Мадагаскарға графит өндіру саласын зерттеу және есеп беру үшін жіберілген үкіметтік комиссия құрамына мүше болып тағайындалды.

Ертедегі саяси белсенділігі

Сенанаяке ағайынды үш жігіт 1912 жылы құрылған тыйымшылық қозғалысына қатысты. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, олар Коломбо қалалық гвардиясына қосылды. 1915 жылғы көтеріліс кезінде бауырластар ешқандай айып тағылмастан тұтқындалып, түрмеге қамалды. Британдық губернатор сэр Роберт Чалмерс тыйымшылық қозғалысын бүлік тудырушы деп есептегендіктен, олар өлім жазасына кесілуі мүмкін еді. 46 күн Великада түрмесінде отырғаннан кейін, ешқандай айыпсыз кепілдікпен босатылды. Британдық отарлық билігінің көтерілісті қатаң түрде басуы білімді орта таптың бастамасымен қазіргі тәуелсіздік қозғалысын тудырды. Дон Стивен мен Дон Чарльз «Ланка Махаджана Сабха» саяси партиясының көрнекті мүшелері болды. Фредерик Ричард пен Дон Чарльз «Жас буддистер қауымдастығының» адал қолдаушылары еді. Д. С. Сенанаяке тәуелсіздік қозғалысында белсенді рөл атқарды, бастапқыда ағасы Фредерик Ричардты қолдады. 1925 жылы ағасы Ф.Р. Будда-Гаяға қажына бару кезінде қайтыс болғаннан кейін, Дон Стивен тәуелсіздік қозғалысының жетекшілігін өз мойнына алды.

Цейлон Мемлекеттік кеңесі

1931 жылы ол Цейлон Ұлттық конгресінен жаңа құрылған Цейлон Мемлекеттік кеңесіне сайланды. Мемлекеттік кеңестің алғашқы мәжілісінде ол Ауыл шаруашылығы және жерлер министрі болып сайланды және Ауыл шаруашылығы және жерлер жөніндегі мемлекеттік кеңес комитетінің төрағасы болды.

Тәуелсіздік алу

1942 жылдың желтоқсан айында Сенанаяке Ішкі істер министрі сэр Барон Джаятилака зейнеткерлікке шыққаннан кейін Мемлекеттік кеңесте Палатаның көшбасшысы және Министрлер кеңесінің вице-төрағасы болды. 1943 жылдың 26 мамырында британ үкіметі Цейлонның конституциялық өзгерістері жөніндегі 1943 жылғы Уайтхолл декларациясын қабылдады, бұл министрлерге ұсыныстар енгізуге мүмкіндік берді. Бұл губернатордың бұйрығын елемей, колониялық кеңседен министрлердің қызметін тоқтату үшін комиссия құру туралы өтініш жасады. Сенанаяке тәуелсіздік туралы қабылданған резолюциямен келіспей, Ұлттық конгрестен кетіп, орнына доминион мәртебесін ұсына отырып комиссияға жүгінді. Комиссия министрлердің ұсыныстарын қабылдап, оларды 1944 жылғы XIV сессиялық құжатта жариялады. 1944 жылы Соулбери комиссиясы құрылды. 1945 жылы ол Колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшы Оливер Стэнлимен кездесу үшін Лондонға сапарлады. Лондонға келгеннен кейін ол Стэнлиден кейін тағайындалған Джордж Холлмен кездесті, себебі 1945 жылғы жалпы сайлауда Лейбористер партиясы жеңіске жеткен болатын. 1946 жылы толық тәуелсіздікке қол жеткізу мақсатында ол министрліктен кетті. Сол жылы ол үш оңшыл, доминионды қолдайтын партияны біріктіріп, Біріккен Ұлттық партияны (БҰП) құрды.

Бірінші премьер-министр

Сенатаяке билікке келгеннен кейін тәуелсіз мемлекет үшін қажетті институттарды құру процесін бастады. Көптеген ішкі институттар бар болғанымен, Цейлон сауда, қорғаныс және сыртқы істер салаларында Ұлыбританияға тәуелді болып қала берді. Ол рыцарлық атаққа ие болуден бас тартты, бірақ Ұлыбританиямен жақсы қарым-қатынас сақтап, 1950 жылы Тайлық кеңесіне тағайындалған алғашқы цейлондық азамат болды.

Ұлттық даму

Ол халықты таратуды қауқетті түрде жоспарлады, және оның Gal Oya жобасы 250,000-нан астам адамды қоныстандырды. Ол Ауыл шаруашылығы және жерлер министрі қызметін атқарган кезінде бастаған аграрлық саясатын кеңейтті, ал қазір бұл лауазымды оның ұлы Дадли Сенанаяке атқарып тұр. Халық санының жылдам өсуі және соғыс кезіндегі азық-түлік тапшылығына байланысты Сенанаяке жергілікті азық-түлік өндірісін арттырып, өзін-өзі қамтамасыз етуді мақсат етті. Осы кезеңде Анурадхапура және Полоннаруададағы тарихи маңызы бар нысандар жаңартылды. Сенанаяке сондай-ақ аралдағы су электр станцияларын кеңейтуді ұсынды.

Азаматтық

Сенанаяке үкіметі Сейлон азаматтығы туралы заңды енгізді, ол парламентте 1948 жылғы 20 тамызда қабылданды және 1948 жылғы 15 қарашада заң күшіне енді. Азаматтыққа тек 5000-ға жуық үнді тамилі ғана лайықты деп танылды. 700 000-нан астам адам, яғни халықтың шамамен 11%-ы азаматтығынан айырылып, мемлекетсіз қалды. Бұл заң жобасына парламентте Үнді тамилдерін өкілдік ететін Цейлон Үндістан Конгресі, сингальдық солшыл партиялар, сондай-ақ Шри-Ланка тамилдерін өкілдік ететін Бүкілцейлондық Тамил Конгресі, оның ішінде оның жетекшісі Г.Г. Поннабалам қарсылық көрсетті. Одан кейін 1949 жылғы №3 «Үндістан және Пәкістан резиденттері (азаматтық) туралы» заңы және 1949 жылғы №48 «Сейлон (парламенттік сайлаулар) туралы» түзету заңы қабылданды.

Сыртқы саясат

Сенатаяке Сыртқы істер және қорғаныс министрліктерінің портфелін ұстады. Ол Цейлонның тәуелсіздік алғаннан кейінгі сыртқы саясатын жасады, шетел мемлекеттерімен ресми қарым-қатынас орнатты. Алғашқыда Ұлттар Достастығына мүшелікке қол жеткізіп, басқа мүше елдермен дипломатиялық байланыс орнатқаннан кейін, ол АҚШ және Жапониямен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Ол Цейлонның шетелдегі қызметін құрып, кәсіби дипломаттар құрамын дамытты. 1950 жылғы қаңтарда Коломбода өткен Сыртқы істер министрлерінің Достастық конференциясын өткізді. Осы конференцияның маңызды нәтижелерінің бірі – Коломбо жоспарының құрылуы болды.

Қорғаныс

Сейлон отарларын қорғау үшін шағын еріктілер жасағын сақтап келгенімен, Сенанаяке Сейлонның Қарулы күштерін құру мақсатында Армия туралы заңды (1949), Әскери-теңіз күштері туралы заңды (1950) және Әуе күштері туралы заңды (1951) қабылдады. Тәуелсіздік алғанда Ұлыбританиямен қорғаныс келісіміне қол қойған Сенанаяке Сейлондағы британдық базаларды сақтап, жаңа әскерін оқыту мен қаруландыруда олардың көмегін алды.

Саяси қиындықтар

Сенанаяке премьер-министр болған алғашқы жылдары көптеген солшыл партиялардың қарсылығына және көптеген сынға тап болды. Біраз уақыттан соң, ол кабинетінің ең беделді мүшелерінің бірі және партиясының ірі фракцияларының басшысы С. В. Р. Д. Бандаранайкемен қиындыққа кезікті. Бандаранайке 1947 жылы Сингала Маха Сабхасымен бірігіп, Ұлттық Біріккен Партияны (ҰБП) құрды, Сенанаяке жақын арада зейнетке шығып, оның орнын басатындай әсер қалдырды. Бірақ Сенанаяке зейнетке шығуға ниет білдірмеді және қатал ұлтшыл саясат бойынша Бандаранайкемен келіспеушіліктер туды. Осыдан кейін, 1951 жылы Бандаранайке лауазымынан кетіп, Сингала Маха Сабхасын таратып, Шри-Ланка Азаттық Партиясын (СЛФП) құрды. Сенанаяке Бандаранайкеден денсаулық сақтау және жергілікті басқару министрлігін қабылдап, келесі бірнеше ай бойы парламентте оның қадамдарына қарсы тұра бастады.

Өлім

1952 жылы 21 наурыздағы жұма күні таңертең Дон Стивен Сенанаяке өзінің ресми резиденциясы Темпл Трейзден (Temple Trees) жақын орналасқан Галле Фейс Гринде (Galle Face Green) таңғы астан бұрынғы әдеттегі серуенін жасады. Ол өзінің сүйікті аты Читраға (Chitra) – атты полициясына тиесілі биеге мінген еді. Сол күні онымен бірге Сэр Ричард Алувихар (Sir Richard Aluwihare), Бас инспектор (IGP); Г. Г. Понамбалам (G. G. Ponnambalam), кабинет министрі және инспектор Эдди Грей (Inspector Eddie Grey) болды. Ат, жылдамдыққа өтіп, шамамен бір шақырымдай жүгірген соң, Премьер-министр орнынан құлап түсті. Оны емдеу орталығына жеткізіп, онда елу екі сағат бойы есін жойды. Оған инсульт соққан деген болжам бар еді. Оны Сейлонның (Ceylon) бас хирургы доктор М. В. П. Пиерис (Dr. M. V. P. Pieris) және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (WHO) медициналық миссиясы аясында Сейлонға келген Манитоба университетінің (University of Manitoba) профессорлар тобы емдеді. Сэр Хью Кернске (Sir Hugh Cairns) радиограмма жіберілді, ол Премьер-министрді көру үшін Сейлонға ұшып келуге шешім қабылдады. Уинстон Черчилль (Winston Churchill) Сэр Хьюді (Sir Hugh) алып кету үшін екі экипажбен RAF Hastings ұшағын дайындауды бұйырды. Алайда, үш дәрігер мен екі медбикемен бірге ұшуға дайындалып жатқан ұшаққа Премьер-министрдің жағдайы нашарлап, енді кеш болғаны туралы хабар келіп түсті. Үндістан мен Пәкістаннан келген тағы екі нейрохирург та Коломбоға (Colombo) кеш жеткендіктен, жағдайды өзгерте алмады. Сенанаяке 1952 жылғы 22 наурызда сағат 15:30-да қайтыс болды. Оның денесі Темпл Трейзге (Temple Trees) жеткізілді, онда ол келесі таңға дейін жатты, содан кейін оны Халық өкілдері палатасына (House of Representatives) сақтау үшін көшірді, онда жарты миллионнан астам адам құрмет көрсетті. Оның мемлекеттік жерлеу рәсіміне 32 000-нан астам адам қатысты. Сарқыны (coffin) теңізшілер (sailors) тартып әкелген шеру Тәуелсіздік алаңында (Independence Square) аяқталып, Сингала буддалық дәстүріне сәйкес денесі өртелді.

Жеке өмір

Сенанаяке жануарларға қамқорлық жасады және пілдер, жылқылар, шошқалар, ірі қара мал сияқты көптеген үй жануарларын өсірді; олардың көпшілігі оның жеке меншігіндегі шаруашылығында және Ботале Валавада сақталды. Көркемдік өсімдіктерге бейім болған ол орхидея гүлдерін өсірді және көбінесе костюмінің лапеліне орхидея тағар еді. Өмірінің көп бөлігін қант диабетімен ауырды.

Неке және балалар

Д. С. Сенанаяке 1910 жылы Молли Дунувилаға үйленді. Ол сол кездегі Коломбо қалалық кеңесінің хатшысы Р. Р. Дунувиланың қызы және Цейлон мемлекеттік қызметінде болған Фредерик Джаятилаканың қызы, сондай-ақ Калутара аудандық судьясы Грейс Джаятилаканың қызы болды. Олардың екі ұлы болды: Дадли Шелтон Сенанаяке (19 маусым 1911 – 13 сәуір 1973) және Роберт Паракрама Сенанаяке (8 сәуір 1913 – 26 сәуір 1986). Гал Оя бөгетінен пайда болған көл оның құрметіне Сенанаяке Самудрая деп аталды. Көптеген мектептер, кітапханалар және қоғамдық ғимараттар оның есімімен аталды, ал "Корольдік-Томьян" жарысында, онда ол 1901 және 1902 жылдары С. Томас атынан ойнаған, құрметті Д. С. Сенанаяке еске алу қалқаны табыс етіледі.

Сайлау тарихы

+ Д. С. Сенанаяке сайлау тарихы
Сайлау | Аудан | Партия | Дауыс саны | Нәтиже
------- | -------- | -------- | -------- | --------
1924 заң шығарушы кеңес | Негомбо | Тәуелсіз | Бәсекесіз | Сайланды
1931 мемлекеттік кеңес | Негомбо | Тәуелсіз | | Сайланды
1936 мемлекеттік кеңес | Негомбо | Тәуелсіз | | Сайланды
1947 парламенттік | Миригама | Біріккен Ұлттық партия | 26,762 | Сайланды